damp

1. naam

   de andere, en dan met name de volgende

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier 81 06 11 - Behaa-haandel... Marylin Monroes behaatje/ is in daander week te koop./ Daor zulle kôopers zat vur koome/ God maag weete hoenen hôop.
   

2. Voor hoeveel Marilyn Monroe's bh uit de jaren '50 in Lechims tijd geveild werd, is niet bekend. In 2009 kwam hetzelfde kledingstuk (zie foto) opnieuw onder de hamer bij Sotheby's en werd toen verkocht voor 5.200 dollar.

   - WTT; aanvulling 2021 - uitdrukking om daander week: tweewekelijks, om de twee weken

dank

danken

1. zelfstandig naamwoord

   dans

   - Korvelse Revue; Vruuger en naa; advertentie, 1926 - Toneelspul, zang, meziek en daans

   - A.J.A.C. van Delft; Bekoring van dialect; Typische zegswijzen uit onze streek, uit de volksmond opgetekend; Nieuwe Tilburgse Courant, 1961 - Hij heeft de fieteldans gehad. Dit is de St. Veitsdans (dansziekte, zenuwaandoening).

2. Promotiekaartje van website Tilburg.com.

dansen

danser (weeftechniek)

1. zelfstandig naamwoord

   danszaal daaps bijvoeglijk naamwoord/bijwoord

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 daaps - zot, niet goed wijs, futloos, suf; Daor wòr de daaps van - Daar word je zot van.
2. zelfstandig naamwoord

   daas das (kledingstuk), insect

   - Voorbeeld systeemkaart Wil Sterenborg - oewen daas - je sjaal

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - daas - das: 1. halsdoek; 2. (stroperstaal) schertsende benaming voor strik; 3. proces-verbaal

   - WBD III.1.3:144 stropdas - stropdas

   - WBD III.1.3:147 - winterdas - dikke wollen das

   - WBD III.1.3:147 das - idem

   - WBD III.4.2:28 - daas - das (ook blinddaas)
3. zelfstandig naamwoord

   daasspang

   - WBD III.1.3:146 - dasspang - dasspeld
4. zelfstandig naamwoord

   daaw 1. duw

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Ze riepe durlôope èn-k krêeg unnen daaw.

5. 2. dauw

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - daauw - dauw

6. 3. steenvruchtensap

   - WBD III.2.3:154 dauw - stijf steenvruchtensap, ook most, snot
7. werkwoord

   daawe 1. duwen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 daawe duwen; Daaw ut mar du de deur deur!

   - Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - daawe

8. 2. dauwen

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - as et goed daawt, hoeft et niemir te rèègene
9. werkwoord

   daawtrappe dauwtrappen. Op [bij voorkeur de eerste] zondag in de meimaand in alle vroegte ter voetbedevaart gaan naar het Mariabeeld in de Sint Jan in Den Bosch of naar bedevaartoorden in de omgeving. Daarbij ging de harmonie vaak voorop.

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 dauwtrappen - mei-uitstapje in de vroege morgen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 05 02 - 'n Zondag? Nèè, dan koom ik nie /Want ik moet mee de hèrmenie / Toch zeker daauw gaon trappen / D'n irste zondag van de Maai.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 04 27 - Ge ziet zondags 's mèrges al vruug / De hèrmenieje stappe / Om mee veul dorst, de trom vurop / Wir lekker daauw te trappe.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-05-08 - Den irste zondag van de maai/ dan trokken wij dur stad en haai/ mee de meziek naor Meuleschot/ naor Lôôn of Beek.... Mar t is kepot...../ dauwtrappen is vort van de baon....../ dè hee jandoome afgedaon! [Deze prent werd gemaakt naar aanleiding van een hernieuwing (handhaving) van het oeroude verbod op katholiek getinte manifestaties op de openbare weg, meestal het processieverbod genoemd.]

   - Jodocus, pseudoniem van J. Stroucken, uit de bundel Toemet-hooi, Daauw-trappe, 1995

10. Den daauw lag as purpere pèrels Te fonkele over de waai; In 't hout sloege vinke en mèrels En de leeuwerik schoot ut de haai. De koeie die kwame gelope Nèjschierig as koeje zèn; Mar ut vèreke docht: laon we hope Desse gaauw opgetrommeld zèn! In Osterwèk ginge ze kerke: Dès punt een van de dauwtrapperij. Daornao waar den dorst gaauw te merke En wier ut un gaauw-tapperij. Want ut bier smakt zo goed in de mèrge Nao un brojke meej zoute worst; En ge kunt van oew ège nie verge Degge thuis komt meej honger en dorst. Opgewekt, mar wè slap in de kuite Kwame ze 's middegs wir trug: De meziek ging zun buukske te buite En de daauw liep dun langs durre rug.

    - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Mar jè, dan stonne de meense aatij hil vruug op èn dan ginge ze... Den êene ging meej de fiets èn, jè... Asser toen fietse waare mar zoveul waaren er toen die tèèd nòg nie èn dan ginge ze... Den êene ging meej de fiets mar ge had er enen hôop die te voet nòr Den Bosch ginge èn te voet trug...

1. werkwoord

   dabbe - dabde - gedabd 1. knoeien, morsen

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - dabbe - morsen

   - A.J.A.C. van Delft; Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1956-07-17 - Nog nu kan k me niet voorstellen, dat die man, toen hij nog zonnen dabber waar, ooit Adriaantje of Josje genoemd zou zijn. Dat bestáát nie! En dabben kon ie. Dat geknoei in en om zn duivenkooi zie k nog aan.

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 33, Nieuwsblad van het Zuiden 1965-04-03 - Bv. de kleren met modder bevuilen. Wat gebeurt als kinderen met slijk of in het slijk zitten te "dabben" (knoeien). [...] Men kan eigenlijk met alles "dabben", met eten en zelfs met geld. Met dit laatste gebeurt het nog al eens bij parvenu's als ze het "onverdoens opmaken", dat is: nutteloos opmaken of over de balk gooien.

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken, circa 1985 - Ziezo. Naa kunde op oe slabbeke dabbe, zeevereer !!!

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Dan mòkte we in et midde vant bòrd in de boerekôol en költje om de sjuu in te doen. Èn dan mar britse, meneer. Lèkker! Èn dabbe, èn prakke. Gin gepielie. Spaoje!

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 dabben knoeien, morsen, bv. met pap

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dabbe - knoeien

   - WBD III.2.3:9 - dabbe - morsen

   - WBD III.4.4:217 dabben - nat maken, ook pletsen

   - WBD III.3.1:209 verdabben - verkwisten, opmaken, vergooien, verbrassen

   - WBD III.1.2:96 dabben - morsen; ook zeveren, kliederen, muikelen

   - WBD III.1.2:97 - dabben - plassen met water; ook poeliën
   

2. 2. graven; het met de voorpoten graven van een paard

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 33, Nieuwsblad van het Zuiden 1965-04-03 - Tenslotte kan ook een kat haar kuiltje "dabben" en een paard staat "te dabben" als het met de poten een kuiltje in de grond stampt.

   - Pierre van Beek; Oude schat van Postel te Mierde opgegraven, Nieuwsblad van het Zuiden 1970-11-05 - Het ging hier maar even om 862 gouden munten van 1616 tot 1786, een gouden borstkruis en een prelaatsring van de Postelse abt Staessens. Het leed dus geen twijfel of men had uiteindelijk de historische "schat van Postel" gevonden zonder dat er enige fantasie aan te pas kwam. Of is dit misschien dan toch nog het verhaaltje van de Hollandse officier, die pastoor Dockx tijdens de Tiendaagse veldtocht in kwartier had? Diens paard zou toevallig hebben staan "dabben" boven de plaats, waar de pot met goud in de grond zat. Pastoor Dockx heeft het toen even warm gekregen, zodat hij de eerste gelegenheid aangreep om de pot met zijn kostbaarheden elders te verbergen. Nadien zou hij geen voldoende inlichtingen achtergelaten hebben. Zo zou de schat onvindbaar geworden zijn.

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks, 1992 - dabbe graven

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 dabben met de voeten aanstampen

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dabbe(n) - 1. met de voorpoten al harkende graven; 2. wroeten, krabben

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dabben - al stampende met de voorpooten de aarde uitgraven, sprekend van paarden; gaan met eenen bijzin van moeite of onbehendigheid.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 dappen zeggen de bouwlieden om Breda niet alleen voor het maken van eenen kuil door de paarden, maar ook voor het maken van denzelven met mensehenhanden.

   - WBD III.4.2:68 - dabben - graven van een pijp (konijnenhol), ook buten genoemd

   - WBD III.1.2:73 dabben - een kuil graven

   - WBD III.1.2:74 dabben - wroeten
   ► dabbere

iemand die dabt, knoeit

1. werkwoord

   door water of slijk lopen

   - WBD III.1.2:162 - dabberen - met schoeisel door water lopen

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - dabberen - dabere, (daberde, gedabert) - met de handen of de voeten in water of slijk morsen; door water of slijk gaan zonder acht te slaan op schoenen of kleederen

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 dabben zich moeizaam voortbewegen over een slechte, modderige weg; ook wel: opzettelijk door het slijk lopen
   

2. Sticker van een carnavalsvereniging. T ilburg maart 2019. Foto CuBra.

knoeierd

uit dabbe (morsen) en klutje (klootje - klein kind)

dag meervoud daog(e)

dagvaarding

dak

dakraam soms niet onzijdig maar vrouwelijk

dakschijter; duif

ongemak, rompslomp

dalven: onvast lopen, hier wegens dronkenschap

erf bij het huis

spellingsvariant alleen aangetroffen in:

brandnetel

dan niet

daad

dagen

dagen 1. werkwoord, zwak (op-)dagen 2. zelfstandig naamwoord, meervoud dagen; vroeger ook daog

dagelijks

daags, voor doordeweekse dagen

1. bijwoord

   daar 1. als bepaling van plaats: daar, daarginds

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-02-13 - En wè vond ie daor..? / Alles vur m kaant en klaor.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-09-12 - Wörrom zum daor hôn neergezet

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-08-26 - Die worren daor bewaord.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1987-01-23 - Hier lotte wè, en daor vènde wè...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1966-04-01 - krek passeerde daor n medje...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1958-07-26 - Hier n douwke... Daor n klepke

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-08-22 - Daor zaate twee döfkes/ hil dicht bij mekaar...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-05-15 - Daor zwemmen gin vissen en paolingen

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1980-02-29 - Daor gao Sooike mee zn vrouw...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1984-03-02 - Dieje aauwe Sjassee daor...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-01-02 - Daor is Jantje Kapoen en Mie Tuureluut...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - van hierte toe daorte - van hier tot daar

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 daorlangs (zonder vocaalkrimping)

2. 2. bepaling van tijd: toen

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1955-11-19 - Daor wieren zn pôôtjes zô muug as van lôôd.

3. 3 . in een uitdrukking die gelatenheid uitdrukt

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1973-05-19 - Daor staon we dan...

4. 4 . in plaats van waar

   - Willem van Mook; voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - op dè gebied komt er iets te zien daor niemand èrg in hee

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Mar wèl stukskes over sjieke restaurants daor ge veur hil veul geld kunt gòn frèète.
5. bijwoord

   daar

   - Voorbeeld op originele systeemkaart van Sterenborg - As ge dòr zèèt, moete dòr blèève.

1. Jaans ha'ter laoter wel spèt van Mar ze hagge't irst gezee: Kènder mee d'n aovend-vierdaogse Lóóp ik fèn mee jullie mee. Mar al nao d'n irsten aovend Ha' Jaans d'r porsie al gehad Twee voete mee vol pèrse blène En toe d'r huid toe kliedernat. Toen ze de twidde'n aovend thuis kwaam Was ze vort himmol afgebraand D're meens zee langs z'n neus weg Stiekum van aachter zunne kraant: As gij oew bèène veul gebruikt Jaans Bevalt oe dè verrèkkes slècht Hoe koome't dègge op oewe mond dan Ok nie 's 'ne keer wè blène krègt?

   - Grôot Diktee van de Tilburgse Taol, 1994 - de blèèn stonde op zen haande

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 120, het Nieuwsblad van het Zuiden 1971-02-20 - Een aardig voorbeeld van overdrijving ligt in de uitspraak: "Den dieje, die zal ook geen bleinen op z'n tong krijgen". Ze slaat op een man, die weinig of niet pleegt te praten. "Blein" betekent "blaar".

   - WBD III.1.2:348 - blein - blaar; ook bleintje

   - WBD III.1.2:349 - brandblein, blein - brandblaar

   - WBD III.1.2:358 - blein, hondsblein - nagelbedontsteking

   - Hans Heestermans; Witte nog?, 1988-1994 - bleinen

   - J. Cornelissen & J.B. Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - blein - soort van harde bobbel in het vel, voortkomende van eene te groote drukking - ik heb mijne voet vol bleinen...

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 - blein (blèèn) van blaar, opzwelling [balein wordt ook zo uitgesproken]

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - blein - blaar.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - blein - die zijn gat verbrandt, moet op de bleinen zitten...

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - blèèn - blaar, blaren

   - WNT - blein - Thans vooral in Zuid-Nederland - gezwel, blaar, met eenig plaatselijk verschil van opvatting.

2. 2. balein

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 1944-12-15 - We han thuis nog een héél stelletje aaw perreplus staon mee kepotte blène.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1964-08-17 [moeder tegen haar dochter...] - t motte teugeswoordig ammaol steppinnen zèn, mar wij waren vruuger blij mee n kesjet mee blènen

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-09-11 - n Kesjet meej blèène..

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - bleen, blijn - balijn, balein

   - WBD III.1.3:167 balein - balein uit het korset

daar, daartoe, tot daar

datum

bevende man

dazen, kletsen, zwammen

dertig

dertien

downloaden; van digitale bestanden

1. naam

   lidwoord de

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - öt te diepte; hij graoft te kèùl
2. naam

   Het lidwoord wijkt af van de normale assimilatieregels. In het mannelijk en vrouwelijk enkelvoud kunnen de demonstrativa vergezeld worden van het lidwoord als ze zelfstandig gebruikt worden: den deeze, de dees; den dieje, de die.

   - M.H. van de Ven; in: Nieuwe Taalgids XI:51,100,188 (1917) de(n) vóor eigennamen: den Harrie e.d.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 De wordt vóór eigennamen van mannelijke personen geplaatst. Ook voor namen van dagen als ze enkel voorkomen: hij gaat de maandag.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - Dit lidwoord wordt hier veel in het spraakgebruik vóór die, deze en diergelijke woorden gezet. De ouden zeiden zelfs de eenigen, de sommigen enzovoorts.

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - de; soms voorafgaand aan een aanwijzend voornaamwoord: de dees

3. toponiem Audioregistratie 1978 - Daor langs de Lonsewèg, langs de Grint, hè, daor moete eigelek nòg fondeeringe ligge! Ok van ene meule die daor ôot gestaon heej! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels) Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

4. toponiem de Campina

   - Interview Jolen - 1978 En ik hèb nòg in, in, in, in de haaj ok en bietje gewèrkt, nou weet ik tòch niemer wè, wèllek dè dè isin de haaj zègge ze vruugerdès die kaant ammel èùt hè, boove Hilverenbeek èn zôo hèAcht Zaalegheede jè. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   
5. naam
   - WTT - De naam is afgeleid van 'Dè hèdde wèl es'. (2020)
6. zelfstandig naamwoord

   Foto CuBra 2020. H eebreuws Hebreews

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland, deel 2, Vocabularium, 1958 - zelfstandig naamwoord o.- Hebreeuws, onverstaanbare taal.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch (1899) - HEBREEÛWS(CH) bvw. - Dat is Hebreeuws veur mij - dat versta ik niet

7. toponiem volksbuurt in Tilburg in de vroegere parochie Hasselt, deel van de 'Textielbuurt'; het gedeelte dat begrensd wordt door Hasseltstraat en Ringbaar Noord en Textielplein.

   - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels (2015) - Mar Wieske Snuf, jè, die is pas dôod, hè! Want die zit daor in de, in de, ze zègge Jordaan! In, in de Hasselt daor zègge ze Jordaan teege, hè. Daor wont Wieske Snuf!
8. zelfstandig naamwoord

   jòrgetij jaargetij(de), jaardienst (mis)

   - Stadsnieuws - In dees jòrgetij kunde veul wènd verwòchte. (170310)

   - WBD III.3.5:125) jòrgetij = jaargetijde

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster, 1968) - JAARGETIJ - een dienst die bij de Roomschkatolijken jaarlijks voor de overledenen geschied.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (2, 1958) - jo'rgetè, zelfstandig naamwoord, onzijdig. jaargetij, "jaarlijksche mis voor een of meer overledenen"
9. zelfstandig naamwoord

   jòrke jaartje verkleinwoord van 'jaor', met vocaalkrimping

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'nieuwejorke'
10. naam

    jòrleks jaarlijks

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg (1996) - jòrleks (met vocaalkrimping)
11. zelfstandig naamwoord

    jòrling jaarling

    - WBD eenjarig veulen, ook 'ènter' genoemd

    - WBD paard van een tot twee jaar

    - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (2, 1958) - jo'rling, zelfstandig naamwoord, mannelijk. jaarling, paard dat één jaar oud is.

    - WNT JAARLING - dier (paard of rund) van een jaar oud
12. zelfstandig naamwoord

    judje joodje, kleine jood

    - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - judje Moerèl = dokter Salomon Moerel
13. zelfstandig naamwoord

    kêet, kitje keet, armoedige houten woning

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - de Kêet - onderkomen van leproserie 'Den Èùlevlucht'

    - WNT - VII:2016: gewestelijk nog KETE (men schrijft gewoonlijk KEETE) Men schrijft ê, blijkens de hedendaagsche dialecten.

    - WBD - III.4.4:245 keet = lawaai

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KEET hut;

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ke.t, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'keet' - klein woonhuis, geringe woning
14. zelfstandig naamwoord

    keetel ketel

    - Dialectenquête 1876 - kètel

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kittel'
15. naam

    kanonbal kè ns, kènds bijvoeglijk naamwoord . kinds, dement

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kƐns , bijvoeglijk naamwoord 'kends' (d.i. kijnds)
16. zelfstandig naamwoord

    kènskènder kleinkinderen, kindskinderen

    - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Bewaor et mar vur oew kènskènder.
17. zelfstandig naamwoord

    kèntje kantje

    - Cees Robben - Op t kentje aaf... (19780113)
18. zelfstandig naamwoord

    kepèl , kepèlleke 1. kapel

    - Cees Robben - Gao delke merrege naor t kepelleke Ketooke..? (19570504)

    - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kepel
19. naam

    toponiem

    - 1879 - Janssens, J., schoenmaker, in de kwakkel P 5. (Adresboek 1879 gemeente Tilburg)

    - 1879 - Melis, G., winkelier, in de kwakkel D 3. (Adresboek 1879 gemeente Tilburg)
    
20. zelfstandig naamwoord

    kwaklocht

    - WBD - III.4.4:38 'kwaklucht' = wispelturig weer, ook 'kwakkellucht, weer'

    - WBD - III.4.4:47 'kwakkelweer' = druilerig weer
21. zelfstandig naamwoord

    kwakpôot N. Daamen - handschrift 1916 - "kwakpoot - vrouw met wat zwaren gang" kwalm zelfstandig naamwoord walm

    - WBD - III.1.4:384 'kwalm' = drukte

    - WBD - III.2.1:218 'walm' = idem
22. bijwoord

    kwansèùs waarschijnlijk ontleend aan het Oud-frans. De etymologie is niet definitief vastgesteld. In de Tilburgse bewijsplaatsen: alsof er niets aan de hand is, terloops, tussen neus en lippen door

    - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ge kekt kwaansuis den aanderen kaant in mar ge wit er wel mir van (10-01-1970)

    - Cees Robben - Zô mar gewoon... kwansuis... (19590530) - Cees Robben - Mar witte wet is... zeej Lewieke kwansuis.. (19590801)

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 05 06 - D'n aop die kwaam pas uit de mouw / Nao aanderhalf uur / Ze zeej kwansuis: "De tassen zèn / In Brussel nie zò duur!

    - Henk van Rijen - kwansuis, schijnbaar, quasi

    - Piet van Beers Den Haon: Hij schudt zenne kop/ z'n vèère glimme/ èn zô nou èn dan/ ziedem kwansuis 'n kiep beklimme. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

    - Stadsnieuws - Hij keek zôo kwansèùs es oover zene schouwer òf zij ok nòr hum keek (130110) Hij keek als per ongeluk over zijn schouder ...

    - Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - kwaksuis (III:13)

    - WNT - KWANSUIS - bijwoord ook wel kwanswijs
23. werkwoord

    kwaoke kwaken

    - Dialectenquête 1887 Willems - kwaoke - kwòkte - gekwòkt

    - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kwòkt
24. zelfstandig naamwoord

    kwaol, kwòltje kwaal

    - Interview met de heer De Kok (1978) Èn toen zèèk in dienst gemoete, ik was neegetien jaor, zèèk in dienst gemoete. Èn daor in dienst èn toen wèr ik afgekeurd, afgekeurd nie, mar ik kos men eige laote oopereere òn zon kwaol. Ik ha ene zwaoren breuk èn ik wies er niks van. Ik was neegetien jaor èn ik wies er niks van! (transcriptie Hans Hessels 2014)
25. zelfstandig naamwoord

    kwart zelfstandig naamwoord

    - WBD - III.4.4:288 'kwart' = kwart el (= 17 cm), ook 'vierel', 'vierendeel'
26. zelfstandig naamwoord

    kwartier

    - WBD - III.4.4:298 'kwartier' = vijf liter; ook 'kop'
27. zelfstandig naamwoord

    toponiem, buurtschap Kwetterij, de; deel van de wijk Oerle Weekblad van Tilburg 18 juli 1867 Tilburgsche Courant 9 augustus 1874 Tilburgsche Courant 18 februari 1871 kwèttersteel veelpraatster N. Daamen - handschrift 1916 - "kwettersteel - veelpraatster"

    - WNT - KWETTERGAT, KWETTERKONT - vrouw die veel babbelt
    

28. toponiem De exacte lokatie is niet vastgesteld; alleen aangetroffen in een interview uit 1978:

    - Interview Hermans, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - daor gingeme ok aatij voogeltjes vange De Mòsbrèmpt!! De Mòsbrampt brèmpt! Van hil die kontrije daor koste gij van de Biksewèg bij de irste waaj.. Nouw zit er De Kat meej zen febriek èn teegenoover zaat Franke vruuger
29. naam

    toponiem stadsdeel van Tilburg: De Reeshof reeskak zelfstandig naamwoord diarree, schijterij

    - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Ik lus t wel mar dan zèk zô aan de reeskak (diahree) en dan ist hard loôpe geblaoze. (17-10-1972)

    - WBD III.1.2:256 'racekak' = diarree
    
30. zelfstandig naamwoord

    rèèsplaank

    - WBD rijsplank (de plank - soms het deksel van de baktrog - waarop de bolrijs plaatsvindt)

    - WBD óp de rèèsplaank zètte - deegbollen wegzetten om deze te laten rijzen
31. zelfstandig naamwoord

    rèèst rijst

    - Cees Robben - Prent van de Week - rèèstepap meej sèùker:

    - WBD III.2.3:137 'rijstepap', 'rijstpap' ,'rijstebrij', 'stijve rijst' = rijstebrij

    - WBD III.2.3:221 'rijstvlaai', 'rijstevlaai' = idem
32. zelfstandig naamwoord

    rèèstepap rijstepap

    - Pierre van Beek - Rijstepap spreekt men uit met: "rèèstepap". (De ij trekt men al sprekend tot èè; de à tot áá.) (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

    - Cees Robben - Bij Petrus aon de rééstepap...! (19550709) [In de Roomse folklore was rijstepap het gerecht dat in de hemel gegeten werd. Het werd gegeten met zilveren lepeltjes en men dronk er ambrozijn bij.]

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 11 02 - Alle heiligen zaate saome / Aon d'r bord mee rèstepap

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 11 01

33. Alle hemelse Hèllige Vierde vendaog gròòt fist Omdè't vur ammol tegelèk Verjaordag is gewist. Ambrosius en Bèrnedèt Sint Jan en Bonnefaos Die zitte aon èèn taofeltje Saome mee Sindreklaos. Mee 'n zilvere leepeltje Eete ze rèstepap Ze kèke aaventoe omlèèg Laage d'r ège slap. "Wè zèn't daor onder stumpers war? Vèchte om 'n stuk bròòd Wörom? Want over honderd jaor Zèn z'òòk allemol dòòd." Arabis caucasica

    - WBD (III.2.1:430) rèèstepap = randjesbloem (Arabis caucasica)
34. zelfstandig naamwoord

    reet

    - WBD III.1.1. lemma achterwerk - reet, Tilburg

    - WBD III.1.1. lemma bil c.q. dij reet, ook in Tilburg

    - WBD III.1.1. lemma aarsspleet reet, ook in Tilburg
35. werkwoord

    rèève rijven, harken

    - Dialectenquête 1887 Willems - rèève - rêef - gereeve

    - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "raiven - rijven (harken)"

36. Meej ons moeder meej, om kokse te gaon raope op de gasfebriek. Ge kréégt dan zon harkske in oew haand, daormee moeste gij tussen de sintels de nog gloeiende kokse apart rèève. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - RIJVEN - harken, klouwen, ook raspen.

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RIJVEN - reef - gereven - harken

    - WNT - RIJVEN (I) - 1) harken; 2) raspen

37. rèèze w erkwoord, sterk rijzen, omhooggaan, zich oprichten

    - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Mee deez weer mot ik aaltij rèzen, t is nie zô slecht mar ôk nie kaai-goed (09-07-1967)

    - WBD III.1.2:8 'rijzen' = omhooggaan; ook: stijgen, klimmen, klaveren

    - Dialectenquête 1887 Willems - rèèze - rêes - gereeze ook zwak?

    - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RIJZEN (rééze), (iteratiefvorm: rijzelen) uitvallen van koren uit de droge halmen; ook gezegd van stof dat door kieren van de zolder naar beneden komt.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - re.ze(n) st. en zw (et reesde) ww intr. rijzen, afvallen resp. uitvallen (vooral v. bladeren en van zaad).

    - WNT - RIJZEN (II) Uit de hoogte omlaag gaan. In de alg. taal v. N.-Nederl. onbekend. A. (geleidelijk) naar de laagte gaan of komen van bijvoorbeeld bladeren, zaad, zand, stof, meel, gruis e.d. enz.

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RIJZEN - nederwaarts bewegen, dalen, zachtjes naar beneden komen, neerwaarts glijden; glijden, baantje glijden.
38. werkwoord

    rèèze reizen

    - Dirk Boutkan (1996) - rèèze, (hij) rèèst (blz.37)

    - Dialectenquête 1887 Willems - rèeze - rèèsde - gerèèsd

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - GEREZEN: 3e hoofdvorm van 'reizen'; REES: 2e hoofdvorm

    - WNT - REIZEN - Naast het normale part. praet. gereisd komt in vulgaire taal door verwarring met het part. praet. van 'rijzen' veelvuldig de vorm gerezen voor.
39. zelfstandig naamwoord

    rèèzeger

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - reiziger

40. handelsreiziger, vertegenwoordiger

    - WNT - REIZIGER - 10) Hij die in dienst van en namens een ander cliënten bezoekt om opdrachten te verwerven, contracten af te sluiten en derg.; handelsreiziger.
41. zelfstandig naamwoord

    rèffel rafel De rèffels hange deraon.

    - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs Ge hoeft er nie mee te simmen al hangen de reffels aon oewen jas (17-10-1966)

    - WBD 'rèèfel' (II:1254) - rijfel, rafel

    - WBD III.1.3:14 'reffel' = rafel

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.m. 'reifel', afgescheurde strook v. een of andere stof, ook wel strook in het algemeen, bv. een strook land.

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REIFELEN - rafelen, uitrafelen
42. werkwoord

    rèffele rafelen

    - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Mn nylons willen wel ladderen mar reffelen doen ze nie (23-09-1970)

    - Cees Robben - Oew broek is aon t reffele... (19770812)

    - WBD 'rijfele' en 'rèèfele' (II:1255) - rijfelen, rafelen

    - WBD III.1.3:16 'reffelen' = rafelen

    - WBD III.4.4:248 'rafelen' = rammelen (et rôozenhuuke afrèffele, WS) - WBD III.4.4:317 'reffelen' = vezelen

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww. ntr. 'reifelen', losgaan van draden van een weefsel, rafelen

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - REIFELEN - rafelen, uitrafelen; da' goed reifelt fel; ook RIJFELEN Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - rèffele ww - rafelen
43. zelfstandig naamwoord

    rèfke harkje

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - hij is wir binne mee zene zak èn zen rèfke - daar heb je hem weer!
44. werkwoord

    regeere regeren ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij regirt

    - Dialectenquête 1887 Willems - regeere - regirde - geregird
45. zelfstandig naamwoord

    Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. regeur strengheid, hardheid; regime, norm uitdrukking: Teegen et regeur in - tegen de draad (in), in de contramine, dwars

    - Cees Robben - De kender (...) zen tegen t regeur (19650507)

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij is aaltij teegenet regeur

    - WNT - verwijst naar het onvindbare RIGUEUR

    - Mnl.wdb - RIGUER - strengheid, meedoogenloosheid, hardheid, van ofra/fra. 'rigueur' lat. rigorem.

    - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - REGEUR v - regel, regime, strenge maatregelen (Fr. rigueur): tegen 't regeur in - weerbarstig, eigenwijs. - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o., 'regeur' - (wettelijk) gezag: teigen et regeur in.

    - Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - regeur zelfstandig naamwoord - gezag
46. zelfstandig naamwoord

    rejaol royaal, gul, vrijgevig

    - WBD III.5.1:219 'royaal', 'gul' = hartelijk

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijv.nw. 'riaal/reaal' - royaal
47. zelfstandig naamwoord

    rejaoleghèd

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - goedgeefsheid

48. rèk

    - WBD III.2.3:203 'rek' = bederf in het brood, ook 'derf', 'schimmel'

    - WNT - Rekken I, 4. Taai, kleverig worden, lijmen. Van bier en andere dranken, soms ook van brood. Alleen gewest. Dat zulk Bier, somtijds, na eenigen tijd gelegen te hebben aan 't rekken of lijmen raakt, Prijsvr. Ned. Huish. Maatsch. 1819, n° 170. Rekken. Wordt alleen gezegd van brood, dat te lang heeft gelegen en daardoor taai en dradig geworden is, DEK [1928].
49. werkwoord

    rèkke rekken

    - Dialectenquête 1887 Willems - rekke - rók/ rèkte - gerèkt/ gerókke

    - WNT - REKKEN - De gewestelijk in Z.-Ned. voorkomende sterke vormen rok, getrokken zijn als secundair te beschouwen, wsch. onder invloed van de sterke vormen van 'trekken'.

    - Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - rèkke ww - rikken (kaartspel)
50. zelfstandig naamwoord

    reklaome werving(sgeschrift): reklaome in de brievenbus

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - reclame, klacht, bezwaar
51. zelfstandig naamwoord

    rèksdòlder

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - rijksdaalder
52. naam

    rèkst, rèèkst

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - rijkst

    - Dirk Boutkan (1996) - (blz. 35) rèèkst, maar met flexie: rèkste of rèèkste
53. naam

    rèkstrôoj sterfbed

    - A.J.A.C. van Delft - "Hij ligt op rekstrooi" wil zeggen, dat iemand in financieele moeilijkheden verkeert en nog tracht zijn zaak zoolang mogelijk gaande te houden. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

    - Wie bij zijn suikertante het zó ver gebracht heeft, mag het beste hopen tegen de tijd, dat zij - helaas nogal "oneerbiediglijk" gezegd van een brave tante! - "op het rekstrooi ligt", d.i. "op sterven ligt". We nemen aan, dat bij deze laatste uitdrukking gedacht moet worden aan het stro, waarop men vroeger in de alkoven sliep en op het languitgerekt liggen, zoals dit bij een stervende meestal het geval is. Meer figuurlijk kan de uitdrukking gebruikt worden voor iemand, die in financiële moeilijkheden verkeert en tracht zijn zaak nog zo lang mogelijk gaande te houden. Die zaak is dus ook stervende en tegen de dood inworstelend, en men rekt het sterven. (- Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek P 27-2-1965)

    - Èn agge op et rèkstrôoj ligt,/ dèt dan beheurlek mis is? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. 'rekstro', reeuwstro: 'op z'n rekstrooi ligge' - op het strefbed liggen.
54. werkwoord

    rèkt(e) reikt(e) tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'rèèke', met vocaalkrimping rèmt, rèmde werkwoordsvorm; persoonsvorm rijmt, rijmde tegenwoordige tijd, verleden tijd van 'rèème', met vocaalkrimping

    - Cees Robben - Prent van de Week - 'grèès dè remt toch nie op sokken'
55. zelfstandig naamwoord

    rèndje

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - randje

56. óp et rèndje aaf - op het kantje af

57. zelfstandig naamwoord

    zusters met witte vleugelachtige kap Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de vliegkappe = zusters van een bep. congregatie (blz. 98)

58. toponiem De Zwaluw

    - Audioregistratie 1978 - Wij hadde giender in, achter in de Zwallem, Zwallem òn de Wòlwijksebaon, daor han we tweej, drie akkers. Die hèbbe we nòdderaand verkòcht, omdè we, de jonges zòchte gin boerewèèrek te doen. (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

1. naam

   dat

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - dè

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 K-wies nie dè dè dè betêekende. - Ik wist niet dat dat dat betekende.

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ...wóróm dè wij ...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1966-10-21 - ... zeure, dan om dees of dè...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-04-17 - ...dè witte war....

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 03 19 - Drik, ge wit dè dè nie maag.

   - Voorbeeld op systeemkaart van Sterenborg - aanwijzend voornaamwoord dè weet ik nie.

2. 2 in uitroepen dè nie dè helemaal niet, in tegendeel

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); De nuuwe kapelaon van Baozel, aflevering 5; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938-10-29 - Ik zeg nie detter in Wagner niks in zit, dè nie dè...

3. dè nukt nie dat maakt niks uit derde persoon enkelvoud van neuken [Van de tegenwoordig algemeen bekende seksuele betekenis van neuken heeft deze oudere zegswijze niets van doen. Het betreft (zie WNT lemma neuken) de oudere, in Noord-Nederland vrijwel onbekende betekenis van hinderen.

   - Ed Schilders; WTT 2021 dè nukt de baoker nie - dat neukt de baker niet; dat is niet ernstig

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-12-22 - n Pond zaod vur mn vink... Wit of zwart, menneke... Dè-nukt-nie.. Zis blend...

4. dè wèl dè inderdaad, zeker wel

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-01-22 - Öllieje Sjennie is n nèèch hundje... Dè-wel.. Hij is vernoemt flèènich..

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1969-08-15 - Mar den grôôtsten braand is er wel aaf... dè-wel-dè... [Op onze leeftijd doen we het seksueel wat rustiger aan]

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-02-20 - Naase dôôd.. t is sunt dè-wel-dè

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1980-02-22 - Jöllie moeder is wir oppenuut getrouwd, war... dè-wel...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1982-09-17 - Pierre Claessens die groet u/ Dè-wel-dè... dè doet ie [Prent ter gelegenheid van het afscheid van Pierre Claessens als chef van de redactie van het Nieuwsblad van het Zuiden.]

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1967-03-10 - dè kan na daorom toch wel zèn, ôk wel, dè wel, dè
5. samentrekking

   dèt ok schèt ok dat het ook schijt ook; zich ergens niet meer druk over maken

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1987-04-03 - En hier kan ik mn èège toch zôô over opsteuke war... Mar och.. det-ôôk-schet-ôôk..

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven, 1966-04-29 - Des naa veertien jaor geleeje...

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven, 1968-08-09 - Des nog n aauwverwetse fèèn trip...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1985-04-19 - Des aaltij al unne bonzjoerder gewist...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1981-01-16 - Des lang geleeje dekkoe gezien heb...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 D-ès zo waor as de Lonse tram tuut - dat is zo waar als de Loonse tram toetert

6. 4 samentrekkingen met persoonlijke voornaamwoorden

   - WTT; toevoeging 2021 dèk (dat ik), dègge (dat je), dèttie (dat hij), dèsse (dat ze), dèt (dat het), dèmme (dat we), dègge (dat jullie, meestal echter dè gullie), dèsse (dat zij; meervoud).

7. dèk - dat ik

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-11-07 - Hij zeej dôôdgemoedereerd dek unne interessaante meens zèè... [interessaant = hebzuchtig, gierig]

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1965-04-02 - Ge denkt zeker dek den hemel vur unne doedelzak aon zie

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-11-07 - En dek nie gemak afschiet... [afschiete = geld geven]

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-03-13 - En toen viel ik op mn batterij, meneer dokter, en../ En naa denk dek munne/ startschroef heb begerbeleurd.

8. dègge - dat je

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-03-13 - Wegge ruurt/ Degge meevuurt [Wat je aanraakt, dat moet je nemen]

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-04-24 - ...Wittte gij waor degge kattespauwbrokke kunt kôôpe..?

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-09-11 - Ik docht degge hier nie waart...

9. dèt - dat het

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - et rèègent dèt zèkt

10. dèttie - dat hij

    - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); column in Groot Tilburg, 1940 - t Is kollesaol, nor wie dettie den aord hee dè snap ik nie.

    - Naarus; (pseudoniem van Bernard de Pont); column in Groot Tilburg, 1940 - Mar t viel nogal mee, want nao drie daoge zwaor verdriet kwaamp er innen [een] brievekaort van Keese, as dettie t goed mokte en dettie al goeien aord begos te krège...

    - Piet Heerkens; De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941- Hoe slim is dieën beest/ dettie 't middeltje vond!

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1957-12-14 - Weffur moeite dettie deej...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-08-01 - Dn dikke die zeej dettie louw hô gevangen [bij het vissen]

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-12-22 - Hoe meer dettie uit doe hoe lillukker dettie wordt...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-08-15 - Swels dettie Dientje kuste...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-07-30 - Mn hundje is weggelôôpe (...) Ik denk dettie op kerwaai is (...) t is n menneke...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1974-03-08 - [Moeder over baby...] Ik denk dettie iets onder de lee-hee.. - Piet van Beers; t Kan saome gaon; CuBra, 2004 - Den irste keer dettie t prebeerde...

    - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekke; Deel 1, 2006 - Wij kèèke naor boven en zien ons Jaoneke öt et dakraom hangen en spouwen dettie doe. - Tony Ansems; Ons Oma Is Aangereden Deur Ene Schimmel; cd Tilburgse Liedjes, American Style, circa 1990 - Ook al doede gij nie in Sinterklaas geleuven/ Onze Opa, heeft bewijs, dettie bestaot...

11. dèsse - dat zij

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-02-19 - Den lotweet desse is...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1979-11-16 - t Wordt tèèd desse dr opkuile...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1969-10-24 - Ze heeter gin èèrig in desse slaoi-beene heej...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1987-09-18 - Ik keek wel effenaaf toen ik zaag desse mn fiets gejat han...
12. samentrekking

    dètter - dat er

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1972- 08-18 - Detter vuls te veul vrouwen op de wèèreld zen...

    - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven, 1966-08-26 - Mn kumke wiegelt zôô detter de koffie uit-kwaanselt...

13. dèkker - dat ik er

    - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 1945-05-04 - Diejen admiraol kan zegge wettie wil, mar 't za lang dure eer dekker iets van gleuf.

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-09-11 - Ge ziet toch dekker zèè...

14. dèkkoe - dat ik je

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1981-01-16 - Des lang geleeje dekkoe gezien heb...

    - WTT; aanvulling Hans Hessels - variant op voorgaande citaat: lang gezien dèkkoe geleejen hèb

15. dègget - dat je het

    - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, Tilburg 2004 - ge dènkt dègget kunt, mar ge mòkt niks klaor...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-01-16 - ge ziet mar degget stelt...

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1988-01-29 - t Is goed degget zegt.

16. dègger - dat je er

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-05-19 - Het mar ginne bange degger tussen uit nept, Jaon...

17. dètjoe - dat hij je

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-08-11 - Pooit m naa mar vur detjoe bij oew lörve vat...

18. dètter - dat het er

    - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven, 1956-10-06 - Ze zeggen.. (...) as detter nie deugt... De meensen nie praoten... Mar knaauwen... [Prent ter gelegenheid van Robbens verhuizing van Tilburg naar Goirle]

19. dèggem - dat je hem

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1984-04-20 - As ge meej oewen èèremoei ginne raod wit... Dan zèède nie werd deggem het...

20. dèssem - dat ze hem

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-11-06 - en ze wit dessem heej... [namelijk een vrijer]

21. dèwwet - dat we het

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-03-20 - Dèwet overmèèrege alwir gehad hebben...
22. samentrekking

    dèwwer - dat we er

    - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1986-10-03 - Ze stond er zôô breed bij mee dr braoi dewwer bekaant mee gdrieje aachter kosse...
23. bijwoord

    met een voorzetsel: vurdè, nòdè, durdè, zodè, umdè met een voegwoord: asdè, irdè

    - Willems; Dialectenquête, 1887 - dèk, dègge, dè-ie, dèttie, dèsse, dèt (dat het)

    - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - gê daacht dèk dè nie wiest

    - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 - dat; altijd uitgesproken als dè, soms als dètte

    - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - da (korte a); uitspraak van dat aan einde van een zin of vóór een woord dat niet met h of een klinker begint

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 Dat neemt in deze streken dikwerf op het einde de letter aan, waarmede het volgende woord begint, zoodat het daarmede één woord schijnt uit te maken. Bijvoorbeeld dagge, damme (dat men). Zie wijders dagge.

't Schènt gelèk te schène "Wè's Tilburgs toch 'n rèke taol" Zee list nog onze klène 't Is nie allèènig schòòne schèn Mar alles kan hier schène. Ons moeder hee'get aaltij druk Zò gaauw de zon gao schène Dan zee'se: "Ik maok nòòt echt schòòn, Mar 'k waas wél m'n gerdène." Dè duurt dan unne gaansen dag 't Motte nuuwe schène Mar gij kunt vur zò'n oope raom Nòòt oewen draai goed vène. As iederèèn naor binne gaopt Raokt oew meegaondhei tène Dè vènd ze gek, omdè gij dan Gaot foetere en schène. Overige bronnen

knoeien, sudderen

knoeien, sudderen

deed; verleden tijd van doen

deeg (om te bakken

deed; verleden tijd van doen

dijk, dijkje

decatiseren (textielterm); het laken zo bewerken dat er een glans op blijft

deken meervoud: deekes dêel zelfstandig naamwoord deel, part, erfdeel, dorsvloer - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1964-08-17 - Ze wil dr déél hebbe mar ik zè nie mesjokke waant ze hee al unne slodder gekregen [slodder - veel geld] - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dèèl - deel, dorsvloer Theodoor Rombouts - Kaartspelers - 17de eeuw

delen, schikken vocaalkrimping in tegenwoordige tijd; gij/hij dilt, en in verleden tijd dilde(n)

1. zelfstandige uitdrukking het een of het andere; een of ander

   - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Nèt as toen die lui, nèt as die van, van Kessels. Ge had aaltij hier of daor meense die mòkten en môonieka òf dêen òf daander instruumènt èn zôo. En dè zèn ok wèl plòtse dèsse zon klèèn konsèrtje bè mekaare kosse krèège, zak zegge, meej en paor man.
2. naam

   dèèrf Van Dale - derf = ongaar of klef (van brood)

   - WBD III.2.3:203 'derf' - bederf in het brood, ook 'bederf', 'schimmel', 'rek'

   - WBD III.2.3:204 'derf' = niet doorbakken brood, ook 'klef', 'klei'
3. zelfstandig naamwoord

   dèèrm darm

   - Dialectenquête 1876 - dêrm (lange ê)

   - Dirk Boutkan & Maarten Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg: klank- en vormleer, Tilburg 1996 - : het verkleinwoord = dèèremke (blz. 16, 51) meervoud: dèèreme

   - WBD III.1.1:200 'darmen' = ingewanden

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, Brussel 1936 - DARM - zelfstandig naamwoord.Van menschen of dieren; 't woord is zeer plat.

4. pijp, tuinslang

   - WBD III.3.1:335 'darm' = brandslang, ook genoemd: 'brandspuit of ader'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - DARM, DERM (uitspr. darrem) - lange dunne pijp of buis van leder of lood: de dermen van 'en brandspuit.

   - WNT DARM, derm - 4) Bij vergelijking, in Z-Ndl.: lange, dunne, buigzame buis of slang.

1. zelfstandig naamwoord

   darmen, ingewanden

   - WBD III.1.1. lemma ingewanden - frequent noordelijk Tilburg
2. naam

   dees, deeze deze; dit deze: dees kènder; dees tòffel, dees straot, deeze waoge, deezen dag dit: dees kèènd, dees stròtje

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 27 april 1945 - Den eene zom dees en den aander zom dè, mar 't za naa niemir noodig zèn.

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven 1966-10-21 - ...zeure, dan om dees of dè...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1981-01-30 - Ik zèè dees jaor feftig jaor stikkedoor...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1974-04-19 - Zèn dees aaier vors, baos..?

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1979-06-?? - Bij dees heerlijk jubileum heurt gatsamme n Te Deum

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-02-10 - En naa mee dees schuupke spaoide één spit diep n enkelt gat...

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven, 1960-05-06 - Dees buske blommen/ Is vur jou...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1976-06-12 - Mee dees [mooi] weer laot ik munne borstrok en boezeroen mar is uit...
3. zelfstandig naamwoord

   T-shirt met reclame voor de Kringloopwinkel Tilburg (2018). Foto: CuBra.

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, 2004 - deeze kaant - bezuiden de spoorlijn [in tegenstelling tot het Tilburg benoorden de spoorlijn: geene kaant]

4. een bepaald iemand die eerder genoemd is; alleen met betrekking tot mannen; als het een vrouw betreft is de constructie eenvoudigweg heur.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-11-06 - Om meej dn dieje te kunne akkerderen (...) moette schaopebloed hebbe...

   - WTT, aanvulling Hans Hessels, 2021 den deeze werd ook gebruikt ter vervanging van ik of mij als iemand over zichzelf spreekt.

   - WTT, aanvulling Ed Schilders, 2021- een combinatie van de aanwijzende betekenis deze en die werd in de jaren 60 nog gebruikt in een ritueel onder schooljongens die dreigden met elkaar ruzie kregen, en tegelijk om een dergelijk gevecht te vermijden. Een van de jongens stak dan een vuist op en zei: Ziede dn deeze? Zonder het antwoord af te wachten volgde dan de andere vuist met de mededeling Dès n bruur van dn dieje.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dedeze, dendeze(n) (mannelijk); dedees (vrouwelijk); (he)tdees (onzijdig) deze; dendezen is mijn bruur

   - WNT deze - dees

missen dèèrve dierf - gedörve

samentrekking van deze + tijd

dating; afspraken maken (op het internet)

1. zelfstandig naamwoord

   ontbijtstel; uit Frans un déjeuner; deezjenee met verkleining

   - Ed Schilders; WTT 2012 - niet als zodanig opgetekend maar zie:
   ► desineetje
2. zelfstandig naamwoord

   dèk

   - WBD paardedeken (tegen de regen of als het paard zweet); Hasselt
3. werkwoord

   dèkke dekken

   - Mandos; Brabantse spreekwoorden, 2003, opgetekend Tilburg 1950 - Veel moeten dekken en schijten. In stilte veel hulp verlenen.

   - WBD III.4.2:25 dekken; ook bespringen, rijden

(dak)dekker

1. zelfstandig naamwoord

   dijk, dijkje

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 150, Nieuwsblad van het Zuiden 1972-03-17 - Volkse wijsheid wordt vaak in plastische vorm gegoten, waarbij de verbondenheid aan eigen milieu sterk spreekt. "Als ge het met werken moet verdienen, zult ge geen land over den dijk kopen!" noteerden we. Met "land over den dijk" wordt land over de Maas in de polder bedoeld. Dat is kleigrond en dus heel wat beter dan de weinig vruchtbare Brabantse zandgrond van weleer.

   - Mandos; Brabantse spreekwoorden, 2003, opgetekend in Tilburg 1976 - Tussen duin en dèk. Tussen duin en dijk

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks, 1992 - dèèk - dijk; niet alleen voor waterkeringen, ook voor enigszins verhoogde wegen

   - WBD III.3.1:396 dijk heerbaan, grote, brede weg; ook baan genoemd
2. zelfstandig naamwoord

   dekje, dakje

   - WBD onderzadel; vilten of kussenachtig geheel dat onder het paardezadel ligt (in Hasselt)

del vrijwel altijd van toepassing op vrouwen, bij Daamen echter verrassend opgetekend voor de man:

alleen in gebruik als reactie of dooddoener op de vraag wèlk?

1. zelfstandig naamwoord

   verbastering van de verouderde geologische naam voor het pleistoceen: diluvium. Tijdens het diluvium zou de zondvloed hebben plaatsgevonden, waardoor deluuvie ook in gebruik lijkt te zijn geweest als beeld voor wateroverlast. van een oudere generatie, iets dat, of iemand die ouderwets of verouderd is

   - Mandos; Brabantse spreekwoorden, 2003, opgetekend in Tilburg 1969 - Dat is er nog een van d'aaw deluvie. Dat is er nog een van de oude deluvie. Dat is iemand van de oude stempel.

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, Tilburg 2004 - aawluuvie - van de oude stempel; van vóór het diluvium (de zondvloed).

2. wateroverlast

   - Frans Verbunt zondvloed; uit Frans déluge [zondvloed]

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, Tilburg 2004 - deluuvie - zn - zondvloed (Fr: le déluge). Ze ha meej et dwèèle de kraon oope laote staon èn dè wier me toen toch en deluuvie: ze had bij het dweilen de waterkraan open laten staan en dat werd toen toch een natte boel!

   - Ed Schilders; WTT 2021 Een bewijsplaats voor de natte boel wordt niet gegeven. Mandos tekende deze situatie op voor Breda in 1892: 'n Ware deluvie. Een ware deluvie. Een echte zondvloed; als er grote lekkages waren of met veel water geknoeid werd.
   ► aawluuvie

damastmachine, weefgetouw om damast te weven

kortademig, aamborstig

1. zelfstandig naamwoord

   Centrale Werkplaats der Nederlandsche Spoorwegen uit Frans atelier; werkplaats

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Hij heej fifteg jaor op den atteljeej gewèèrkt.

   - Karel en Sjarel; Groot Tilburg, 1945-05-25 - Kekkis Karel, veronderstel dè gij den bisten wèver bent van hil Tilburg en ikke den bisten wielendraaier van hil den Ateljee.
   
2. naam

   De oorspronkelijke uitspraak rijmt op bier

   - Anoniem; Tilburgs folklore; n Kaoi rikkemedaosie, Nieuwe Tilbugsche Courant 1959-11-19 - Buur Jaonus ha okkal zo dikkels gezee, k Zallet is vur oe probeere op den atteljeej, (...) 's-Maondags smerrigis stapte Nillus mee hart en ziel, Naor den atteljee, mee kruik en unne nuuwe blauwe kiel.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? deel 1, Tilburg 2006- Die rotmoffen waren de werkplaots van de Nederlandse Spoorwegen aon et opblaozen, den ateljéé hiete dè bij ons.

   - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - den atteljeej - Centrale Werkplaats van de NS

   - WBD III.3.1:213 - atelier, werkwinkel, werkplaats atelier; uit Frans atelier - werkplaats

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 atelier - Hij werkt in Tilburg op den atelier (van de N.S.)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - atelier ateljé werkhuis; op nen ateljé werken. Met den ateljé bedoelt men te Leuven de werkhuizen van Dyle et Bacalan.
3. zelfstandig naamwoord

   de vakbond

   - Interview met de heer De Kok, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Toen is den Bond gekoome! Toen hèb ik daor men eige vur gespanne... vur den Bond!

4. lidwoord de de n wordt ingevoegd om de woorden te verbinden; den wordt dus uitgesproken als dn.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - As dè lukt, dan kalleft den os. - Als dat lukt, is het een wonder.
5. naam

   toponiem De Uilenvlucht, deel van Korvel; en titel van een scène uit de Korvelse Revue Vruuger en naa, 1926.

   - Willem van Mook; voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - We gingen dur den Uilenvlucht,/ Aachter nor 't Korvelsch Huukske

   - Anoniem; Tilburgsche Courant 26-7-1894 - Bij het hevig onweder dat Maandagavond boven Tilburg woedde, sloeg de bliksem in eene woning aan den Uilevlucht. Het hemelvuur verzengde de haren van eene vrouw, die het voorrecht zegt te bezitten aan andere menschen de toekomst te voorspellen, kwetste het kind dat ze op den arm droeg en verschroeide zegt men een spel kaarten dat de vrouw bij zich had. Nademaal de meeste harer bezoekers twijfel zijn gaan opperen omtrent hare bedrevenheid in de zwarte kunst, heeft zij zich zulks zoozeer aangetrokken , dat ze zich in de residentie-stad zal vestigen. Men vreest terecht , dat nu nog meer omtrent de plannen van het Ministerie zal verteld worden dat niet waar is".

aanrecht, het

toponiem Biest-Houtakker

Den Bosch, s-Hertogenbosch

echtgenoot; dus gezegd door een vrouw [een man zou over zijn echtgenote zeggen: die van ons]

de aap de n wordt ingevoegd om het lidwoord te verbinden met het zelfstandig naamwoord

de aap de n wordt ingevoegd om het lidwoord te verbinden met het zelfstandig naamwoord

de aap de n wordt ingevoegd om het lidwoord te verbinden met het zelfstandig naamwoord

denkbaar verandering van k in g; vergelijk bèngske in plaats van bènkske Houten beeld van Dionysius uit de zeventiende eeuw; uit bezit van Kolveniersgilde Sint-Dionysius

1. naam

   de heilige Dionysius (van Parijs)

   - Ed Schilders; WTT 2012 - De naam Denies (de s wordt al dan niet uitgesproken) is de Nederlandse variant van het Franse Saint Denis (de s wordt in het Frans niet uitgesproken). In Vlaanderen en Nederland werd de naam van de heilige ook wel geschreven als Denijs, met als gevolg dat de naam ook met een ij-klank werd uitgesproken. Sint Dionysius is de stadspatroon van Goirle en Tilburg, maar ook patroonheilige van de parochies Heike, Goirke en Korvel. De R.K. Werkliedenvereniging (1896-1921) werd naar hem vernoemd, evenals het Kolveniersgilde dat in 1665 werd opgericht. Uiteraard heeft hij ook een straatnaam.
   
2. naam

   Dionysius in het portaal van de kerk van het Heike (links) en in het 'Norbertijnenpoortje' bij de kerk van het Goirke. Foto's WTT. Aankondiging van de opening van Leesbibliotheek St. Dionysius, 1909. Rechts: scène uit de Tilburgse revue Nostalgie in Tivoli (2007) met Dionysius en 'Jan kopaaf' de volksnaam voor de onthoofde Johannes de Doper in Goirle.

   - Ed Schilders; WTT 2012 - Volgens de legende stierf Dionysius in de derde eeuw de martelaarsdood als bisschop van Parijs. Hij werd onthoofd op Montmartre (Berg van de martelaar), maar nam niettemin zijn hoofd op en liep door tot de plek waar nu de kathedraal van Saint-Denis staat. Dionysius wordt daarom vaak afgebeeld zonder hoofd op de schouders maar terwijl hij het in de handen houdt. Modernere afbeeldingen zijn minder macaber en laten hem zien met twee hoofden, het afgeslagen hoofd wordt dan vaak afgebeeld op een schild. Zijn feestdag is 9 oktober.

3. Kees Mandos

denk ik

denken dènke - dòcht - gedòcht

de aap de n wordt ingevoegd om het lidwoord te verbinden met het zelfstandig naamwoord

daar

1. bijwoord

   daar, er

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - der was is - er was eens

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 als objectsencliticum: -er / -der
2. naam

   haar, hun haar

   - Wil Sterenborg; aantekening op systeemkaart, ongedateerde citaten ui prenten van Cees Robben; - dan haawt ze meej der kènder saome! ze haawt deren pôot stèèf ...

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - durren vrêier is èrg ziek; ê als in gête (geiten)

3. hun

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1983-10-07 - de miste kasteleins dôope dere sneevel...

uitdrukking begraven worden

daarbij

derden

...en tegen den aovond kwaamp ie er aon. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; t Spook; Nieuwe Tilburgsche Courant 3-1-1940) ...en gin meensch kwaamp er naor buiten. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; Nieuwe Tilburgsche Courant 15-10-1938)

Geen meens kon overigens zeggen, waor al dè geld vandaon kwaamp... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) Mar al gaaw kwaamp ze omhoog gekrope (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 9 februari 1945) Zoo kwaamp het... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Asser mèrgen aon den dag 'n Regeering kwaamp van enkel engeltjes dan stinten er overmèrge toch nog ingezonde stukke in de kraant omdè de vleugeltjes van de engeltjes niet wit genog ware (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 6 april 1945) SJAREL. Nèè, hij [een politie-agent] kwaamp vraoge of dek 'n vergunning ha om bloemwinkeltje te speule! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 20 april 1945)

1. zelfstandig naamwoord

   het komen = bij de geboorte

   - 2020 - Wanneer een baby of kindje er erg slecht uitziet: - die heej veul geleeje meet koome! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

2. kôon

   - WBD - III.1.1:84 'koon' = jukbeen

3. kôonegin koningin

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kôonegin van de waaj (Pieta Melis) (blz. 54)
4. zelfstandig naamwoord

   kôoning koning Cees Robben: dan wil ik kôoning zèèn

   - Dialectenquête 1876 - den könning is rêk (ö van dörpel)

5. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de kôoning zene zoon is ók sòldaot gewist

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 23) kôoning

6. Kôoningswaaj toponiem ook: de Waaj Tilburgse volkswijk die tijdens de vernieuwing van het stadscentrum verdwenen is; het gebied grenzend aan de oostzijde van het Paleis Raadhuis

   - Twee oude vrouwtjes uit de Koningswaai stonden gisterenavond te bibberen bij de generale repetitie en bij het (weer) zien der Duitse uniformen merkte een harer op: "Jè, zò was 't krèk. Wè gonge ze toch te keer!" (Jan Triborgh, pseudoniem van John Majoie, in een serie van 4 artikelen uit de Nieuwe Tilburgsche Courant over de feestelijkheden vanaf 27 oktober 1954 ter herdenking van de tiende bevrijdingsdag van Tilburg.) - Cees Robben - Koningswaai (19561027) - Cees Robben - Ik ben geboren en getogen/ In de aauwe Koningswaai (19710219)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 02 21 - De Koningswaai mee z'n klèn huiskes / - n Bietje rauw, mar goed van aord

   - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - de kôoningswaaj
7. zelfstandig naamwoord

   kôop koop enen dólle kôop = 'n koopje Dè kan de kaoje kôop nie maoke - daor loop ik nie meej te kôop; kôope werkwoord, sterk kopen kôope - kòcht - gekòcht - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij / hij kopt

   - óp de reutel kôope - op de pof kopen

   - Vur ene sènt kôope èn en halfke toe. - Snoepgeld besteden in vroeger tijden (1 cent besteden en als toegift een snoepje krijgen van een halve cent).

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'want tis de lèste die we kôope'

8. ...want toen ie de preek uitgelee ha waren we net bij n kroegske en daor schoof ie gaauw in om er nog in paor te gaon koope. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Cees Robben: Waor zón ze die kiendjes tòch kôope? wè kiendjes kôope óngao ...; Cees Robben: ak wir en nuu pèt kôop, dan kôop ik enen hoed; Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - vur en spouke iets gekòcht hèbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek '69) -er weinig voor betaald hebben

   - WBD - (III.3.2:183) kôope, troeve, aftroeve, slaon = met een troefkaart andre kaarten nemen of slaan

   - WBD - III.2.2:3 'kindje kopen' = zwanger zijn

   - WBD - III.2.2:6 'kopen' = bevallen'; ook '(een) kindje kopen'
9. zelfstandig naamwoord

   kooper koper (metaal) Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - em wèl lussen as ie nòr kooper smokt (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek '69) - graag op een borrel getracteerd worden (koper duidt op geld) kôoper zelfstandig naamwoord. koper, hij die koopt kôore zelfstandig naamwoord. koren

   - Dialectenquête 1876 - korn (het koorn)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'dès aander koore' zi de mölder,

   - WBD - I:1402 koore, ròg - koren
10. zelfstandig naamwoord

    kôos koos verleden tijd van kiezen Koosje-koosje Foto: Regionaal Historisch Centrum Tilburg

    - WTT 2012 - Titel van een traditioneel kinderliedje dat door kinderen gezongen werd op 28 december, de feestdag der Onnozele kinderen. De kinderen trokken, net als op 6 januari, Driekoningen, van deur tot deur in de hoop met hun gezang enige beloning te ontvangen. Op 28 december verkleedden zij zich daarbij als grote mensen.
11. naam

    Rolf Janssen (We hebben gezongen en niks gehad, 1986) geeft de tekst van het liedje als volgt: Koosje Koosje is m'n naom ik heb 't in m'n broek gedaon ik zèh de helleft ervan verloren de rest zit in m'n broek gevroren olie olie van de druiven laot de droefhed mar verschuiven laot de droefhed mar vergaon zet de flessen mar on oew lippen laot 't stillekes nor binnen wippen ooh, den vuul ik on m'n hartje juffrouw, gif me toch 'n kwartje Met deze muzieknotatie: A.J.A.C. van Delft was de eerste die de tekst optekende, en wel in de krantenrubriek Van vroeger dagen, aflevering 122: 'Nog wat Kinderversjes', Nieuwe Tilburgsche Courant, 6 juli 1929. Van Delft geeft de tekst weer in de standaardtaal: Koosje, Koosje, zoo is mijn naam. Ik ben voor alle dingen bekwaam. Ik heb mijn ouwers vroeg verloren. En daar sta ik van bevroren. Als ik sterf, dan ben ik dood, Dan lig ik in mijn kistje bloot. * Dan komen de vogeltjes bij mij zingen, Dan zal ik uit mijn kistje springen En als ik spring, dan spring ik snel, Naar den hemel of naar de hel. Olie, olie, van die druiven, Laat die droefheid maar verschuiven, Laat die de droefheid maar vergaan. Dan zet ik het fleschje al aan mijn lippen, Dan zal ik het stilletjes naar binnen wippen. O, wat voel ik het aan mijn hartje. Ik heb gezongen en niks gehad, Snij een stuk van 't verkensgat, Snij maar diep, snij maar diep, Al is 't een vinger diep. Cees Robben: Cees Robben - Prent van de week, Rooms Leven, 19 januari 1968 KAREL. Sjarel, ik heb thuis nog innen jas, die me zóó groot is dekker wel Koosje-Koosje mee kan gaon zinge. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 15 december 1944)

    - Cees Robben - [Jong meisje over een te grote jas die ze van moeder gekregen heeft:] t Is net Koosje-Koosje (19680119)

    - Henk van Rijen ene jas zo grôot dèk er wèl koosje-koosje meej kos gòn zinge

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - koosje-koosje - dag der Onnozele kinderen (28 dec.), de dag dat kinderen zich verkleden als volwassene om niet als kind herkend te worden, en zingend langs de deuren gaan.

    - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - - Wès dè naa wir mee die maksie maantels, t lekt net koosje, koosje (10-01-1970)

    - WBD - (III.3.2:298) koosje koosje = Onnozelekinderendag

    - Zie ook: Gerard Steijns, Ik zal zinge hil men lèève, Tilburgs liedboek (2006; p. 60-61)
12. zelfstandig naamwoord

    kôot koot, gewricht

    - WBD - Hasselts 'koowt' - vetlok (aan een paardebeen), ook 'vètlòk' genoemd

    - WBD - 'koot', (Hasselt)'koowt' - boelee (aan een paardebeen), in Hasselt ook 'vètlòk' genoemd

    - WBD - ooverkoot zèèn/staon (m.b.t. een paard) - als de kogel naar voren doorknikt, ook genoemd (Hasselt) 'oowverkoowteg zèèn'

13. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - in de koot schiete (R'69) - in orde komen

    - WNT - KOOT - gewricht, gewrichtsknobbel

    - WBD - III.1.1:133 'koot' = bekkenholte

    - WBD - III.1.1:159 'kootje' = vingerkootje

erdoor, erdoorheen

derde verkorting van dèrdes

haar, die van haar

samenstelling van der (haar, hun) en eigen; zich, zichzelf

achterste, achterwerk

1. Onze vadder hee mèn aaltij vurgehouwe dèt nie zuiniger vertèrd kos worre as dur in pèpestiltje mar ik knaauw na hil den dag op in klein pruimke tebak. n Stuk of drie keer op innen dag vat ik in nuuw, en s aoves dreug ik ut in bietje en dan rook ik ut nog fèn op, al duurt den orlog na nog 10 jaor himmel zonder tebak zak zo nie gemak geraoke. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Pierre van Beek - 't Is geen pijp tabak waard. (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - Interview Jolen - 1978 - Jè, toen waaren er wèl siegaare (in den ollòg) mar dè is allemòl aachterdeur, hèinlandse siegaare ok jè, van inlandse tebak mar dè was niks (transcriptie Hans Hessels, 2013)

2. As die bussen, ötgeveegd wiere, waar dè un schôon kaans, veur ons, ens te gaon kèke wetter allemol laag aon peuken. Daor nie teveul aon gezéverd waar, raopte wij bij mekaar. Wij deeje et pepier detter nog aonzaat aaf en rolde van de tebak, in geschoepte vloeikes, van onze vadder, nuwe siegretjes... (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) In den oorlog heetie ôk nog tebak geteuld. Et waren net de blaoier van de rabarber. Hij réég die blaoier aon un touwke en hing ze te dreugen onder de veranda. Asse dreug waren, viet ie er één van den draod, wreef em fèèn en stopte die krèùmels in un pèèp, daor ging dan de vlam in. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - idem (RL'47) - antwoord op de vraag 'Waar is hij?' (Woestenbergh was een tabakswinkel in de Heuvelstraat)
3. zelfstandig naamwoord

   De winkel van Woestenbergh in de Heuvelstraat, circa 1915. Foto: regionaal Archief Tilburg Kaole tèbbes, met een pruik, op de kermistentoonstelling 'Jaozeetie', Tilburg 2018.

1. zelfstandig naamwoord

   geschenk bij het feest van de Eerste Heilige Communie, ontbijtstel

   - Elie van Schilt; As ge katteliek geboren wierd; CuBra, circa 2000 - Mar de communiedag zelf, dan was er fist, dan kwamen de femielie en ok de buurt mee kudokus, réépen sjoklade mee un communieprentje, un bildje van unne heilige, unne ròòzenkraans, unne nuuwe kerkboek, van opoe en opa kreegde mistal un desineetje. Det was un botterhammenbordje en un kumke mee un schoteltje, op die bordjes stond dan unne communiekaant en verder nog Ter herrinnering aon oe heilige communie.

   - WTT 2012 - De weergave door Elie van Schilt (boven) is waarschijnlijk erg lokaal, zo niet familietaal. Het woord lijkt immers een verbastering van het Franse déjeuner, in het Nederlands in gebruik voor ontbijtstel. Zie WNT lemma déjeuner, 1910. De Tilburgse uitspraak zou dan eerder deezjèùneeke zijn of deezjeneeke.

2. Traditionele cadeautjes voor een communicant - onderaan: een déjeuner

verkleinwoord van das

weefpatroomontwerper; uit Frans dessinateur

1. zelfstandig naamwoord

   dinsdag

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-06-04 - as dè ons taante Toonia tèstag-taate-middag komt... [dinsdag na de middag]

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 04 16 - 'n Destag zèn ze al vertrokke.

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - densdaag - dinsdag

   - WBD III.4.4:126 desdag - dinsdag

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - zie diessendag

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 densdag, dijnsdag - dinsdag.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, Brussel 1936 - dinsdag

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 destdag dijnsdag; ook destag
2. zelfstandig naamwoord

   dèstaggemeèrege dinsdagmorgen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dinsdagmorgen
3. zelfstandig naamwoord

   dètteme dattum

   - Cees Robben; Prent van de Week, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-04-24 - Dan heese-me-nogal-wè... Jè zeker, zôô van dètteme van die-kom-sa van hedde-me-nie-gezien. [Robben gebruikt hier drie informele typeringen om de borstomvang van een vrouw aan te duiden.]

   - WTT; aanvulling 2021 in de informele taal meestal gebruikt met een gebaar; vergelijk het gebaar van de duim en wijsvinger die over elkaar worden gewreven om geld aan te duiden: van dattum.

4. Illustratie: Rolf Janssen

duif

deugen deuge - dugde - gedeuge vocaalkrimping, ook in tegenwoordige tijd; gij/hij dugt

deugniet

kwajongensstreken (uithalen)

deuk

duiken dèùke - dôok - gedooke in tegenwoordige tijd vocaalkrimping; gij/hij dökt

duim; lengtemaat en lichaamsdeel lengtemaat van 2,87 cm, verdeeld in 4 kwartier à 0,71 cm; 10 dèùm = een voet à 0,287 m, waarvan er 20 een roede maakten, 5,75 m (in Tilburg in gebruik vóór de invoering van het Nederlands Metriek Stelsel, 1820)

duim; lengtemaat en lichaamsdeel lengtemaat van 2,87 cm, verdeeld in 4 kwartier à 0,71 cm; 10 dèùm = een voet à 0,287 m, waarvan er 20 een roede maakten, 5,75 m (in Tilburg in gebruik vóór de invoering van het Nederlands Metriek Stelsel, 1820)

duimdrop, zachte drop die op de duim plakte om opgesabbeld te worden

duinen

1. zelfstandig naamwoord

   deur

   ► durke
2. voorzetsel

   door

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - dur de week

   - Karel en Sjarel; Dialoog in Groot Tilburg, 1945-05-04 - Jao mar diejen admiraol heegut toch officieel dur de radio verteld.

deuropening

deurstijlen

doorslepen, onheus, minachtend bejegenen

duif

duivenmelker

deuvik, deuvel

duizelig, licht in het hoofd

duizeligheid

1. werkwoord

   deed; verleden tijd van doen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik/hij dee/di, gij deed/dit, wij/zij deeje/din, gullie deed/dit
   ► doen
2. werkwoord

   deed, deden

   ► din

van heb ik me jou daar; kom-sa uit het Franse comme ça

gezegde eufemisme voor dronken, aangeschoten

dichtbij, na(bij)

dichtheid

dichtnèèpe nêep dicht dichtgeneepe dichtknijpen; hier om een sterfgeval aan te duiden

1. zelfstandig naamwoord

   die

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - wordt bij zelfstandig gebruik voorafgegaan door een lidwoord: den dieje, de die,

2. die van mèn - die van mij, mijn echtgenote

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1979-05-18 - Ongelèèk isser bij die van men nôôt bij... Ze haauwt aaltij dren pôôt stèèf...

3. den dieje geld, contanten; altijd voorafgegaan door den en eventueel begeleid met telgebaar van duim en wijsvinger

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - agge den dieje mar genog hèt! geld, contanten [den dieje gaat dan altijd gepaard met een gebaar waarboij de duim- en wijsvingertop over elkaar worden gewreven].

   - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Et ging oover den diejen, hè meer gèld Nòdderaand hèbbe ze dè gedaon gekreege, zo stillekes aon, hè.
4. naam
   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dieje (den) - geld

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - Veel hoort men hier de die met nadruk, in tegenoverstelling van de andere of een soortgelijk woord.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1956-03-17 - Kek diejen bok is..!

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-11-04 - Diejen stobbernist...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1968-11-15 - Kik-is-eens-aon... Wè diejen meens nog gezwakt is...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-10-01 - Hoe hiet dieje meens, moeder...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1979-11-02 - Dieje weg (...) die rèèchtevort naor t geboer van de Van de Braante lopt...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1984-03-02 - Dieje aauwe Sjassee daor ...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1981-10-09 - [Vrouw bij marktkraam...] Dieje appel is zôô rot as n mispel, Martien ...
5. naam

   dieder, van die, van haar, dier

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - èn dieder grutvadder hòj en pèèrd

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - DIEDER aanw. vn, van die (die daar?) b.v. in de uitdrukking - 'van dieder dikte' - ongeveer zo dik (geïllustreerd met een gebaar)
6. naam

   bepalingaankondigend voornaamwoord degene die

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - Wie ...? Den dieje die daor ònkomt. - Degene die...
7. bijwoord

   diek, samentrekking van die + ik dies; verouderde tweede of vierde naamval van die; daarom, om die reden; plechtstatig gebruik; tegenwoordig soms nog gebruikt in de tweede naamval: wat dies meer zij, meer dergelijks

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven. 1966-09-16 - Dies verzuuk ik oe ootmoedig... [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop...]

8. in een bijwoordelijk bepaling ...diege-me-daor-staot..., ...die je bent...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1967-06-03 - Lillukke drèèn-ôôr diege-me-daor-staot...

acroniem van disc jockey, Engels uitgesproken dj

het kinderspel diabolo spelen

diagonaal

1. zelfstandig naamwoord

   diorama

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Op den Heuvel koste vruuger in et Diejooraama zien hoe wèèrem de Lappe onder die Tilbörgse AaBee-deekes laage.

   - WTT; aanvulling 2018 - In Tilburg - het diorama van wollenstoffenfabriek AaBe, ook wel de etalage van AaBe genoemd. Deze levensgrote opstelling bevond zich in een etalage aan het Heuvelplein bij het busstation, en was s avonds hel verlicht.

   - Van Dale - van Grieks dia, doorheen, en horama, gezicht; kijkast waarin door bepaalde opstelling en belichting een perspectivisch effect wordt verkregen.

2. Foto: Regionaal Archief Tilburg Het Diorama Voor een grotere weergave KLIK HIER Dezelfde voorstelling werd door AaBe gebruikt op de etiketten van de dekens

van heb ik me jou daar; kom-sa uit het Franse comme ça

1. naam

   diep, niet hoog

   - WBD - diepe koej - koe met korte poten

2. 2. bijwoord ver weg, achteraf

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1975-01-16 - Ze wônen zô diep in, as ge denkt degger zèt, zedder nog bij langenao nie

1. zelfstandig naamwoord

   distributie, in het bijzonder de distributie van goederen in de Tweede Wereldoorlog

   - we waoren gelaoien mee proviaand en diesterbuutiebonnekes (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941)
2. samentrekking

   digget ik deet, ik deejet (de vorm ik dinnet is niet opgetekend) jij, gij digget hij, zij, het, et digget [wij din et] gullie digget zullie dint, zullie dinne-n-et

   - Voorbeeld op de originele systeemkaart van Sterenborg - Hij digget nôot nie goed

   - Voorbeeld op de originele systeemkaart van Sterenborg - Na ik komt ook voor ik dit (in plaats van digget); daarnaast bij ik ook ik deet en ik deejet

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - ik, gij, hij, göllie digget
   ► doen

dijbeen

1. naam

   dik

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dikke mik meej zuure zult - prima voor elkaar, dik in orde
2. bijwoord

   2. bijwoord (omvang)

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - hoe wildet hèbbe? dik, dun òf dur en duukske?

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Tis dik aon - het is nauwe vriendschap

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dik doen èn nie hèbbe opscheppen

3. dikwijls, vaak

   - Voorbeeld op de originele systeemkaart van Sterenborg - Ge zaagt em nie dik op straot

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dik - dikwijls (dikker, dikkelder)

4. 2.1.1 vergrotende trap van dik is dikkelder, dikker vaker

   - Voorbeeld op de originele systeemkaart van Sterenborg - ge moet ene keer dikkelder koome - je moet een keertje vaker komen.

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Bad Baozel, feuilleton in 8 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938-12-31 - 1939-02-18 - Mieke Stok (...) zee dè ze s mergens wel ns dikkelder n eindje opstapte

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); n Staandbild in Baozel, feuilleton in 4 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-05-20 - 1939-06-17 -...hij ha al dikker t plan gehad...

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1964-08-17 - [bij knikkerspel...] naa hedde gij gewonne, mar ikke veul dikkelder

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dikkelder of dikker - vaker

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dik - dikwijls, vaak; hoe dik valt da veur? dikkels en dikkes - dikwijls

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 duk voor dikwijls, twelk ook wel eens door dik wordt uitgedrukt

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 dik - dikwijls; dik zat - tamelijk dikwijls

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas, 1937 - Men zegt in T[ilburg] dikkels, in het echter dik.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dik - 1) voor tijd - dikwijls, vaak; 2) voor modaliteit - soms, bijgeval

   - WNT dik - dikwijls, vaak; in dezen zin gewestelijk nog in gebruik, o.a. in Gelderland en de Kempen

   - WNT - dikmaal en maal - uit dik (dat op zichzelf reeds de betekenis dikmaal heeft)

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - dikkels, nog dikker - dikwijls, nog vaker

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dikkelder of dikker - vaker

iemand met gedrongen postuur

1. dikwijls, vaak

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - dikkels, nog dikker - dikwijls, nog vaker

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol, 2007 - Naa zèn wérkende vrouwe hêel dikkels mevrouwe...

   - Piet Heerkens svd; Dn Örgel, Blumke, 1938 - Och blumke,/ k heb oe zo dikkels bekeeke...

   - Piet Heerkens svd; De mus, Kenderpraot, 1939 - Kender zie ik dikkels speule ...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); n Staandbild in Baozel, feuilleton in 4 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-05-20 - 1939-06-17 - ...en zoo gao-g-et mee de waorheid dikkels: er is geen plaats veur dr in de herberg!

   - Piet Heerkens svd; De knaorrie, Van kwezels en ezels, 1949 - Kwezels stoote dr teere teene/ dikkels tegen dezelfde steene...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); column in Groot Tilburg, 1940 - t Is euwige sunt dè de daog zo kort zèn, en dè t zoo dikkels kaoi weer is...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven); Tilburgse Koerier, circa 1970 [over biljarters in het café...] Ze motte dikkels smèren... - Cees Robben; De Prent van de Week in het zilver; Dn ooievaar, 1981 - We hebben dikkels zat spek op taofel... - Rolf Janssen; We hebben gezongen..., 1984; opgetekend uit het veel oudere lied Onder de lindeboom - Wie kent er naa nie Lopend Joke/ die zie duh zó dikkels op straot... - Piet van Beers; CuBra, circa 2000 - ...den Èngelbewaorder èn de Romse Jeugd/ die laazeme zo dikkels asme konde./ Èn de Kattelieke Illustraasie/ wier nètjes ingebonde. - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekke; Deel 1, 2006 - Ok vur vrijbankvléés hèk dikkels in de rij moeten staon. - Tony Ansems; in het lied Achter in de sintelpad, 2008 - Ik hebbet dikkels in t wild gedaan/ Aachter in de Sintel Pad

   - WNT dik - dikwijls, vaak (gewestelijk in Gelderland en de Kempen); dikwijls - van dikwijl met adverbiale s. In oudere taal ook in den vergrotenden trap; dikwijlser.

2. Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - dikwijls - dikels

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 dikkels, dikkes - dikwijls
3. bijwoord

   dikwijls

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 05 16 - D'r wordt wel hèèl dikkels gezee...

iemand met een dik achterwerk

dikzak

bof

meestentijds, meestal

meestentijds, meestal samensmelting van dikkels (dikwijls) en sewèèle (somswijls) als zodanig niet opgetekend uit Tilburgse bron

woordenboek, dictionair uit Frans dictionnaire, met vocaalreductie

vaak genoeg

deel; aantal, hoeveelheid, partij

deelbaar

deelt tegenwoordige tijd enkelvoud, 2e + 3e persoon van dêele, met vocaalkrimping: jij, hij, zij, het deelt

aarzelen etymologie onbekend

1. bastaardvloek

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - potverdorie

2. pòtverdòt bastaardvloek alleen aangetroffen in een dialectvers van Leo Heerkens

   - Leo Heerkens - En 't vrouwke dè ketterde: potverdot,/ potjeverdorie toch potverdot,/ en 't vrouwke dè ketterde: potverdot,/ dan hebben we niks in de pot! (uit: 'n Weeverke schoot..., in: Piet Heerkens, De Kinkenduut, 1940)

3. pòtvergimme bastaardvloek

   - KAREL. Potvergimme, Sjarel, des gevaorluk wérk! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 18 mei 1945)

deden

ding

dingen

menstruatie

koosnaam

onkruid

suiker

afnemer (textiel)

1. zelfstandig naamwoord

   uit Frans dépendance

   - WNT; lemma dependentie, feitelijke betekenis - Met betrekking tot onroerend goed als bijgebouwen, een terrein of landgedeelte e.d.

   - WNT; lemma dependentie, figuurlijk gebruik - Zaak van bijkomstigen aard, belang of omvang, die hoort bij, deel uitmaakt van of samenhangt met een grooter geheel.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1963-02-10 - t Gong ammaol goed, zonder veul ap- en dippendensies.

2. Bron: Delpher

   - WNT; lemma appendentie thans vrijwel uitsluitend nog in de verbinding ap- en dependenties.

directeur

latierboom

jukriem

desem, hier bedoeld als uitwerpselen

december

hier

deed het

deed hij

Foto: Regionaal Archief Tilburg

1. naam

   dubbel

   - Piet Heerkens; Dn örgel; Michieltje, 1938 - nen dikken driedobbelden zoen!

   - Pierre van Beek; Tilburgsche Taalplastiek aflevering 157, Nieuwsblad van het Zuiden 1972-06-22 - Wanneer iets wordt gekwalificeerd als "een beetocht met dubbele trits", slaat dat in figuurlijke zin in het algemeen op iets, dat heel wat langer duurt dan normaal. Voor wat de bedetocht betreft, worden er dan méér rozenhoedjes dan de gebruikelijke gebeden. Men kan ook eten en drinken "met dubbele trits". [...] een "dubbele trits" betekent dus twee maal drie maal.

   - Volgens Schuerman te Antwerpen in de uitdrukking dat is dobbel en trits of dobbelen tris om aan te duiden dat iets zeer overvloedig is.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dobbel - dubbel, en dobbel deur
   
2. zelfstandig naamwoord

   bijwoord

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-02-25 - 1939-04-18 - ...driedobbel en dik...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); t Spook; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940-01-03) - ...op zukke oogenblikken bende driedobbeld zoo taai as aanders

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-07-14 - ...ook al vouw det dobbel...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 81 01 22 - Vèftig gulde vur 'n bloeske / 't Dobbelde vur 'n paor schoen.

forse dikbil

1. naam

   dubbel

   - Piet Heerkens; Dn örgel; Michieltje, 1938 - nen dikken driedobbelden zoen!

   - Pierre van Beek; Tilburgsche Taalplastiek aflevering 157, Nieuwsblad van het Zuiden 1972-06-22 - Wanneer iets wordt gekwalificeerd als "een beetocht met dubbele trits", slaat dat in figuurlijke zin in het algemeen op iets, dat heel wat langer duurt dan normaal. Voor wat de bedetocht betreft, worden er dan méér rozenhoedjes dan de gebruikelijke gebeden. Men kan ook eten en drinken "met dubbele trits". [...] een "dubbele trits" betekent dus twee maal drie maal.

   - Volgens Schuerman te Antwerpen in de uitdrukking dat is dobbel en trits of dobbelen tris om aan te duiden dat iets zeer overvloedig is.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dobbel - dubbel, en dobbel deur
   
2. zelfstandig naamwoord

   bijwoord

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-02-25 - 1939-04-18 - ...driedobbel en dik...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); t Spook; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940-01-03) - ...op zukke oogenblikken bende driedobbeld zoo taai as aanders

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-07-14 - ...ook al vouw det dobbel...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 81 01 22 - Vèftig gulde vur 'n bloeske / 't Dobbelde vur 'n paor schoen.

dubbeldoek

dacht, dachten

dacht, dachten

dochter

doods

doodsbang

doodbidder, aanspreker

doodsprentje, bidprentje

doodskist

doodshoofd, onzijdig

doodsprentje, bidprentje

doodstil

goedzak, roepnaam voor een hond

doe je

geluidjes maken; vergelijk doedelen in doedelzak alleen aangetroffen bij Piet Heerkens

gezegde

doet het

1. zelfstandig naamwoord

   doek, luier

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1955-12-31 - t zèn toch nog mar prullekes,/ pas amper uit den doek...

2. samentrekking doe ik

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1967-10-13 - Dè doek zôô mar makketijen...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-04-07 - s naachts doek niks as ruure en wèène...
   ► doen

schietbaan voor boogschutters, doel

1. werkwoord

   doen 1. stamtijden doen - di gedaon; de verleden tijd met i lijkt te verdwijnen en plaats te maken voor vormen met ee

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 doen/dee/gedaon; tegenwoordige tijd - ik doe/gij doet/hij doe; verleden tijd di/dee; gebiedende wijs doe/doet

2. 2. tegenwoordige tijd De oe is in de tegenwoordige tijd altijd kort ik doe/gij doet/hij doe/wij doen/gullie doet/ze (zullie) doen

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - Wè doet ie doar? Ze doen der niks goeds.

   - Cees Robben Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1979-06-29 - et doe hier ammòl zeer
   ► doese, doeter
3. werkwoord

   doek/doede, doede gij/doetie, doeze, doeget/doeme/doede, doede gullie/doenze, doen hullie

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens); De nuuwe kapelaon van Baozel; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938 - Nou, dan doeme mee! Veuruit! Duvels dan mar! - Jodocus (pseudoniem van Jac. Stroucken); Toemet-hooi, 1993 - mar toch doeget me goed...

   - Tony Ansems; Zak Moete Niese Akkum Aai; cd Tilburgse Liekes, American Style, Vol. II, 2009 - Ok al doeget gin pent

4. 4. verleden tijd verleden tijd van doen (deed) met vocaalkrimping: di(n) ik di, ik deej/ge dit, ge deet/hij di, hij din, hij deej/we din, we deeje/gullie dit, gullie deet/ze din, ze dinne, ze deeje, ook met zullie

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - hè di-t gèère - hij deed het graag; ze zin dè-se-t nie din ze zeiden dat ze het niet deden; wè-k ok di, zöllie din-t aanders wat ik ook deed, zij deden het anders

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1968-02-01 - Zinneze dè zennet dinnen?

   - Elie van Schilt; As ge katteliek geboren wierd; CuBra, circa 2000 - Dan nog de processie daor alle scholen aon meedin, de heilig hart processie naor dun Heuvel.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?; Deel 2, 2007 - Op de nòrregt laag de moter van et wasmesjien, die digget niemer. Ik waar hillemaol nie nuuwsgierig naor die dingen en hoefde ok nie te weete hoe dè zôiets in mekaare zaat. Ik vond dè mar smèrrig wèèrk zon ding öt mekaare haolen om te kèèke wetter naa eigelek kepot waar, omdettie et niemer di.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?; Deel 2, 2007- Ze di net of ze dôof waar...

   - Henriëtte Vunderink; Grôot dikteej van de Tilbörgse taol, 2007 - Ik di meej önt groot dikteej...

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Dus dè dik

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - wij dinnet/deejenet; dik dè; dittiet mar; din zullie dè mar

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - Al di(n) ie ôok niks

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch; Ons volk, 1932 - Hi wo nie doen, wà daander din. 5. verleden tijd
5. samentrekking

   ik di, ik deej/ gij did, gij deed/ hij di, hij deej/ wij din, wij deeje/ gullie did, gullie deed/ ze (zullie) din, ze (zullie) deeje dik, deej ik/didde gij, deede gij/dittie, deetie/dimme, deeje me /didde gullie, deeje jullie, deede gullie/din ze, deeje ze

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1983-10-28 - wè didde gij vruuger vur oewen kost?

6. 5.2 verleden tijd; samentrekking van werkwoordsvorm, persoonsvorm en voornaamwoord

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1962-03-17 - Mee dè ze zaat, disset [deed ze het...]

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?; Deel 2, 2007 - Op de nòrregt laag de moter van et wasmesjien, die digget niemer. [deed het...]
   ► digget

7. 5.3 verleden tijd, gebruikt als een verleden toekomende tijd

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigelek wel trèkke?; Deel 2, 2007 - As der kaort gespuld wier, vroege ze wel of ik meedeej.

8. 6. voltooid deelwoord gedaon

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - ...blij as n kend dè zn irste kemunie gedaon hee

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - ...en bovendien ik hô mn wordje goed gedaon, want ik zè nie op mn mundje gevallen al zeg ik t zelf...

   - Piet Heerkens; De gemeenteraod van Baokel; Vertesselkes; 1941 - Zoo gezeed, zoo gedaon...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-07-14 - ik heb al gedaon vur gij oew broek los het...

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1963-10-23 - Ach jonge, ik heb al gedaon veur dè gij oe broek los hèt.
9. werkwoord

   7. uitdrukkingen

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - et nie doen, et slèècht doen - verpieteren, wegkwijnen (van planten)

   - Informant Toine Raaimakers; onbekende datum - èèrges oover doen - ergens over tobben; hij heeter veul oover gedaon

   - Informant Toine Raaimakers; onbekende datum - oew èège doen - voor zichzelf zorgen; hij doe zen èège

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1968-03-20 - Al blaost ze nog zo hôog van de toren, ze môt èève goed veege asse gedaon hee

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1964-08-17 - Dettie aaltij zo hôôg van de tôren blaost, heettie van gin vremde, mar as ie gedaon hee, mottie èvengoed veege!

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks, 1992 - doen - gaan, doen; ik doe mar wir es òp hùis aon

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - doen ook: bedragen, weerd zijn

   - WBD III.4.3:27 - het niet doen, verèèrmoejen, niet willen groeien, armetierig, niet aarden, niet tieren, wegkwijnen, voor het begrip niet gedijen

   - WTT ES, 2018 - Net als in het dagelijks gebruik van de standaardtaal kan doen gebruikt worden als een soort van hulpwerkwoord bij een infinitief. Zoals zullen een hulpwerkwoord is om een infinitief op de toekomst te richten, helpt doen het hele werkwoord om de activiteit daarvan te versterken. In het Standaardnederlands was deze vorm enige tijd populair maar het gebruik ervan lijkt af te nemen (2018). Het gebruik lijkt gebaseerd te zijn op de manier waarop kleine kinderen vaak worden aangesproken. Ook de verleden tijd - dik - is aangetroffen in het Tilburgs. In geschrifte is het werk van Ferry van de Zaande tot nu toe de enige bron.

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Dus ik zit daor meej ene grôote tulbaand op mene kop èn ene kwak kaorte vur men neus. Èn dan deej ik dus de toekomst vurspèlle wittenie?

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Èn dan doede ammel grappen öthaole wittenie

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Èn dan iets over eksposieties van van die kunstenèèrs. Die manne doen ammel van onze belastingsènte schilderije maoke

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Èn dè doe ik ammel netjes zonder vurrijkòste bij heur binne zette.

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Ik doe meej mènne kompjoeter dus af èn toe ene natuurfillem kèèke èn ik doe ôk ammel dating doen hi?

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Ik doe veul kèèke nòr deeting. Wittenie? Dègge dus kunt aafspreeke meej 'n vrouwke.

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Dus naa doe ik gewoon praote èn doen zullie et vur mèn tiepe.

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Ik zèg; Doede gij ok kooke?

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - As mene wiet rèèp is dan doe ik die aaltij zèllef knippe meej ene grôote knipschèèr.

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Dan ging ik smèèreges de straoten aaf om de zak van Max òp te haole. Èn die dik dan wir verkôope òp de mèrt.

winkel

ondeugend kind

hond (in kindertaal), slordig persoon

doet ze (er)

stofnaam (textiel)

doe het er

goedzak

1. 'tortelduifje' genoemd

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de dèùve = dames Diepen

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de grèèze dèùf = mej. Paijmans

   - WTT; aanvulling 2021 door Hans Hessels- grèèze dèùf wordt algemeen gebruikt voor grijsharigen.

   - WBD III.4.1:120 - duif - algemeen en vrouwelijke duif

   - WBD III.4.1:121 koolduif, bosduif, wilde duif - houtduif (columba palumbus)

   - WBD III.4.1:123 - tortelduif - tortelduif (streptopelia turtur), ook

2. tortelduifje genoemd

3. zelfstandig naamwoord

   duifje

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-08-22 - Daor zaate twee döfkes/ hil dicht bij mekaar...

daags; in de tweede naamval van de dag

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - dooier

2. Schilderij van Otto Modersohn (detail)

1. werkwoord

   Tekening: - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden / het Nieuwsblad - uit: Fraters... pootjebaden Tekening: - Cees Robben; Prent van de Week, Nieuwsblad van het Zuiden - uit: Fraters...

   - Voorbeeld op de originele systeemkaart van Sterenborg - Meej schôon weer gingeme dòkkele in de Laaj - Bij mooi weer gingen we pootjebaden in de Ley.

   - Flaneur (pseudoniem van Antoon Arts); Zonder opschrift; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1904-04-16 - En weet ge, wat de schavuit had uitgevoerd? Hij was liefst gaan dokkelen in het Bax-ven, en had bij Mie in den Baars een glas melk gedronken en den vos in de kooi bewonderd en de kauwen op het dak.

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - dokkelen - met de bloote voeten door het water loopen

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - as t blank stao moete dokkelen

   - Piet Heerkens; De Mus, 1939:
   
2. werkwoord

   STERKE VROUW Ziede gij daor dè weuwke gaon? Ze hee dr witte klumpkes aon. Ze staawt nog stevig deur de sneuw al is zal ruim n halve euw. Dr muts is sneuw, dren rok is roet, dren maantel, jao, die stao se goed. Ze dokkelt nog zo dapper deur, 't is nog 'n kraachtig wijfken, heur!

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1957-07-04 - Enkel kender in de Laai/ Dokkelen wè in dn braai - Cees Robben; Prent van de Week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1985-06-07 - Ik zèè mee mn mokkel in de Laai wiste dokkele... - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1961-06-30 - Gaode zwemme, Naris... / Zwemme... / Ik kan nog mar aamperkes dokkele...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 05 23 - t Is lang niemir gelèk as vruuger / Want toen gingen we in de maai / Iederen aovend saomen poelieën / En lekker dokkelen in de Laai.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dur ut slèèk dòkkele - door de modder lopen

   - Elie van Schilt; Tilburg waor zen oe bossen; CuBra, circa 2000 - Bekaant tegen Lòòn op Zaand lagen de plakken, ok wel genoemde ut Lons Laaike, ut waren verschillende plaassen, rondom groeide er haai, daor gingen we s zomers ok wel dokkelen, zwemmen konde er nie, ut was te ondiep. [Bedoelde vennen maken nu deel uit van het natuurgebied Huis ter Heide tussen Loon op Zand en De Moer. Het grootste ven heet het Leikeven.]

   - Ed Schilders; Tilburg aan de Ley, het lied van Peerke Donders; de Tilburgse Revue Gloria Historia, 2009:

3. Ja, ik heb in Suriname heel mn leven hard gewerkt Tussen lepra en melaatsheid, tussen ziekenhuis en kerk Het was uit naastenliefde, en het was een hels karwei En ik droomde écht waar élke nacht van Tilburg aan de Ley. Bij het laatste zonlicht las ik vaak een stuk uit mijn brevier Of ik bad een rozenhoedje in mijn boot op de rivier Dan stroomde traag de Coppename links en rechts voorbij En dan dacht ik bij mn eige: Kijk, t water van de Ley. Ik zag ziekte, dood, dag in dag uit, ellende, slavernij En dan smeekte ik Wi Tata - Onze Vader, maak ze vrij Wat zou ik dan nog treuren om mijn schaapjes op de hei Maar ik wou nog één keer dokkelen int water van de Ley! Refrein Dit maakt me blij! - Dokkele in de Ley! Dit maakt me vrij! - Dokkele in de Ley! Nee, ik ben nooit meer teruggekeerd, ik had het veels te druk Met verzorgen van melaatsen, en hun vleugje klein geluk. Ik kan niet trug en daarom maakt dit water mij zo blij Dat ik hier nu kan staan dokkele int water van de Ley. Foto: Frans van Aarle

   - Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2010-12-15 - In de vekaasie fietsteme nòr Esbeek om te gòn dòkkele in de Flaos. - In de vakantie fietsten we naar Esbeek om te gaan pootjebaden in de Flaas.

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - hij dokkelt in de Laai - baadt in de Lei

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dokkele - pootje baden

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 1. gezegd van geluid door stoten op straatstenen; 2. teuten, kloten, niet vooruit kunnen.

   - De Jager; Woordenboek der Frequentatieven, 1875 dokkelen - dokken - beide heeft Kiliaen voor duikelen, duiken; zie ook Ten Kate II 172

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 - dokkelen - wat onhandig en onzeker lopen, gezegd van kinderen en van mensen die zich over een slechte weg, bijvoorbeeld door de modder te voet voortbewegen. Ook pootjebaden.

   - L.L. de Bo; Westvlaamsch idioticon, Gent 1892 - donkelen - duiken

   - A.A. Weijnen; Etymologisch dialectwoordenboek, 1995 dokkele - pootjebaden (midden van Noord-Brabant) Mogelijk iterativum bij 17e-eeuws dokken, duiken (of doen duiken?)

   - WBD III.1.2:160 dokkelen - waden

   - WBD III.1.2:161 dokkele - pootjebaden

   - WBD III.4.4:185 dokkelplaats - doorwaadbare plaats

dokkeltje

duikplank

persoonsvorm van dèùke; tegenwoordige tijd enkelvoud 2e + 3e persoonsvorm van dèùke, met vocaalkrimping duikt

dokter

verkorting van Judocus

dol

daalder; destijds munt met waarde van anderhalve gulden

moeilijkheden

lief meisje

dorpel met verwisseling van de r en de l

dadelijk, meteen

dorpel met verwisseling van de r en de l

moeilijkheden, trubbels, dolligheid

schandaal

naaf (afgeleid van duim)

Dominicus

duimpje; centimeter

duims, een duim dik

samentrekking van donders + kater

donderdag

herrie maken, vervelend doen donderjaoge - donderjaogde - gedonderjaogd

bliksemafleider

1. zelfstandig naamwoord

   De populariteit van Roy Donders in Nederland gaf ook aanleiding tot een grap van Mick Jagger bij het voorstellen van de Rolling Stones tijdens het concert in Landgraaf / Pinkpop 2014. Op deze afbeelding het moment waarop Jagger aan Wood vraagt wie zijn kapper is: Roy Donders? jêûk jeuk

   - Pierre van Beek; rubriek Tilburgs Taal Plastiek; Het Nieuwsblad van het Zuiden, 19?? - Waor gin jêûk is, daor krabde nie (Tilburgse Taaklplastiek 184) - geen gevolg zonder oorzaak

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - de jêûk is èèrger as de pènt ('87) - gezegd door een vrouw (weduwe) die graag wil (her)trouwen.

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ik wèns oe veul jêûk èn korte èèrmkes

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - waor ge gin jêûk hèt daor krabde nie

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000) - Jan Jêûk = J.H. Dikkers

   - Interview Jolen - 1978 - Dè bedoel ik, dès Jan Jêûk! Hoe hiete die nouw meej zene naom,JanHattie aaltij jêûk? Dè weet ik nie mar hij ha ne naom, hij ha ne naom!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   

2. gezegde Dè jukt nie - Dat maakt niets uit, het is om het even, maakt niet uit.

   - KRATS; Schets uit het Tilburgsche leven, Nieuwe Tilburgsche Courant 28 mei 1926 - Daor hedde bevoorbeeld hulliejen oorne Fons. Vruuger kwaamp ie langs de deur mee innen kreugel, kneukels, krabbe..., 't jukt nie!
3. werkwoord

   Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. jêûke jeuken jêûke - jukte - gejukt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: et jukt.

   - Voorbeeld Sterenborg - Jêûk et? Jao, et jukt. - Jeukt het? Ja het jeukt.

   - Nicolaas Daamen; Handschrift 1916 - daor jeuket em nie - daar zit het hem niet in

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - der stao geschreeven èn gedrukt dègge moet krabbe waor et jukt
4. zelfstandig naamwoord

   jêûkerd scheldwoord voor oude man

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - nen aawe jêûkerd - een oude kerel

   - WBD III.1.1:3 'jeukerd' = man

toponiem Dongenseweg

donker Tekening: - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden / het Nieuwsblad - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. v.d. Ven jr., 1946

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Ge wit dè ge vur den donkerte töös mot zèèn, war? Je weet dat je voor het donker thuis moet zijn niet waar?

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Wè zit te daor tòch òmmol in den donkerte? - Wat zit je daar in het donker

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1966-12-02 - As hier elken hellige zn lichtje heej... zit ons Lief-Vrouwke in dn donkere... [Iedereen heeft het zijne gehad, maar degene die daarvoor heeft gezorgd staat met lege handen; daarmee wordt een gevoel van miskenning uitgedrukt]

   - Grôot Diktee van de Tilburgse Taol, 1994 - Ik kwaam in den donkere wir tèùs

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ik zie in den donkere nèt zo goed as zonder licht

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - het invallen van de duisternis

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Deel 2, 2007 - ...dè deeje fetsoenleke jongens en mèskes nie, die waare vur den donkerte tèùs.

   - Piet van Beers; Spoeje doemmeniemer, 2009 - Gin strôom: dan zitte we ammòl tegelèèk/ in den donkere meej zn alle.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - donkere duisternis; veur den donkeren thous zen

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - in den dungkere; vé den dungkere; van den dungkere.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - donkere - het donker, de duisternis

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 donker donker; vur dn donkere thuis!

   - WNT donkerte l. duisternis; 2. donkere plek, plaats
   

2. 2. werkwoord, zwak donker worden

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 3; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-23 t Begon stillekes aon te donkeren.

   - WBD III.4.4:238 donkeren - schemeren

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Ge wit dè ge vur den donkerte töös mot zèèn, war? Je weet dat je voor het donker thuis moet zijn niet waar?

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Wè zit te daor tòch òmmol in den donkerte? - Wat zit je daar in het donker

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1966-12-02 - As hier elken hellige zn lichtje heej... zit ons Lief-Vrouwke in dn donkere... [Iedereen heeft het zijne gehad, maar degene die daarvoor heeft gezorgd staat met lege handen; daarmee wordt een gevoel van miskenning uitgedrukt]

   - Grôot Diktee van de Tilburgse Taol, 1994 - Ik kwaam in den donkere wir tèùs

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ik zie in den donkere nèt zo goed as zonder licht

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - het invallen van de duisternis

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Deel 2, 2007 - ...dè deeje fetsoenleke jongens en mèskes nie, die waare vur den donkerte tèùs.

   - Piet van Beers; Spoeje doemmeniemer, 2009 - Gin strôom: dan zitte we ammòl tegelèèk/ in den donkere meej zn alle.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - donkere duisternis; veur den donkeren thous zen

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - in den dungkere; vé den dungkere; van den dungkere.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - donkere - het donker, de duisternis

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 donker donker; vur dn donkere thuis!

   - WNT donkerte l. duisternis; 2. donkere plek, plaats
   

2. 2. werkwoord, zwak donker worden

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 3; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-23 t Begon stillekes aon te donkeren.

   - WBD III.4.4:238 donkeren - schemeren

de onze, die van ons

1. zelfstandig naamwoord

   de dood

   - Voorbeeld op originele systeemkaart van Sterenborg - om de dôoje dôod nie - beslist niet

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dôod is nie èèrg, mar ge mot zo verrèkkes lang stilligge

   - Frans Hessels (1931-2006); uitspraken opgetekend door zoon Hans Hessels, 2020 - Bij het zien van een ernstige zieke: - hij ziet er èùt as den dôod van Ieper!

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ge verlangt nòr oewen dôod Gezegd wanneer je uitkijkt naar een moment in de verdere toekomst
   ► Volledige bron:
2. bijwoord
   - WBD III.1.2:194 - mee de dood in zijn ogen lopen - wegkwijnen

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - et kiendje was dôod vurdèsset kósse dôope

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - zörgt dègge nie dôod zèèt vurdègge dôodgaot

   - Frans Hessels (1931-2006); uitspraken opgetekend door zoon Hans Hessels, 2020 - Als iemand er erg ziekelijk uitziet: - dies dôod mar hij wittet zèlf nòg nie!
   ► Volledige
3. werkwoord
   - WBD III.1.2:219 dood - verkleumd

   - WBD III.1.1:256 dood - gevoelloos; ook doof

   - WBD III.2.3:266 dood - verschaald (bier)

   - Voorbeeld op originele systeemkaart van Sterenborg - Ge gaot nie dôod vurdè ge en kèèr zaand op hèt. - Je sterft niet voor je tijd.

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol, 2008 - Och val dôod, meens, lèèfde gij nòg!

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Valt dôod, lèèfde gij ok nòg!? Ga weg, leef jij nog!?

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 79, Nieuwsblad van het Zuiden 1969-05-08 - "Denk er aan, als ge dood gaat, gaode in 't paopekuiltje" placht een moeder tegen haar kinderen te zeggen. Hoewel "paap" o.a. verband houdt met grondwerk en ook met de lakenweverij, zien we die relatie hier toch niet. Wellicht wordt hier gewoon een graf op het kerkhof bedoeld. Het kerkhof is dan gezien als eigendom van de pastoor.
   ► dôodmaoke

doodgemoedereerd, zonder blikken of blozen, alsof het niks is

1. naam
   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - dodsveraachting
2. werkwoord

   doodmaken

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - dôodmaoke (geen klinkerverkorting)

doodmoe

doodbidder, aanspreker

1. naam

   1. doof, dove; van gehoor

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1968-06-21 - [Moeder roept kind...] Gonneke... Gon... Gonda... heurde-me-nie dôôve kwartel... [Robben heeft bewust de naam Gonda gebruikt: de heilige Aldegonda van Maubeuge gold voornamelijk als geneesheilige tegen kanker maar zij werd ook aangeroepen ter genezing of voorkoming van doofheid. (bron: Jo Claes e.a.; Geneesheiligen in de Lage landen, 2005)]

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ne meens mòt veul ònheure assie nie dôof is

   - Henriëtte Vunderink; Tis de moejte wèrd; Vergeefse mankemènte, 2011- Hij wier òn baaj de kaante wèl wè dôof.

2. 2. gevoelloos; verdoofd

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1968-04-19 - Mn been is dôôf...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1983-12-16 - [zieke vrouw...] Dokter, mn haand is wir dôôf.

   - WBD III.1.1:256 - doof - gevoelooos

   - WBD III.4.4:2 - dove maan - nieuwe maan, ook donkere maan

doden, overledenen, meervoud van

1. naam
   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - gin dooi

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - bang dètter dooj bij valle

   - Gerard Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol, 2002 - Dikkels ging et ôok oover de dooj in de buurt. Dè waare we dan gewaor gewòrre omdè de gerdèène daor dicht waare òf omdètter zon busseltje vur de deur ston. As daor witte strikskes òn zaate dan waarder en kiendje dôod.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 doode; voor het lijk; oud gebruik, reeds bij Melis Stoke.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dooie - dode; meervoud deui - doden

2. doods, dor

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-08-26 - ...in dè dooi vervallen huis

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - dooi bloajer - dorre bladeren

   - WBD III.3.3:322 dooimis - dodenmis
3. zelfstandig naamwoord

   dode, overledene

   - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Tweej, drie daoge stonde ze zoiets... Den dôojen in hèùs èn dan bròchte ze em wèg... Jè, dè was de kèùl in!

dooier

sul

dook

trage trut, vrouwelijke vorm van dookus

sul

dolen doole - dolde gedold; ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd gij/hij dolt

doop, doopsel; voltrekking van het eerste sacrament bij rooms-katholieken

dopen doope - dópte gedópt; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping gij/hij dópt Behalve het sacrament van het doopsel ook in figuurlijk gebruik: sterke jenever verdunnen met water

dorens

groenvink, groenling (chloris chloris)

doos; figuurlijk: onnozel vrouwspersoon, doetje

1. werkwoord

   doven, uitdoen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - doven

   - WBD III.3.3:115 - doven - idem (kaarsen)

2. 2. zelfstandig naamwoord dove

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek, aflevering 6; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-03-11 Hier zie ik oe, zeej den blende! en Naauw heur ik oe, zeej den dove!, kan iemand wel eens ten antwoord krijgen als hij goed uit den hoek komt of de spijker op de kop slaat.

   - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - den dôove - Jan Kortenray jr.

dop

dopje

doopkleed

dubbeltje

doopsel

doopt(e) tegenwoordige tijd/verleden tijd enkelvoud van dôope, met vocaalkrimping

zowel de doopvont als het doopvont

1. bijwoord

   daar 1. als bepaling van plaats: daar, daarginds

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-02-13 - En wè vond ie daor..? / Alles vur m kaant en klaor.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-09-12 - Wörrom zum daor hôn neergezet

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-08-26 - Die worren daor bewaord.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1987-01-23 - Hier lotte wè, en daor vènde wè...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1966-04-01 - krek passeerde daor n medje...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1958-07-26 - Hier n douwke... Daor n klepke

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1959-08-22 - Daor zaate twee döfkes/ hil dicht bij mekaar...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-05-15 - Daor zwemmen gin vissen en paolingen

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1980-02-29 - Daor gao Sooike mee zn vrouw...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1984-03-02 - Dieje aauwe Sjassee daor...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-01-02 - Daor is Jantje Kapoen en Mie Tuureluut...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - van hierte toe daorte - van hier tot daar

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 daorlangs (zonder vocaalkrimping)

2. 2. bepaling van tijd: toen

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1955-11-19 - Daor wieren zn pôôtjes zô muug as van lôôd.

3. 3 . in een uitdrukking die gelatenheid uitdrukt

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1973-05-19 - Daor staon we dan...

4. 4 . in plaats van waar

   - Willem van Mook; voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - op dè gebied komt er iets te zien daor niemand èrg in hee

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Mar wèl stukskes over sjieke restaurants daor ge veur hil veul geld kunt gòn frèète.
5. bijwoord

   daar

   - Voorbeeld op originele systeemkaart van Sterenborg - As ge dòr zèèt, moete dòr blèève.

daarnaast

daarnet, kort geleden

dorp

1. zelfstandig naamwoord

   dorpel, drempel

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dörrepel, dölper

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - dörpel (ö van Mörder), sleepend dörrepel

   - Willems; Dialectenquête, 1887 dörpel

   - WBD III.2.1:41 - dorpel - vensterbank buiten

   - WBD III.2.1:42 - vensterdorpel - vensterdorpel

   - WBD III.2.1:65 - dorpel - drempel

   - A.A. Weijnen; Etymologisch dialectwoordenboek, 1995 - dorpel, durpel, delper - drempel (deur + paal)

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dorpel, drempel

   - WNT - dorpel, in de schrijftaal is drempel meer gewoon...

2. A ls dölleper

   - WTT; Ed Schilders, aanvulling 2021 - De verwisseling van de R en de L (methatesis) komt vaker voor in het Tilburgs; zie Van Delft - Een dorpel noemt hij een dulleper; een orgel een ulleger; zelfs hoort men de wijk Korvel ooit Kullever noemen. (Van Vroeger Dagen, aflevering 118; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-06-08)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 - dorpel (dörpel, maar dikwijls ook dölleper) drempel; go mèr op den dölleper zitte; hij komt hier nie over den dölleper.

   - Schuermans, Algemeen Vlaamsch Idioticon, 1865-1870) - L wordt met R verwisseld, en omgekeerd; zulker (zurkel), flamboeës (framboos), kellever (kervel), hallever (armvol), enzovoorts

1. werkwoord

   durven

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - döreve - dieref - gedörefd/gedöreve

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - dörve - dörfde - gedörfd; ik durf, gij dörft, hij durft, meervoud durve

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - ik dèrf, ik dierf

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dörreve dörreft, dòrs

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ge dorft nie; as ie dorf dan...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1941; CuBra Mar Kees toch zin de toeheurders, en dorrufde gij dè? Ja, dat dorf ik, zi Kees.

   - Interview Hermans, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - Daor dörref ik nie, daor dörref ik alles nie oover te vertèlle, van vèèchtpartije èn van allerhande dinge. Nèè, nèè, nèè, dè doewek nie... Nèè, daor hoefde ok nie bij te zèèn ok nie!
2. bijwoord

   dörrem, dörrom daarom

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 dörum - daarom

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ook om dörrom

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dörrem - daarom
3. werkwoord

   dòrse dorsen

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - dorse, hij dorst, hij dorste, hij heej gedorst

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dorse(n)

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dorse - dorsen; deelwoord gedorse
4. zelfstandig naamwoord

   dòrst 1. dorst

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - et zèn bedörve kiendjes die van drinke dòrst krèège (ook: Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2006-07-12)

5. 2. geen trek in eten hebben In dit geval niet bedoeld als behoefte aan drank hebben maar als geen trek in eten hebben

   - WBD III.2.3 - de dorst verslaan; waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam; - de dorst verslagen; zeldzaam Tilburg - de dorst blussen.
6. naam

   döster duister

   - Piet Heerkens; Vertesselkes; Wenter en lente, 1944 - Den aawen Wenter zit in zn hut; et is er koud en döster...

   - WBD III.4.4:238 - duister - donker; duisteren - schemeren

   - WBD III.4.4:238 - duister worden, schemeren

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - duister (uitspraak döster) - Zoo duister as e graf.
7. zelfstandig naamwoord

   dösternis duisternis

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-07-15 - Daor uit de dösternis/ kwaamp unne vremde stoet
8. naam

   Döts Duits

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - nen dötsen sòldaot

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Deel 1, 2006 - Ok de veurlichting, ok in un pril stadium, wè waar dè eigeluk? kwam nicht im frage, om mar ens op den Dötse toer te gaon.

   - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - dötske - uit Duitsland afkomstige vrouw

   - Henriëtte Vunderink; Tis de moejte wèrd; Dötse kèùlegraover, 2011 - Èn et valt me steeds op dèt er èlke kêer/ Dötse toeristen òn koome draove,/ die daor dan diepe kèùle gòn graove...

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - döts - Duits

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - duitsch - döts

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - duits (uitspraak döts)
9. zelfstandig naamwoord

   Döts, den de Duitsers

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Sommegte waare vur den Döts. - Sommigen waren duitsgezind.

   - Nel Timmermans; Den orlog; CuBra, 200? - Op enen aovend, t moet Vrijdag of Zaoterdag zèn gewist want ons moeder was de kènder in bad òn t doen, kwaam ons overbuurvrouw binne èn vertelde dè den döts had gecapituleerd
10. zelfstandig naamwoord

    A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 Döts - Duits; den Döts - de Duitsers

    - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 duits(ch) (uitspraak döts); Duitscher nen Duits(ch), de duits(ch)er; dieë man is nen Duits(ch)

11. hulpmachine bij het weven; letterlijk Duitse machine

1. werkwoord

   durven

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - döreve - dieref - gedörefd/gedöreve

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - dörve - dörfde - gedörfd; ik durf, gij dörft, hij durft, meervoud durve

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - ik dèrf, ik dierf

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dörreve dörreft, dòrs

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ge dorft nie; as ie dorf dan...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1941; CuBra Mar Kees toch zin de toeheurders, en dorrufde gij dè? Ja, dat dorf ik, zi Kees.

   - Interview Hermans, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - Daor dörref ik nie, daor dörref ik alles nie oover te vertèlle, van vèèchtpartije èn van allerhande dinge. Nèè, nèè, nèè, dè doewek nie... Nèè, daor hoefde ok nie bij te zèèn ok nie!
2. bijwoord

   dörrem, dörrom daarom

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 dörum - daarom

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ook om dörrom

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dörrem - daarom
3. werkwoord

   dòrse dorsen

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - dorse, hij dorst, hij dorste, hij heej gedorst

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dorse(n)

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dorse - dorsen; deelwoord gedorse
4. zelfstandig naamwoord

   dòrst 1. dorst

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - et zèn bedörve kiendjes die van drinke dòrst krèège (ook: Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2006-07-12)

5. 2. geen trek in eten hebben In dit geval niet bedoeld als behoefte aan drank hebben maar als geen trek in eten hebben

   - WBD III.2.3 - de dorst verslaan; waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam; - de dorst verslagen; zeldzaam Tilburg - de dorst blussen.
6. naam

   döster duister

   - Piet Heerkens; Vertesselkes; Wenter en lente, 1944 - Den aawen Wenter zit in zn hut; et is er koud en döster...

   - WBD III.4.4:238 - duister - donker; duisteren - schemeren

   - WBD III.4.4:238 - duister worden, schemeren

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - duister (uitspraak döster) - Zoo duister as e graf.
7. zelfstandig naamwoord

   dösternis duisternis

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1960-07-15 - Daor uit de dösternis/ kwaamp unne vremde stoet
8. naam

   Döts Duits

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - nen dötsen sòldaot

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Deel 1, 2006 - Ok de veurlichting, ok in un pril stadium, wè waar dè eigeluk? kwam nicht im frage, om mar ens op den Dötse toer te gaon.

   - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - dötske - uit Duitsland afkomstige vrouw

   - Henriëtte Vunderink; Tis de moejte wèrd; Dötse kèùlegraover, 2011 - Èn et valt me steeds op dèt er èlke kêer/ Dötse toeristen òn koome draove,/ die daor dan diepe kèùle gòn graove...

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - döts - Duits

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 - duitsch - döts

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - duits (uitspraak döts)
9. zelfstandig naamwoord

   Döts, den de Duitsers

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Sommegte waare vur den Döts. - Sommigen waren duitsgezind.

   - Nel Timmermans; Den orlog; CuBra, 200? - Op enen aovend, t moet Vrijdag of Zaoterdag zèn gewist want ons moeder was de kènder in bad òn t doen, kwaam ons overbuurvrouw binne èn vertelde dè den döts had gecapituleerd
10. zelfstandig naamwoord

    A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 Döts - Duits; den Döts - de Duitsers

    - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 duits(ch) (uitspraak döts); Duitscher nen Duits(ch), de duits(ch)er; dieë man is nen Duits(ch)

11. hulpmachine bij het weven; letterlijk Duitse machine

1. zelfstandig naamwoord

   lieverij

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 - "mar wè kreeg ie op z'n lieverij (scherpe terechtwijzing)"

   - WNT - LIVREI - Kleedij waardoor zich een bepaalde categorie van personen onderscheidt.
   
2. bijwoord

   lieverleej lieverlede (alleen met 'van') Cees Robben: van lieverleej begós et zôo te lôope

   - WNT - VAN LIEVERLEDE - geleidelijk, gaandeweg, kalm, zonder overhaasting; langzamerhand, allengs, beetje voor beetje
3. zelfstandig naamwoord

   Dianthus barbatus lievermènnekes

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - duizendschoon (Dianthus barbatus)
   ► snòffel
4. zelfstandig naamwoord
   - WBD - (III.2.1:425) lievermènnekes = duizendschoon, ook genoemd: snoffel of boeresnoffel
5. werkwoord

   ligge liggen; ziek of bedlegerig zijn ligge - laag - geleege in tegenwoordige tijd vocaalrekking: hij leej O nzen oopaa leej al virtien daog. - Opa is al veertien dagen ziek. Cees Robben: Waor wilde ligge? Lòt den hòf tòch ligge, Jan; - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ónder diejen èèk ligge veul èèkels Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - ge hèt venaacht zeeker nie drêûg geleege (Daamen, Handschrift 1916) - gezegd tegen iemand die opvallend vroeg uit de veren is. - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - niks laote ligge as meulestëene èn gloejend èèzer Jan Naaijkens - Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - ligge ww - liggen; wordt dikwijls gebruikt in een andere betekenis. ligger zelfstandig naamwoord

   - WBD - (in de Hasselt) putzwengel (balk of paal die balancerend aangebracht is in de gaffel van de putgalg) - WBD - (Hasselt) - legger, (bep. gewrichtsziekte bij paarden), ook genoemd 'legger', 'gal' of 'klappees'

Duitser

1. zelfstandig naamwoord

   stofnaam (textiel), dubbelzijdig te gebruiken stof double face; uit het Frans, uitgesproken doeble fas; ook verbasterde Engelse uitspraak kwam voor: döbbel fees

   - Henk van Rijswijk; schriftelijke mededeling, 2013 Ik ken de uitspraak alleen in de Engelse versie (dan dus uitgesproken döbbel fees)

   - Henk van Rijswijk; Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool, 1950-09-01 1954-07-01 - Double face - de naam geeft aan dat de stof een dubbel uiterlijk heeft. Men noemt dat ook wel reversible. Een reversible-coat is een jas die aan twee zijden gedragen kan worden. Het is een dubbelweefsel waarbij de twee zijden gewoonlijk door bindkettingdraden met elkaar verbonden zijn. De bovenzijde heeft meestal een andere structuur en kleursamenstelling dan de onderzijde. Het onderweefsel is vaak geruit.

2. Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954

   - J.T. Bonthond; Woordenboek voor de manufacturier, 1947 - double-face - weefsel met verschillend gekleurde of bedrukte zijden, bijvoorbeeld dekens

   - WNT, 2001 - doubleface - uit frans double-face; zoo ook duits doubleface; vergelijk engels double-face. Ook nog wel los geschreven, of met een koppelteeken.

   - V. Hoytema; Garen 176, 1917 - Double face - kaardgaren wollen stof, dubbel geweven met verschillend patroon in onder- en boven weefsel, meestal gemêleerd boven, geruit onder

   - Van Paassen en Ruygrok; Textielwaren 206, 1965 double face - dubbelweefsels. Hieronder verstaat men weefsels, die uit minstens twee ketting- en twee inslagstelsels bestaan en als het ware twee weefsels vormen, die boven elkaar liggen en van verschillende kleur en/of kwaliteit kunnen zijn.
   ► Zie de volledige tekst

   ► Zie de volledige tekst op CuBra

duw

deuntje, melodietje

1. werkwoord

   duwen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 daawe duwen; daaw ut mar du de deur deur!

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - derónder gedouwd wòrre - begraven worden

   - Frans Hessels (1931-2006); uitspraken opgetekend door zoon Hans Hessels - Als je je tussen het vele publiek bij een evenement een goeie plaats wilt veroveren: - irste rang, zèlf douwe!
   ► Volledige bron:
2. zelfstandig naamwoord

   Foto: Regionaal Historisch Centrum / Stadsmuseum Tilburg douwkèèr

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, 1998 - stootkar, ook stótskèèr

   - Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra, 200? - En òn de vurdeur kwaam elken dag de melkboer meej en douwkèèr meej enen hond eronder die moes hèlpe trèkke.

dracht

draaiboom

draaibord, draaikont

draaien

1. zelfstandig naamwoord

   draaiers

   - WBD knobbels - kleine heupen achter de grote heupen, meestal in de vorm van uitstekende botten of knobbels (bij koeien)

2. Dendrocopos minor

bonte specht

drank

verkorting van onderhaand

drab

het gedrang

1. zelfstandig naamwoord

   draad meervoud zowel draojer, draoje als draoj verkleinwoord: dròjke

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1956-06-30 - ...de vêêring van dn draod

   - A.J.A.C. van Delft; Bekoring van dialect; Typische zegswijzen uit onze streek, uit de volksmond opgetekend; Nieuwe Tilburgse Courant, 1961 - Er was geen goeie draad mee te spinnen. - Hij was onhandelbaar, er was niets mee aan te vangen.

   - Interview Hermans, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - Want affèktgaores op zichzèlf die zijn van ketoen mar ge hèt ok veel die gevèrfd zèèn dèt wol is, war Want ene wollen draod kunne ze nie zo dun maoke as ene gewoone hillen dunne zijen draod, òfwèl ene ketoenen draod
   ► KLIK
2. naam
   - Willem van Mook; voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - de buitenwèvers van Körvel, och èrm, och èrm, och èrm, d'r braken toch zoveul draoi...

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, Tilburg 1984 - ik knupte de draoier'

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - de draoj zèn dur bekaar gewèèrd - zijn in de war geraakt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - draojer, draoje

   - WBD II:989 - kèttingdraod - kettingdraad

   - WBD II:1012 - lèngdraod - lengdraad: ter reparatie van kettingdraden

   - WBD II:1029 - inslagdraod - inslagdraad

   - WBD - prikkeldraod, prikdraod, pikkeldraod - prikkeldraad

dragen

draven draove - draofde gedraofd; geen vocaalkrimping

stofnaam (textiel)

drab

verkorting van Andre(as)

drijftolletje; kinderspeelgoed: drijftol - tol die met een zweepje in beweging moet worden gehouden (aandrijven)

dreigen, bedreigen drèège - drèègde - gedrèègd

dreinen, lastig zeuren drèène - drènde gedrènd; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping drènt

dreinoor dreinen lijkt een verbastering van drenzen; -oor is een gangbaar achtervoegsel in berispingen als verondersteld wordt dat de aangesprokene niet wil luisteren; vergelijk druiloor en

drijven drèève - drêef gedreeve; geen vocaalkrimping

koppig persoon

opvallend klein, beweeglijk persoon

drafje

direct, zo meteen

dril, geleiachtige substantie

uiteinde kettinggaren

1. werkwoord

   dreint tegenwoordige tijd enkelvoud; jij, gij, hij, zij drènt Schilderij van Osias Beert (detail) - 17e eeuw 1. druif 2. pretmaker , zot mens (meestal vrouw)

   - WBD III.1.4:197 druif - pretmaker

   - WNT druif - In toepassing op personen, inzonderheid in de verbinding een fijne druif, van iemand die zich onwaardig gedraagt

2. 3. knop in spanzaag

   - WBD II:2375 dröf - een van de knoppen waartussen het zaagblad van een spanzaag bevestigd is

droog

droogdraad, waslijn

drogen

droger, iemand die iets droogt

1. zelfstandig naamwoord

   de kamer waarin sigaren gedroogd werden

   - Interview Jolen, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - De siegaarefebrieke die ik gewèrkt hèb die hadde en, en drêûgkaomer, hè... Èn daor wèrde de siegaare in gedrêûgd èn asse dan gedrêûgd waare dan ginge ze in rèkke staon.
2. zelfstandig naamwoord

   drêûgklôot droogkloot; droge grappenmaker

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - droge-humorist

   - Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2009-12-16 - Bè diejen dreugklôot moete geduureg èfkes dènke, vurdè ge kunt laage. - Bij die droogkomiek moet je meestal even nadenken,voordat je kunt lachen.
3. werkwoord

   drêûglègge droogleggen; alcoholgebruik verbieden

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-11-02 - Ons kermis is dees jaor vur den irsten keer dreug gele, dè wil zeggen, dè ge in de cafés vur oe goeie centen eigenlijk gin drupke snevel zôt kunnen koopen. De köster was in den raod den eenigste die zne mond er tegen durfde open te trekken. Van den eene kaant valt dè te begrijpe, want hij hee-t-'m verduveld gère; en dan ten twidde: die thuis niks as leege briefkes meuge lezen, hebben op n aander de miste prots.
4. zelfstandig naamwoord

   drêûgmesjien droogmachine

   - WBD II:1057 - droogmachine
5. zelfstandig naamwoord

   drêûgrèk

   - WBD - droogrek voor vaten en emmers buitenshuis, ook genoemd kannerèk, drugrèk, pannerèk, rèk, mèèlkrèk of (Korvel) droeprèk
6. werkwoord

   drêûgschaove

trullen

1. werkwoord

   druipen

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - drèùpe - drôop - gedroope

2. vocaalkrimping in tegenwoordige tijd gij/hij dröpt

druipsnor, hangsnor

drie

Op een kleine handpers van Studio Zeedauw kon op de markt in Tilburg een woord of een zinnetje gezet en afgedrukt worden. CuBra koos voor het typisch Tilburgse scheldwoord Appetjoek. Eerst het zetwerk: Daarna inkten: En het resultaat: Op papier ziet een appetjoek er dan zo uit: Foto's: CuBra, 23 maart 2019. Meer informatie over Zeedauw: www.studiozeedauw.nl

kinderspel; vorm van bokspringen, oversprong

1. telwoord

   derde

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - As ge driedes waart, krêede nòg ene prèès.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 8; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1931-12-29 - ...nen Driede vent stond er stillekes bij te louwen.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - Dees is naa al t driede velleke.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - En naa de driede reje...

   - Piet Heerkens; Brabant, Brabantse psalm, 1941:

2. Er was 'ne boer en die ha drie zoone, den eene hiette Cis, den aandere hiette Sas en den driede hiette Sus van Kempen.

   - Cees Robben; Prent van de Week, Roomsch Leven, 1966-05-27 - De driede parochie van Gôôl...

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - derde

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - driedes ten derde

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - driede; ten driede

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 driede - derde.

3. Het is een zeer goed, schoon thans minder gebruikelijk woord; twelk, of wel dryde, bij Kiliaan nog voorkomt, en bij vele Ouden gevonden wordt.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 driede - ouderwets voor derde; ook darde werd gezegd.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 driede - derde

drieërlei

1. telwoord

   derde

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - As ge driedes waart, krêede nòg ene prèès.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 8; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1931-12-29 - ...nen Driede vent stond er stillekes bij te louwen.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - Dees is naa al t driede velleke.

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 1; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-10-09 - En naa de driede reje...

   - Piet Heerkens; Brabant, Brabantse psalm, 1941:

2. Er was 'ne boer en die ha drie zoone, den eene hiette Cis, den aandere hiette Sas en den driede hiette Sus van Kempen.

   - Cees Robben; Prent van de Week, Roomsch Leven, 1966-05-27 - De driede parochie van Gôôl...

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - derde

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - driedes ten derde

   - Willems; Dialectenquête, 1887 - driede; ten driede

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 driede - derde.

3. Het is een zeer goed, schoon thans minder gebruikelijk woord; twelk, of wel dryde, bij Kiliaan nog voorkomt, en bij vele Ouden gevonden wordt.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 driede - ouderwets voor derde; ook darde werd gezegd.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 driede - derde
4. telwoord
   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - As ge driedes waart, krêede nòg ene prèès.

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - derde

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - driedes ten derde

driedraads; sterke koffie de sterke koffie wordt vergeleken met een stof die uit driemaal zoveel draden wordt geweven als gewone linnen stof, en die dus zeer sterk is.

rijgen

driehoekig

van Hendricus

1. naam

   van Hendrica en andere vrouwelijke heiligennamen op -ica

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1985-04-12 - Drieka
   ► Drikka
2. naam
   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1978-10-13 - Schiet toch op, Drikka

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1987-09-25 - Hoe gaoget, Drikka.?

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1980-10-31 - Wè lekt jou, Drikka?

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.1.2:133 - op een drieklèts lopen - vlug lopen; ook stiefelen, stouwen

2. Foto: Regionaal Archief Tilburg - Beeld On Line

1. zelfstandig naamwoord

   Driekoningen; de feestdag van 6 januari, in de Roomse kalender Epifanie, de openbaring van Jezus als mens

   - Piet van Beers; Kèrsemes, 1996 - Ik hèb vur ènkele jaore terug/ unnen bôom meej klèùt gekòcht./ Èn...nao Driekooninge hèk m/ nao munne tèùn gebròcht.

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - Driekònninge - Driekoningen (de o is in Beek dus kort)
   

2. 1.1. een van de beelden uit de kerstgroep

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1956-12-22 - De zwarte Driekôning die hedde genekt...

3. 2. samenstellingen 2.1. driekôoningezinge

   - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Dan gingde Driekôonenge zinge, dan ginge ze de straoten aaf èn dan hadde zon mèndje bij, zon körfke. Èn dan krêede ooveral en paor (...) òf en snoepke èn zôo òf meense wòr ge ene sènt van krêegt. Èn agge dan tös kwaamt, hadde meschien en kwartje òf tweej kwartjes...

4. 2.2. driekôoningenaovend

   - WBD III.3.3:240 - driekôoningenaovend

5. 2.3. driekôoningefist

   - Piet van Beers; Allòchtontjes - Diejen dag zèn der nog veul/ zangerkes gewist./ Dès èlk jaor opnuu/ meej t Driekooningefist.

6. 2.4. driekôoningelieke

   - Piet van Beers; Traditie - Ik was de Kèrstbôom af òn 't tèùge./ Toen stond er iemand òn de bèl./ Ze zonge n Driekoningelieke./ Ge kènt dè vèrsje toch nog wèl.
   ► Dossier Driekôoningezinge

   ► Dossier Driekôoningezinge 3. weversterm
7. naam
   - WBD II:1008 - Driekôoninge - drie naast elkaar gelegen smètte, ten teken dat een stuk (weefsel) vol was

8. 3.1. kaartterm, familietaal

   - WTT 2012, circa 1970 - bij het kaartspel zwikken: alle drie de kaarten zijn heren; als bod ook genoemd zes jannewaarie

9. Kis-ke - Prent van de week in een onbekend weekblad in 1970 4.achtergrond Foto: Regionaal Archief Tilburg - Beeld On Line

   ► AUDIO op CuBra

   ► AUDIO op CuBra - T ony Ansems zingt over Drie Koningen

verkorting van Hendricus, Fredericus, etcetera

over iemand die zich afwijkend gedraagt.

weide, (hoger gelegen) grasland bij de woning Hoogen Dries toponiem; algemene, ongewijde begraafplaats aan Oisterwijksebaan nabij Heuvels kerkhof

het gelijkertijd galopperen en draven van een paard

koe die uit slechts drie spenen melk geeft

drietand

jong varken

van Hendrik, Hendricus

van Hendrica

drinken

waterkuil, drenkplaats

drankkruik

trippelen

trippelen

koffiedik; paardenziekte

druifje

1. zelfstandig naamwoord

   draadje

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad; Tilburg 1984 - draojke
2. zelfstandig naamwoord

   Het knopen van een draad - foto uit: Commandeur e.a., Ge waart mar arbeider ; 1981 dròjmaoker draadmaker

drol

dromen

droop verleden tijd enkelvoud van drèùpe

sluimeren, dommelem

sluimeren

sluimeren, dommelem

druppel, als onderdeel van een dakbedekking

dropveter, snoepgoed van drop met het voorkomen van een lange schoenveter

1. zelfstandig naamwoord

   Verkleinwoorden van dròp, druppel

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-05-20 - 1939-06-17 - ...klein te zijn is toch geen schaand, want in de kleinste glaoskes zitten de lekkerste dröpkes!

   - Piet Heerkens; De Kinkenduut; Dröpke dauw, 1941 - Dröpke dauw dè-d-aon dè blaoike/ hangt te bibberen in de kou

   - Piet Heerkens; De knaorrie, Er viel n lieken, 1949 Zon lekker dröpke poëzie...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1965-12-31 - En die nog nôôt zô ver ak weet/ n Dröpke heef gezwit - Mandos; opgetekend in Tilburg 1950, Brabantse spreekwoorden, 2003 - vlokskes geeve dropkes, weersvoorspelling

   - Interview met Heikanters, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Toen zèttenie [de pastoor...] me daor in, in et kesjòt. Daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir. Ènne... daor stonde en paor grôote volle maande vol leege wèènflèske, flèsse èn Damske èn ikke, jè, wij gingen es keure. Der zaat ooveral nòg zon dröpke in. En toen moes Sjefke öt de broek. Ik zèg: Dè kunde hier! Der ligge strôojhulze zat! Gao daor mar in diejen hoek zitte!

   - WBD III.4.4:74 drupje - druppel

2. Verkleinwoord van dròp in de betekenis borreltje

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ik heb mn drupke thuis

   - A.J.A.C. van Delft; Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1956-07-17 - Toen ie al over de zeuventig was, verzeilde hij op t klôster tussen de aauw mènnekes. In den beginne stond t hem wel nie aon zo alles op uur en tijd en nooit n drupke, ook s zondags nie.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Gif me nòg un dröpke Geef me nog een borreltje.

   - WBD III.2.3:250/268 dropje - drop; drupje - borrel

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dröpke(n) - voorheen een borreltje dat drie cent kostte

3. Verkleinwoord van dròp, snoepgoed

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Gif me nòg en dröpke.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Hè-s dröpkes-verkaawe - hij is alleen om het drop verkouden [drop als remedie bij verhoudheid]

   - WBD III.2.3:251 droppin - dropsteel

druppen, druipen

druppelen

1. zelfstandig naamwoord

   Verkleinwoorden van dròp, druppel

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-05-20 - 1939-06-17 - ...klein te zijn is toch geen schaand, want in de kleinste glaoskes zitten de lekkerste dröpkes!

   - Piet Heerkens; De Kinkenduut; Dröpke dauw, 1941 - Dröpke dauw dè-d-aon dè blaoike/ hangt te bibberen in de kou

   - Piet Heerkens; De knaorrie, Er viel n lieken, 1949 Zon lekker dröpke poëzie...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1965-12-31 - En die nog nôôt zô ver ak weet/ n Dröpke heef gezwit - Mandos; opgetekend in Tilburg 1950, Brabantse spreekwoorden, 2003 - vlokskes geeve dropkes, weersvoorspelling

   - Interview met Heikanters, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Toen zèttenie [de pastoor...] me daor in, in et kesjòt. Daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir. Ènne... daor stonde en paor grôote volle maande vol leege wèènflèske, flèsse èn Damske èn ikke, jè, wij gingen es keure. Der zaat ooveral nòg zon dröpke in. En toen moes Sjefke öt de broek. Ik zèg: Dè kunde hier! Der ligge strôojhulze zat! Gao daor mar in diejen hoek zitte!

   - WBD III.4.4:74 drupje - druppel

2. Verkleinwoord van dròp in de betekenis borreltje

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ik heb mn drupke thuis

   - A.J.A.C. van Delft; Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1956-07-17 - Toen ie al over de zeuventig was, verzeilde hij op t klôster tussen de aauw mènnekes. In den beginne stond t hem wel nie aon zo alles op uur en tijd en nooit n drupke, ook s zondags nie.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Gif me nòg un dröpke Geef me nog een borreltje.

   - WBD III.2.3:250/268 dropje - drop; drupje - borrel

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dröpke(n) - voorheen een borreltje dat drie cent kostte

3. Verkleinwoord van dròp, snoepgoed

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Gif me nòg en dröpke.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Hè-s dröpkes-verkaawe - hij is alleen om het drop verkouden [drop als remedie bij verhoudheid]

   - WBD III.2.3:251 droppin - dropsteel

dropveter, snoepgoed van drop met het voorkomen van een lange schoenveter

lamzak; van drossaard [?]

er uit zagen

dril

droogte

droogte

druk, bezig

drukte

druktemaker

1. zelfstandig naamwoord

   Verkleinwoorden van dròp, druppel

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-05-20 - 1939-06-17 - ...klein te zijn is toch geen schaand, want in de kleinste glaoskes zitten de lekkerste dröpkes!

   - Piet Heerkens; De Kinkenduut; Dröpke dauw, 1941 - Dröpke dauw dè-d-aon dè blaoike/ hangt te bibberen in de kou

   - Piet Heerkens; De knaorrie, Er viel n lieken, 1949 Zon lekker dröpke poëzie...

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1965-12-31 - En die nog nôôt zô ver ak weet/ n Dröpke heef gezwit - Mandos; opgetekend in Tilburg 1950, Brabantse spreekwoorden, 2003 - vlokskes geeve dropkes, weersvoorspelling

   - Interview met Heikanters, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Toen zèttenie [de pastoor...] me daor in, in et kesjòt. Daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir. Ènne... daor stonde en paor grôote volle maande vol leege wèènflèske, flèsse èn Damske èn ikke, jè, wij gingen es keure. Der zaat ooveral nòg zon dröpke in. En toen moes Sjefke öt de broek. Ik zèg: Dè kunde hier! Der ligge strôojhulze zat! Gao daor mar in diejen hoek zitte!

   - WBD III.4.4:74 drupje - druppel

2. Verkleinwoord van dròp in de betekenis borreltje

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - ik heb mn drupke thuis

   - A.J.A.C. van Delft; Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1956-07-17 - Toen ie al over de zeuventig was, verzeilde hij op t klôster tussen de aauw mènnekes. In den beginne stond t hem wel nie aon zo alles op uur en tijd en nooit n drupke, ook s zondags nie.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Gif me nòg un dröpke Geef me nog een borreltje.

   - WBD III.2.3:250/268 dropje - drop; drupje - borrel

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dröpke(n) - voorheen een borreltje dat drie cent kostte

3. Verkleinwoord van dròp, snoepgoed

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Gif me nòg en dröpke.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Hè-s dröpkes-verkaawe - hij is alleen om het drop verkouden [drop als remedie bij verhoudheid]

   - WBD III.2.3:251 droppin - dropsteel

1. zelfstandig naamwoord

   forse dikbil

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dòbbelbil - kalf dat van achteren bijzonder breed en flink ontwikkeld is, nog meer dan bij een dikbil

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - dobbelbil - een kalf met dikke billen; billeman

   - WBD - dikbil, dubbelbil - kalf met dikke billen
   ► Klik hier voor audiofragment)
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - dikbil, dubbelbil - kalf met dikke billen
   ► dòbbelbil

kramsvogel

bepaald witbrood dat indertijd 10 cents kostte

dubbeltjespot - spaarpot (meestal in een café) waarin de eigenaar wekelijks een of meer dubbeltjes deponeert, ten einde ze uiteindelijk als kermisgeld te gebruiken

duffel; stofnaam (textiel)

deugt tegenwoordige tijd 2e+ 3e persoon enkelvoud van deuge, met vocaalkrimping

dikwijls

dikwijls

deukje

dun

dunken dunke - dòcht - gedòcht

deuntje

1. werkwoord
   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - Dur de drukte kósseme der nie deur.

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - Tis zis uur deur - Het is over zessen

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun als opvoeder, feuilleton in 6 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940-03-02 - 1940-04-06 - Gao liever naor bed, want et is al lang negen uur deur!

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - durlôope - lopt is en bietje deur

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - deur - in stede van door; reeds bij Kiliaan; geene verbastering, doch zelfs ouder dan door.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - deur door, er doorheen, voort, weg, voorbij; hij is al meer as en uur deur; de(n) kwa(d)e deur zijn
2. voorzetsel

   door

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - dur de week

   - Karel en Sjarel; Dialoog in Groot Tilburg, 1945-05-04 - Jao mar diejen admiraol heegut toch officieel dur de radio verteld.

doorbijten

daarbij

doorbladeren

doorbraak

voegwoord doordat

doorwerken, door een zeef doen durdoen - di deur - durgedaon

doorduwen, doordrukken (ook figuurlijk) durdouwe - douwde deur - durgedouwd

doorduwer, doorzetter; figuurlijk ook: rollator, echter niet algemeen gebruikt

doordraaien

het gat van de deur, deuropening

deurkozijn, deurstijlen

doorheen

snelle eter, schrokker

1. bijwoord
   - A.J.A.C. van Delft; Van Vroeger Dagen, aflevering 109; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-04-13 - Ze kunnen niet door één deur in en uitgaan - Ze kunnen als man en vrouw niet in vrede leven

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 149, Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-02-10 - De tijd dat er mensen met kleine negotiewaren of met "ellegoed" langs de deur kwamen (dit laatste noemde men "met het pak gaan"), is lang voorbij en daarmee is ook de hieraan verbonden uitdrukking in het vergeetboek geraakt. Men noemde deze wijze van handel drijven "Met bliksem en onweer langs de deur gaan". Waarmee wel bedoeld zal zijn dat dit soort kooplui er "weer of geen weer" op uittrok.

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 187, Nieuwsblad van het Zuiden, 1974-07-15 - Een dergelijke attractie [namelijk met de harmonie over straat lopen] bleek uiteraard niet weggelegd voor een kind, dat van zijn moeder de opdracht had "op de deur te passen". Wie zich hiervoor gesteld zag, had tot taak op het hele huis "te passen", niet om te voorkomen dat het zou weglopen, maar wèl met de bedoeling zowel gewenste als ongewenste bezoekers op te vangen.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Dur de drukte kosse me-r nie deur Door de drukte konden wij er niet door.

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik.

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1876 - vur de deur

   - WBD - staldurke - de grote dubbele deuren die toegang geven tot de koestal

   - WBD - schuurdeur, schuurdeure - schuurdeur (bestaande uit twee vleugels)

   - WBD - ovendeur (van een bakoven; van hout of ijzer)

2. door

   ► dur
3. zelfstandig naamwoord

   deurtje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, 1984 - en oope dittie et durke

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1957-12-07 - Rammelt iemand aon t deurke...

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 durke

   - WBD - staldurke - de grote dubbele deuren die toegang geven tot de koestal

de betekenis is niet duidelijk; mogelijk deel van een aftelrijm van kinderen

doorkomen

doorlopen durlôope - liep deur - durgeloope

continu, onophoudelijk

naam van een niet nader bekend kinderspel: doorlopend laatst [wie het laatst weg is...]

doorschieter

doorschokken (technische handeling aan een weefgetouw)

doorschudden (technische handeling aan een weefgetouw)

meisje

doorslaan, het klieven van een geslacht rund durslaon - sloeg deur - durgeslaon/durgeslaoge

doorsnijden dursnije sneej deur - durgesneeje

1. werkwoord

   doorspelen; kaart spelen in de nacht van oud- op nieuwjaar; ook van taauw int nuuw speule

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Dan ginge ze durspeule. Vant aauw int nuuw. Jookere. Òf rikke. Dè gong er soms gròf aon toen, meese. Sewèèle wèl vur ene stöver de kaort.

2. Nieuwe Tilburgsche Courant 29 december 1937

deurstijl; opstaand deel van een deurkozijn

deurwaarder

broekturf, groesturf, tus

1. zelfstandig naamwoord

   doos; figuurlijk: onnozel vrouwspersoon, doetje

   - Voorbeeld op originele systeemkaart van Sterenborg - Wè zèède tòch en dôos! - Wat ben je toch een doetje.

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1981-04-03 [man tegen echtgenote] ôôh, hedde dè toch onderhaand deur dôôs degge zèèd...

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - dôos t is zo mar een dôos - ...meisje zonder energie

   - WBD III.1.4:34 doos - domme vrouw

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dòòs - doos, gans

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 - doos, verkleinwoord doozeke(n), dooske(n), Kempisch döske(n), voor wijf. Wordt niet enkel verbonden met oud: n oû doos, maar ook met gierig, lui, smèrig en vuil

   - WNT - doos - weinig bij de hand, onnoozel vrouwspersoon die gemakkelijk is beet te nemen.
2. zelfstandig naamwoord

   doosje

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1965-05-28 - Hier hedde n duske

   - Interview Van den Aker, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2014 - Piet Stamp jè, meej zen duske luusiefèrs òn de Hema... Die zeej aatij sènte dooze, sènte dooze mar der zaat niks in èn die gaaf ie dan... Verkòcht ie vur ene sènt, hè!

3. onnozel vrouwtje, doetje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Hè de nie un duske blinksmèèr? Heb je een doosje schoenpoets?

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 dôos -> duske
4. zelfstandig naamwoord

   dutsel, dutseltje sloom vrouwspersoon

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - tis en dutsel - ...sukkeltje

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek, aflevering 15; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-06-05 - Onder een dutseltje verstaat men een n weinig pienter, maar heel goedig vrouwtje

   - Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2006-12-31 - Naa dere meens dôod is, isse niemer bij de tèèd; tis en èchte dutsel geworre

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - dutsel - sukkelachtig iemand

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 dutselen - een duts zijn, zich sukkelig en stumperig gedragen

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 dutsel zegt men van een teutelachtig vrouwspersoon, vooral indien hetzelve niet zeer doorzigtig of schrander is.

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 duts - onnoozele bloed, sukkelaar; beetgenomene, gefopte; troetelwoord voor een kind.

   - WBD III.3.3:197 dutseltje; sibbedeeske, bidziel - kwezel

   - WBD III.1.4:34 dutsel - domme vrouw

   - WBD III.1.4:40 dutseltje - onnozel iemand

1. werkwoord

   dutten, soezen, bijna in slaap vallen, suffen

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 dutselen - niet goed wakker kunnen blijven; vooral gezegd van oude mensen die aftakelen en dutselachtig worden

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 dutselen suffen. Men gebruikt het waarschijnlijk.als een frequentativum van dutten, slaperig zijn, en bij Kiliaan delirare. In het Neder-Saks hoort men op meer dan eene plaats dutzig voor dom, stomp van begrip.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dutsele(n) - sukkelen, niet voortmaken

   - WNT - frequentativum van de stam van dutten - suffen, dutten; niet algemeen.
2. bijwoord

   dutselèèchteg sufferig, sukkelachtig - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 - dutselaichtig sukkelachtig; niet als ziek doch als onhandig bedoeld

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 1966-10-17 - Och, ze is niet kwaod, ze wil wel, mar ze is n bietje dutselechtig

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1984-10-26 - Zij is wè dutselèèchtig... En hij de tel vort kwèèt...

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ouderwets

   - AA. Weijnen; Etymologisch Dialectwoordenboek, 1995 - duts sukkel; waarschijnlijk afgeleid van dutsen (waarvan afgeleid dutselen), dat een intensief was bij dutten; dutten - waanzinnig doen

   - WBD III.1.4:41 dutselachtig - niet goed helder van geest
3. zelfstandig naamwoord

   duukske doekje

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - en duukske vurt bloeje

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1986-09-12 - Hoe wilde de pap, pa... Dun... dik... of dur n duukske? [Je mag zeggen hoe je het wilt hebben...]

   - Informant Toine Raaijmakers - Tegen iemand met veel noten op zijn zang - Zèg mar hoe get hèbbe wilt; dik òf dun òf dur en duukske. [koemelk gaat ook door een doek in de melkbus...]

   - Informant Toine Raaijmakers - Iemand heeft geld gewonnen, een ander merkt op dat geld niet gelukkig maakt, een derde zegt k wó tòch mar dèk ze in en bescheete duukske ha

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken, circa 1990 - Dik, Dun? Of dur un duukske?

   - Kees en Bart; Dialoog in Tilburgsche Post, 1922-193? - der duukskes óm draaje
4. naam

   duur, duurder, duurst duur de uu in de vergrotende en de overtreffende trap is altijd kort

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 dè-s dùure mòsterd - dat is wel erg duur
5. zelfstandig naamwoord

   duurt duurte

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 01 10 - En zis riksdaolders dès de duurt nie / Daor haauwe ze opruiming veur.
6. zelfstandig naamwoord

   Uit De Engelbewaarder, jaargang 1952-53; Ans van der Putten, De houthakker van Windewapper. duuvel duivel 1 - De duivel zelf

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1941; CuBra - Toen ik in jaor of zistien was zok mn ziel aon de duuvel verkocht hebbe vur in stoomfiets...

   - Anoniem; De Engelbewaarder, jaargang 1923, De wereld vergaat (toneel) - Op de brouwerij in Baarschot dan, daar diende een ouwe vrouw, die om God of gebod niks gaf, en om 't minste ding kon ze zoo deksels kwaad worden, dè ze nie meer wist waar ze 't zoeken moest, zal ik zoo zeggen. De brouwer was er niks bang af, maar die lachte ze dan maar stillekes uit, zal ik zoo zeggen. En op 'ne keer werd ze daar zoo kwaad um, dè ze dr ziel aan den duvel ging verkoopen, en de duvel die gaf ze toen veul macht, zal ik zoo zeggen.

   - C.J.F. Vetter (Christine Vetter); De Engelbewaarder, jaargang 1931, Jonker Adelbert van de Ruytenberg In de laatste week van zijn verblijf echter, toen hij dagelijks al een wandeling maakte over de heide en door het verder gelegen bosch, vertelde de boer, dat hij in een der boerderijen had hooren praten over een in Holland ontsnapten gevangene, op wiens hoofd een zware prijs was gesteld. De man mot wel van den duvel geholpen zin," berichtte de boer hoofdschuddend, hie is ten minste deur gesloten poorten en hekken naar buten gekommen.... zeuven deuren het ie motte peseere en langs vijf wachters gaan en niemes het 'm gezien of geheurd.... dat's toch duvelsspul.

   - Toon van Deurzen; De Engelbewaarder jaargang 1953-1954, De wonderfles - Weer loerde ik door het sleutelgat, en de schrik sloeg me om het hart daar zat mijn andere kameraad, op scherpe scheermessen en de duivels goten gesmolten pek en zwavel In zijn mond.

7. Afbeelding uit De wonderfles

   - Nel Timmermans; www.cubra, transcriptie Ben van de Pol - Hij was gekropen in 'n slang, en laag al op dn loer / en wochtte op Eva lief, die mokte heurre toer/ hij spraak tot heur, mademasèl, lustte gin bellefleurke/ 't vrouwke spraak, dè maag ik nie, en kreeg meteen n kleurke...

8. Bevend van angst en schrik liet de houthakker zijn pijpje in het vochtige mos vallen en met knipperende oogjes keek hij naar die grijnzende duivelskop, die hem zo boosaardig aanstaarde. Eindelijk waagde hij het met sidderende stem te stamelen : De duvel? J-a-a", grinnikte de satan spottend met krakende stem. De duivel ! Ik zelf !" En reeds doorboorde hij het manneke met zijn vurige, doordringende ogen. Ha-ha-ha.. . , grijnslachte hij. Ik ken je wel, man!.... Ik sleep je mee naar de hel... Uit De Engelbewaarder, jaargang 1952-53; Ans van der Putten, De houthakker van Windewapper. Titelvignetten bij De duivelskei of de gesloten steen van Fr. Rufus, De Engelbewaarder jaargang 1954-55 2 - Typering van een mens, diens karakter boosaardigheid

   - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 t is een duivel in mensengedaante. t is een boosaardig mens.

9. domheid

   - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - Hij is te lomp om voor de duvel te dansen - hij is dom en onhandig

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - Wanneer men iemand noemt te lomp om vur den duvel te daansen slaat men zijn intelligentie niet hoog aan.

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 11, Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-10-20 - Is het met iemands domheid heel erg gesteld, dan wordt hij gekwalificeerd als: "Te dom om voor de duvel te dansen!" Bij hem "is het eind verloren!", er valt eenvoudig niets mee aan te vangen.

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 06-06-1964 - Zo kan men iemand "te lomp om veur de duvel te daansen" horen noemen, wat betekent dat men zijn intelligentie niet hoog aanslaat.

   - A.J.A.C. van Delft; Van Vroeger Dagen, aflevering 111; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-04-29 - Dat iemand te stom is om voor de duvel te dansen kan moeilijk als eeretitel aangemerkt worden.

10. geluk

    - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, 1984 - Den duuvel schèt aaltij op êenen hôop - ...van mensen die vaak geluk hebben.

    - Informant Toine Raaimakers; ongedateerd - Den duuvel schèt aaltij op êenen hôop (m.b.t. mensen met veel geluk)

11. gierigheid

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - hoe meer de duivel heeft, hoe meer hij hebben wil - rijke mensen kunnen vaak het minst iets missen

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun op collecte, feuilleton in 3 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-08-12 - 1939-08-26 - Wè gij er in [in de collectezak...] zudt doen dè waar wel zoon verdimd klein bietje dè den duuvel et er nog nie in veenen kos al hielp m zn schoonmoeder zuuke!

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 182, Nieuwsblad van het Zuiden, 1973-11-24 - Iemand, die het erg op geld gemunt heeft, kan "zo gloeiend op de duiten zijn als een duvel op een ziel".

12. Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1978-03-31 godsdienstigheid

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 7; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-03-18 De fèn zen de mèn, zeej den duvel, en de groffen komen vanzelf wel!; de overdreven godsdienstigen zijn voor mij, en degenen die erop los leven, krijg ik vanzelf [beide uitersten deugen dus niet...]

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 7, Nieuwsblad van het Zuiden, 1960-06-24 - Het is merkwaardig welk een afkeer het volk schijnt te hebben van "fijne" meense en kwezels. Het steekt dit in zijn taal niet onder stoelen of banken en houdt ervan die afkeer dan nog eens op een originele manier wat aan te dikken. Luister maar: "Van fèn (fijn in de betekenis van "vroom") meense en motrègen worde vern....; ge zijt nat zonder dè ge er èrg in hed." Voor ons taalgevoel ligt er wanneer het woord "fijn" in Tilburg gebruikt wordt, vaak nog een nuance in, die "vroom" eigenlijk niet bezit. Vooral in ons voorbeeld houdt "fèn" mede scherpe ironie in. Men bedoelt hier uiterlijk vroom. Dus zonder dat de innerlijke gesteldheid evenredig is aan het uiterlijk vertoon.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 7, Nieuwsblad van het Zuiden, 1964-06-24 - We kregen nog een variant op een reeds vroeger behandelde uitdrukking: "De fèn zijn de mèn, zeej den duvel, de groffen komen vanzelf wel". De variant daarop luidt: "en 'nen groffe vang ik tussenbaaie ôôk". "Tussenbaaie" is tussenbeide of somtijds, en "fèn" betekent "fijn" in de zin van overdreven godsdienstig, tot op het kwezelachtige af.

13. kwaadaardigheid

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - Zô kwaod (kwaad) as t aachterste end van den duvel is een ietwat lange superlatief voor kwaad

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "Zo kwaad als het achterste end van den duvel" vormt de wat lange superlatief voor "kwaad

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Bad Baozel, 8 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant - 1938-12-31 - 1939-02-18 - As den duuvel zélf nie kan kome, dan stuurt ie er zn wijf henen. [Vrouwen zijn vaak erger dan mannen...]

14. kwaadsprekerij

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 9, Nieuwsblad van het Zuiden, 1964-07-18 - Wantrouwen vindt men ook in "Dè zullen we den duvel en de mulder mar laten schaaien, die schaaien zo veul", waarbij op de eerste plaats de suggestie wordt gewekt, dat de molenaar nogal relatie met de duivel heeft. De uitdrukking wordt in het algemeen gebezigd als men bedoelt aan te geven, dat men een zaak op zijn beloop moet laten - er zich niet in moet verdiepen. Op de achtergrond zou men echter de hatelijkheid ten opzichte van de mulder kunnen zien, doordat hij meel voor zichzelf van het bezit van een ander "afscheidt". Een indruk van kleinzieligheid geven de gezegden wel en zucht tot kwaadsprekerij zal de uitvinders ervan vermoedelijk niet vreemd zijn geweest.

15. sluwheid

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 1964-06-06 - Wanneer iemand "den duvel te rap is", dan bedoelt men daarmee in letterlijke zin een vlug iemand en in de figuurlijke een gladde vogel. Als hij daarenboven dan nog "van geen hel of duvel bang is", pas dan maar op!

16. ondeugendheid

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 102, Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-05-16 - Om eens nadrukkelijk te onderstrepen met wat voor een vlegel men te maken had, toverde een Tilburger met een paar woorden een heel tafereel voor ogen. Hij zei: "De duvel kapt er zijn hout op!" Ja, wanneer men gebruikt wordt als kapblok van de duivel, moet het al heel erg zijn. Het beeld is niet alleen origineel maar ook geestig. Een echte vondst!

17. oprechtheid

    - Anoniem; Tilburgsche courant, 24-11-1898 - Natuurlijk wist de heele buurt van de erfenis: in steegjes laat men geen duvel op zn hart smoren.

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - hij laat geen duivel op zijn hart smoren - hij zegt, waar het op staat, hij spreekt rechtuit.

    - Dn Dré (pseudoniem); Brabantsche Brieven, Tilburgsche courant 17-12-1927 - Ziezoo. keb m'n gemoed 's gekoeld. As rasechte brabantsche boer moes 'r da nouw 's uit! Ik laat ginnen duuvel op m'n hart smoren, da's mijn te Ollandsch!

18. pechvogels

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1958-07-26 - Waor geld zit... zit de duvel... En waor niks zit... minstens twee...

19. preutsheid

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven); De Tilburgse Koerier 81 10 22 - Wir laoter..toen ik en bietje vreej/ èn we meer wo as kusse/ toen zeej de mèdjenêedoe nie/ daor zit den duuvel tusse.

20. slimheid

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 98, Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-03-09 - Wie "uit de hel gekropen is toen duvel sliep" wordt als een gladde rekel beschouwd. Hij is er immers in geslaagd de duivel beet te nemen. "Hij was de duvel te glad af", zoals er ook wel gezegd wordt.

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden, 1982-04-30 Mar den dieje is de hel ontkropen toen den duvel laag te slaope...

21. stijfkop

    - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dès zonne kaajharde dèttum den duuvel nog nie eens wil.

22. stoutmoedig

    - Interview met Bertens, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Daor hadde nòg zonne schôone bij, èn dè was Denie van Lôon, die was vur gin hèl òf duuvel bang
    ► <span style="font-size:12.0pt;font-family:

23. wantrouwend

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - As ge van den duvel sprikt (spreekt), rammelen zn kuiten; zô den duvel is vertrouwt-ie zn gasten.

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "Zo den duvel is, vertrouwt hij zijn gasten" is ook wel bekend.

24. zedelijk verval

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1957-01-12 - Van engel naor duvel.../ Van waereld naor cel...

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-09 - als een engel duivel wordt, is hij de kwaadste van allen - liefde, die in haat verkeerde, is de felste van venijn.
25. naam

    3 - Typering van een toestand armoede

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - De duvel kon m niet heffe of draoge - Hij was zo arm als een Tilburgse schrobbelaar [wiens loon destijds zeer laag was...]

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 140, Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-12-09 - Een krachtuitdrukking om aan te geven hoe arm iemand wel is, zien wij in de vergelijking: "Zo arm, dat de duvel hem nie heffen of dragen kan". Deze duvel zijn we in onze rubriek nog nooit tegengekomen.

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Kareltje Vinken, feuilleton in 10 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940-04-13 - 1940-08-24 - In nood dan vreet den duuvel vliege!

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun als opvoeder, feuilleton in 6 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940-03-02 - 1940-04-06 - ...wè stinkt oewen tabak toch! Hedde m van den duuvel zn moer gekocht?

26. bedroefdheid

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant 1940-03-02 - 1940-04-06 - ...en ge trekt n gezicht as n pötje vol duuvels

27. boosheid

    - A.J.A.C. van Delft; Van Vroeger Dagen, aflevering 117; Nieuwe Tilburgsche Courant; 1929-06-05 Ge zoudt er de duvel van geeselen zegt iemand, die boos is, t is verschrikkelijk.

28. wanorde

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - en wanneer het er ievrans (ergens) uitziet of den duvel er gejongd heej is het daar maar een rommelig boeltje.

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - wanneer het er ievrans (ergens) "uitziet alsof den duvel er gejongd heej" is het op de betreffende plaats maar een rommelig boeltje.

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 t eerste gewin is kattegespin en t leste heeft van de duvel in.

29. 4 - De mens als duivel in religieuze aangelegenheden kerk en café

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - Waar God een kerk bouwt, sticht de duivel een kapelleke [café].

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - De uitdrukking As O.L. Heer een kerk bouwt, zet de duvel er een kapel neffe slaat op de cafés die men gewoonlijk nabij een kerk aantreft al kan men er ook wel een diepere zin uithalen, namelijk deze, dat de duivel er steeds op uit is de mens tot het kwaad te verleiden.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 06-06-1964 - De uitdrukking "Als O.L. Heer een kerk bouwt, zet den duvel er een kapel neffe", slaat op de cafés die men gewoonlijk bij een kerk kan treffen. Men zou er ook een diepere zin uit kunnen halen en wel deze, dat de duivel steeds er op uit is de mens tot kwaad te verleiden. In het algemeen werd een café ook wel als "kapelleke" aangeduid. Wie "zeuven kapellekes had aangedaan", had derhalve zeven cafés bezocht.

30. kerkelijk gedrag

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - Vroeger placht de duvel over t koor de kerk in te komen. Men gaf daarmede aan, dat de eerbiedigheid op het koor wel eens wat te wensen overliet.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 06-06-1964 - Vroeger placht ook "de duvel over het koor de kerk in te komen". Dat is natuurlijk wel verleden tijd (!), doch toen bedoelde men daarmee aan te geven, dat de eerbiedigheid op het kerkkoor wel eens wat te wensen overliet.

31. Och, meneer, daar, daar is-ie, de eh...." en Propelaere moest slikken, de duvel! Eerst begon de pastoor te lachen, maar toen hij die vreemde sinjeur zag, begreep hij dat het nu werkelijkheid was. Vlug ging hij naar binnen en kwam terug met de grote wijwaterkwast. Uit De Engelbewaarder, jaargang 1951-52; Br. Borgias, Het kosterke van Maldegem. wijwater

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - Hij kijkt als een duivel, die wijwater gelekt heeft.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 117, Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-01-11 - Verkeert iemand in een moeilijke positie en vertoont hij daarvan de uiterlijke tekenen, dan "spartelt hij als een duvel in een wijwatersvat". Zo'n vat is natuurlijk wel de allerlaatste plaats, waar een duivel zich behaaglijk kan voelen.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 148, Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-01-26 - De duivel en wijwater laten zich niet goed samen rijmen. Wie een lelijk gezicht trekt, "kijkt als een duvel, die aan het wijwatersvat gelekt (gelikt) heeft". Dat kan een duivel immers nooit goed bekomen.

    - Dialectrubriek Stadsnieuws; 2007-05-30 - Zo schèènhèlleg as enen duuvel die zen èèrepel in wijwaoter kokt.

    - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - Zo schèènhèlleg as enen duuvel die zen èèrpel in wijwaoter kokt. (Zo schijnheilig als een duivel die zijn aardappelen in wijwater kookt.)

32. 5 - Duivel als tegenstander tegenslag

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 t Is of de duvel er mee speelt. t is onverklaarbaar, hoe zoiets niet slagen wil; telkens is er tegenkanting of ongeluk bij dat werk.

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-03-19 - hij was bij de duvel te biecht - hij had misplaatst vertrouwen geschonken aan iemand, die hem niet welgezind was

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 2; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-02-11 - Zodra iets moet al zô den duvel de kèrs (kaars) vaasthawen valt er niet meer aan te ontkomen...

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "Het is tegen den duvel gehaorplukt". Het laatste woord komt van het Middelnederlandse "haerplocken", dat kijven, krakélen betekent. "Haarplukken" is Algemeen Beschaafd Nederlands. Het kan alleen in de onbepaalde wijs gebruikt worden.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 115, Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-12-11 - Bij een niet opgelost geschil placht men te zeggen: "God zal oe mikken maar de duvel zal oe pikken".

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 06-06-1964 - Zodra iets moet gebeuren "al zou den duvel de kèrs (kaars) vasthauwen" valt er onder geen beding aan te ontkomen, zelfs niet al zou "de onderste steen boven komen".

    - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - spartele as un duuveltje in un wèjwaotersvòtje erg tegenstribbelen

    - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs dialect, 1916 t is tegen den duuvel hoarplukken gevecht [haarplukken win je niet van de duivel; het is hopeloos...]

    - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1964-11-06 - t Is tegen dn duvel gehaorplukt...
33. naam

    6 Enige gezegdes Als een duuveltje uit een doosje

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "Hij is net een duveltje in een duske (doosje), zó ziedem (zie je hem) en zó ziedem nie!" Dit beeld herinnert aan een al lang uit de mode zijnd stuk kinderspeelgoed. Het was een vierkant doosje met een dekseltje. Deed men het haakje daarvan los, dan sprong het dekseltje vanzelf open en kwam er een soort duiveltje te voorschijn gesprongen, dat met een veer in elkaar gedrukt zat. Klepte men het dekseltje dicht, dan was het duiveltje weer verdwenen. Toegepast op een mens duidt de vergelijking op een beweeglijk iemand.

    - A. Wibbelt (naoverteld deur P. Heerkens S.V.D.); Oome Teun krijgt lozjees, feuilleton in de ontspanningsbijlage De Zaaier en de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940 - "Mijnheer Van Halderen," riep Amanda, en sprong omhoog as 'n duuveltje in 'n dooske, "ik wil niet langer aanspraak maken op uw tijd!"

    - Dn Dré (pseudoniem); Brabantsche Brieven, Tilburgsche courant 09-07-1927 - Over den duuvel gesproken: wa zegde me daar van dieën Daudet. As 'n duuveltje in 'n doske is ie uit de nor gesprongen.

34. Als je het over de duivel hebt...

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); De nuuwe kapelaon van Baozel, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938-10-22 - Kèk, as ge over den duvel praot, ziede zn stèrtje wiebere.

    - A. Wibbelt (naoverteld deur P. Heerkens S.V.D.); Oome Teun krijgt lozjees, feuilleton in de ontspanningsbijlage De Zaaier en de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940 - Kek-kek-kek, over den duuvel gepraot is z'n stertje gezien: den dokter neffen Mariekes! En Moeder Helmonds is er bij! 't Is dikke mik mee krente!"

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "As ge van de duvel sprikt (spreekt), rammelen z'n kuiten" en: "As ge over den duvel praot, trapte op z'nnen start" vraagt niet om een nadere verklaring.
35. naam

    Als de duivel op Geerte

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 67, Nieuwsblad van het Zuiden, 1968-11-08 - Enige tijd geleden gaven wij hier de uitdrukking: "Hij hee-g-'t er op als d'n duvel op Girte". Men zegt echter ook: op Girtjes. Een briefschrijver meent, dat dit laatste woord geen voornaam zou zijn, maar gewoon een meervoud van een zelfstandig naamwoord: girt-girtjes, wat dan "zieltjes" zou beduiden. Wij delen die opvatting niet, al roept de uitdrukking in haar geheel wel de associatie met zielen op. Liever houden wij het op één bepaalde ziel en wel die van Geert. De vormen met "e" en "es" achter een voornaam komen in ons dialect méér voor. Bv. ik heb Jantjes niet gezien, en: zeg het maar tegen Piete. Bij het lezen van het artikel in dit blad van 30 november l.l. getiteld: "In 1767 stond op de Heuvel een schavot" kregen we plotseling een idee. We stuitten daar op de naam van een beruchte bandiet, die vroeger o.a. in Tilburg opereerde. Dat was Geertje de Vlug. Nu lijkt het voor de hand liggend, dat de duivel zeer begerig is op een ziel, zó zwart van de misdaad, dat hij bijna de duivel zelf evenaart. Kan de volksverbeelding dat zo niet gezien hebben? Dan zou de uitdrukking dus slaan op de ziel van die Geert of op Geerte of Girtjes. Mocht onze veronderstelling omtrent onze Geert juist zijn, dan zou de uitdrukking uit de tijd van rond 1767 stammen.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 67, Nieuwsblad van het Zuiden, 1968-11-06 - Om aan te geven hoe begerig iemand naar iets is, bv. naar geld, kan men ook de uitdrukking horen: "Hij hee-g-'t er op als de duvel op Girte (Geert). Wie die Geert is weten we niet, maar hij zal in ieder geval wel een slechte reputatie hebben genoten.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 140, Nieuwsblad van het Zuiden, 1971-12-09 - "Hij heeft het er op als de duvel op Geertjes". Wij voeren deze nog eens ten tonele, omdat we een notitie aantroffen, die erop kan wijzen, dat de uitdrukking op een zeer hoge ouderdom zou kunnen bogen. We lazen nl. dat men te Gent de uitspraak kent: "Hij sloeg er op als de duvel op Geraard". Men veronderstelt daar, dat met Geraard bedoeld zou kunnen zijn de heer van het bekende Gents kasteel "Het Steen" op de Reep. Dit heerschap noemde zich wel in het Latijn: "Gerardus dictus diabolus" (Geraard, genaamd de duivel). Dit heerschap werd reeds in 1295 te Gent begraven. Als het allemaal klopt, leeft hij dus nog altijd voort in de taal.

    - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek); t Klokhuis van Brabant, aflevering 6; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1929-11-21 - ...omdè-t-ie [baanwielrenner Jan Pijnenburg...] in Stuttgart gefietst hee as de duvel, die Geerte aachternao zaat.

    - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 t Gong erop as dn duuvel op Girtjes t Ging er hevig aan toe

    - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - Geert, Geerte, Girtje eigennaam; Geert de Vlug, omstreeks 1767 een Tilburgse misdadiger

    - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek., 1998 - Girt(e) - roepnaam voor Gerardus, vermeend voormalig booswicht uit Tilburg; Hè hee-g-ut ur op as den duvel op Girte. - Hij aast er op als de duivel op een booswicht.
    ► <span style="font-size:12.0pt;

    ► Klik hier voor een CuBra-dossier over dit onderwerp: http://www.cubra.nl/wtt/documentlemmas/duuvel-op-geerte.htm

36. Soort zoekt soort

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 6; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-03-11 Sort zuukt sort (soort), zeej den duvel tegen den schorsteenveger.

37. 7 - Goede raad berusting

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 6, Nieuwsblad van het Zuiden, 1964-06-06 - Toen een levenswijs moederke van de buurvrouw een klacht over haar dochter te horen kreeg, verzuchtte dat moederke: "Och Heer, neem ze zoas ze zijn, aanders krijgde er geen"... Het menske wist dus wel, dat de mens geen engel en geen duivel is.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek, aflevering 11; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-04-17 Dè zullen we den duvel en de mulder mar laoten schaaien, die schaaien t zô veul! waarbij gesuggereerd wordt, dat de molenaar nogal relatie heeft met de duivel. De uitdrukking wordt in het algemeen gebezigd als men bedoelt aan te geven, dat men een zaak maar op haar beloop moet laten, er zich niet in moet verdiepen.

38. waakzaamheid

    - Pierre van Beek; Typisch Tilburgse uitdrukkingen, Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-08-29 - "Wie met de duvel eet, moet een lange lepel hebben". Dit betekent, dat men in geraffineerd of onbetrouwbaar gezelschap goed op zijn tellen dient te passen, indien men zelf aan zijn trekken wil komen.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 80, Nieuwsblad van het Zuiden, 1969-05-29 - Als men de waarschuwing krijgt zich in acht te nemen, want "daar loopt het duveltje rond het huis", betekent dit dat er in het huis in kwestie spanningen heersen en dat er bijna voortdurend herrie is.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 115, Nieuwsblad van het Zuiden, 1970-12-11 - Nog een volksuitspraak op rijm: "God zal oe (je) mikken, maar de duvel zal oe pikken!" Wij denken, dat het "mikken" hier dient verstaan in de betekenis van: richten op een doel. Dat wil dan in ons geval zeggen, dat God beoogt de mens naar de hemel te halen, maar dat dit vanwege de duvel niet doorgaat. Het rijmpje kan de bedoeling van een waarschuwing of van een verwensing bezitten.

39. zelfkennis

    - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Den jongen dokter, feuilleton in 3 afleveringen; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-04-22 - 1939-05-08 - ...dè spiegels over et algemeen liegen as den duvel...

40. 8 - Onwelvoeglijk taalgebruik

    - Anoniem; De Engelbewaarder, jaargang 1900, De sprokkelaar t Woaren krek kwee zwarte duvels,/ Zonder horens, zonder stert / Kwoad as heksen, scheldend, roazend / Stonden ze oan den vuilen herd.

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1950-03-19 - hij vloekte alle duivels uit de hel - hij vloekte nog erger dan de duivel

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgse Courant, 1950-03-19 - Als hij zat thuis komt, is er de duvel te koop, d.w.z. dan is het er niet pluis, raast en tiert hij.

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 24, Nieuwsblad van het Zuiden, 1965-01-09 - Als een Tilburger iets erg verschrikkelijk vindt en hij wil zijn geraaktheid daarover eens krachtig benadrukken, dan kan hij zeggen: "Ge zoudt er den duvel van geselen!"

    - Piet Heerkens s.v.d.; Vertesselkes, 1944, Den eersten aop - z'n vrouwke kermde en ketterde fel gelijk eenen duuvel in d'erregste hel...

41. 9 - Uitroep

    - Pierre van Beek; Onze folklore, aflevering 4; Nieuwe Tilburgsche Courant; 1950-03-19 - Dat dank je de duvel! - uitroep van dezelfde betekenis als Dat geloof ik wel!
42. werkwoord

    De duivel legt het af tegen de engelbewaarder. Uit De Engelbewaarder, jaargang 1955-56. duuvele wolven, duivelen

    - WBD II:937 - duuvele - wol mengen en malen
    ► Dossier Weven -

    ► Dossier Weven - voorbereiding
43. zelfstandig naamwoord

    De duuvelèèr in het duuvelhòk - foto uit: Commandeur e.a., Ge waart mar arbeider ; 1981 duuvelèèr duivelaar, wolmenger, bediener van het

    - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - duuvelèèr - bepaald beroep in textielindustrie

    - Ed Schilders; Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Toen ging et nòg beeter meej de stad, èn meej de tèkstiel. Der kwaame mesjienes, en toen er mesjienes waare, kwaame der duuvelèèrs en schrobbelèèrs.

    - Elie van Schilt; As ge katteliek geboren wierd; CuBra, circa 2000 - kender van unne metseléér, draoimaoker of duveléér, die wieren gin misdienéér

    - WBD II:937 - duuvelèr - degene die het doet (wol mengen en malen)
    ► duuvelmesjien

    ► vèthòl

    ► duuvelstoejaoger

    ► Dossier Weven -

    ► Dossier Weven - voorbereiding
44. zelfstandig naamwoord

    duuvelhòk ruimte in fabriek waar de ruwe wol gezuiverd werd

    - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ook duuvelkòt; ruimte waarin wol werd gemengd

    - WBD II:937 - duuvelhòk - wolmalerij
45. zelfstandig naamwoord

    Tilburgsche Courant 23-1-1914 Tilburgsche Courant 9-7-1913 Tilburgsche Courant 1-8-1918 Nieuwe Tilburgsche Courant 12-2-1940 duuvelmesjien

    - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - (textiel) machine waarin de wol voorbewerkt wordt

1. zelfstandig naamwoord

   wolf, duivel, wolmolen

   - WBD II:937 - duuvelmeule - wolmolen
   

2. Duivel of wolf - uit: Dijkmeijer, Textielwarenkenis, 1951 Nieuwe Tilburgsche Courant 3-12-1921

de grootst denkbare moeite

1. zelfstandig naamwoord
   - Van Dale - duvelstoejager - benaming voor iemand die allerlei diensten en ongeregelde werkzaamheden verricht
   ► duuvelèèr

2. In het Tilburgs soms hetzelfde als

   - Nicolaas Daamen; handschrift 1916 - "duuvelstoejager - iemand die voor evenveel meedoet, 'n meelooper"

1. zelfstandig naamwoord

   kacheltje op pootjes; kleine duivel

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - Spartele as en duuveltje in en wijwaotersvòtje - erg tegenstribbelen

2. Ill.: Thomé - dolle kervel - conium maculatum

duizend

wispelturig iemand

duizendste

duizenderhande, duizenderlei

duizend dezelfde

dwalke - dwalkte gedwalkt dwalen, afdwalen, verdwalen

1. zelfstandig naamwoord

   een afgedwaald schaap alleen aangetroffen in Tilburgse bronnen

   - WTT; Ed Schilders, 2021-12-15 - Het woord gaat terug op de bijbelplaats(en) waar afvallige gelovigen vergeleken worden met schapen die uit de kudde van de herder treden - zie met name de parabel van het verloren schaap, en Psalm 119: Ik heb gedwaald als een verloren schaap; zoek Uw knecht, want Uw geboden heb ik niet vergeten. De bijbelpassage over het afgedwaalde schaap heeft aanleiding gegeven tot een voorstelling van Jezus als De Goede Herder, een icoon in de roomskatholieke beeldcultuur, waarbij de herder Jezus wordt afgebeeld met het geredde schaap op de schouders. In Tilburg is aan het idee van De Goede Herder een parochie toegewijd onder die naam, waarvan de kerktoren in de volksmond bekend stond als Magere Josje (Postelse Hoeflaan, in 1986 gesloopt).
   

2. Dwalk is een verbastering van dwalen, afdwalen (zie WNT lemma dwalen; vergelijk zwalken). Het woord is overgedragen op zeer uiteenlopende buitenbeentjes, zoals: afgedwaald schaap; figuurlijk: iemand uit de familie die aan lager wal geraakt is.

   - Pierre van Beek; Nieuwsblad van het Zuiden, Tilburgse Taalplastiek, aflevering 183, 1974-01-25 - Ook ooit gehoord van een dwalkschaap? Dit is een bepaald soort mens. Iemand van twaalf ambachten en dertien ongelukken, die niet weet wat hij wil, nu eens hier, dan daar rondhangt, soms ook wel aan de zwerf gaat. Enfin, iemand, die niets presteert en waarmee ook niets valt aan te vangen. Dus een a-sociaal persoon of een in de maatschappij verdoolde. Dwalken houdt verband met dwalen. Het lijkt ons niet uitgesloten, dat ons woord uit de schapenwereld stamt. Waarom zou een schaap met een neiging steeds van de kudde af te dwalen niet dwalkschaap genoemd zijn?

   - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1972-12-29 - [Vader tegen zoon...] Ge bent toch mar n dwalkschaop... [zoon...] Dè zen de biste vadder... Onzen lieven heer gong ze zuuke...

   - Frans Verbunt; Tilbörgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dwalkschaop - sukkelaar, zwerver

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, 2004 - dwalkschaop - zwerver, ontheemde; overdrachtelijk: iemand die de weg in het leven kwijt is. - toen hullie moeder dood waar, wierie en dwalkschaop - toen zijn moeder gestorven was, raakte hij letterlijk en figuurlijk ontheemd

   - Gerard Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol, 2005 - We waaren ammòl schaope van de Goejen Hèrder èn zeeker gin dwalkschaope.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - dwallegschaop - buitenbeentje, zwart schaap

   - Stadsnieuws; Dialectrubriek, 2009-12-02 - Toen hullie moeder dôod waar, wierie en dwalkschaop - ...raakte hij letterlijk en figuurlijk ontheemd

dwalen

iemand die door de natuur dwaalt

dwaallicht, glimworm

1. zelfstandig naamwoord

   dwarsdrijver

   - Henriëtte Vunderink; Tis de moejte wèrd; Kriem pasjoonèl?, 2011 - Ik had en ôom, hij is al jaore dôod./ Enen drammer hij wies aaltij alles beeter./ We noemden em dwarsdrèèver of bètweeter,/ òf vringerd, waor ie ok nie van verschôot.

2. Illustratie: Johan Breuker

1. zelfstandig naamwoord

   dweil

   - WBD ovendweil - werktuig om een bakkersoven vochtig schoon te maken

   - WBD III.1.4:109 dweil - ondeugende vrouw

   - WBD III.2.2:113 - dweil - zedelijk slecht meisje

   - WBD III.2.1:310 dweil - idem

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - dweil

2. Sticker van een carnavalvereniging. Tilburg maart 2019. Foto CuBra.

dweilen; van kroeg naar kroeg trekken; op straat zwalken

1. zelfstandig naamwoord

   tocht langs een reeks kroegen door carnavalvierders dw ê epe werkwoord, zwak dwepen dwêepe - dwipte gedwipt; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij dwipt

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch, 1899 dwepen - naar een onzeker heenkomen rondtasten; ronddwalen als een verstooteling, die niet weet waar te blijven.
2. werkwoord

   dwinge dwingen

   - WBD III.3.1:268 dwingen - bevelen

   - WBD III.1.4:50 dwingen - aandringen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - dwinge - dwóng - gedwónge