van Franse face

fabrikant

fabrikant

failliet, uit Franse 'faillite' met spellinguitspraak van de 'l' en vocaalreductie

meestal een vrouw die haar huishoudelijke taak verwaarloost

failliet, uit Franse 'faillite' met spellinguitspraak van de 'l' en vocaalreductie

uit Servaas > Servatius

1. zelfstandig naamwoord

   de fabriek

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1958-03-08 - Wij zèn uit t laand van febrieke en haai

2. Nieuwe Tilburgsche Courant - 10-12-1940

   - Piet Heerkens; Tilburg, uit Den Örgel, 1938 -

3. TILBURG 'k Zie oe daor zo geere ligge, Tilburg, waor 'k geboore ben, mee oe kerken, oe febrieke, waor ik iedere lijn van ken.

   - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Groot Tilburg, 1940 & CuBra ca. 2003 - As t Zondags smèrgens nog stikdonker is, en ik lig nog fèn te knorre en te zaage, net of hil de boomzaogerij van in stoelefebriek op ons slaopkaomer stao, dan vuul ik ineens wè gekrabbel en gefriemel nève me.

   - Leo Heerkens; bijdrage aan de bundel De kinkenduut van zijn broer Piet Heerkens, 1940 - 'k Zie daor oew kerke, 'k zie oew febrieke,/ werke en bidde, zò is 't oe geleerd;/ hou dà mar vol, m'n roetige stadje,/ dan groeide en dan gao-g-et oe noot nie verkeerd.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? deel 1, Tilburg 2006 - Wanneer ze de kolenvergassers opentrokken, moes de waas ôk nie bèùte hangen, die zaat dan binnen de kortste keren vol zwarte stippen. Ik kan wel zeggen dè ons moeder daor nie blij van wier, want dan liep ze te mopperen en moese wij ons èège hillemol èùt et zicht haawe. Wie daor over klaogde, over die roetvlokken en wie klaogde daor nie over as hèùsvrouw, kréég de raod op et ketoor van de gasfebriek -- wij zin aaltij de gasfebriek ok al waar daor de elektriciteitscentrale gevestigd -- Dan gaode mar ergens aanders wonen.

   - Jan van Gelooven; De Tilburgse Koerier, 28 februari 2019 -

4. Zunne zèèk die ging nor de febriek Daor verdlende hij wè extra meej En waar de vrouw van dè menneke Op zaterdag ôk wir tevree.

   - Elie van Schilt - ut is vort net un fabriek desse on ut bouwen zen mar nóót afkomt. (uit: Un paor momentjes vur wet ouw monumentjes; CuBra, ca. 2000)

5. In het oudere Tilburgs vaak onzijdig: et fabriek

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1977-11-11 - De schaauw van t febriek...

   - Interview Hermans, 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - Ik hèb mijn vrouw leere kènne, warbij ons op de zaak, Verschuuren-Peronhèb ik eerst gewèrkt èn dè febriek dè stond juist teegenoover de Noordhoekse kèrk hier

6. Ons moeder ha gin kaskenaoi En zaat slecht in d'r centen Wij moessen al vruug naor t febriek Wij waren gin studenten.

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 6 augustus 1970

7. Jè Tiest dè hedde op't febriek Daor zitte'r aaltij neffe Agge tusse vier muure staot Dan zulde't nie gaauw treffe.

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 17 februari 1972; na carnaval -

8. De Tiest die gao wir naor 't febriek Sjarel wir naor d'n bouw Allebaai nog n bietje ziek D'r neuze zien wè blauw.

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 12 juli 1979 -

9. «Want zee d'n heer van 't febriek, Hij is lang dóód intusse Veul vrije tèd dès ammol niks Dès duuvels oore kusse»

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 26 maart 1981-

10. De man die zonder werk geraokt Omdèt febriek fejiet is Waor 'tie zelf niks mir aon kan doen Of dè dè gin verdriet is.

    - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 18 oktober 1979-
11. zelfstandig naamwoord

    Schent de zon of valt er regen opgeruimd en noot nie ziek haost ik men langs plein en wegen naor men werk op het febriek

    - Anoniem; De Tilburgse Koerier, 16 februari 1995 - Een zuster bijvoorbeeld zond het volgende gezegde in: 'Ik heb mar drie dinger gehad en die haaw ik aaltij hoog: tèùs, de kèèrk en et febriek.'

    - Anoniem; De Tilburgse Koerier, 9 februari 1995 - Een kind dat niet wilde leren, werd gedreigd met de opmerking: 'Straks kunde meej et krökske naor et febriek'.

    - WBD II.611 lèèmfebriek - lijmfabriek, in de leerindustrie

    - WBD III.3.1:87 'fabriek', 'gedoe, gedoentje, bedrijf' = zaak

fabriekskolen

spotnaam voor textielarbeiders die met smoutolie moesten werken en naar die olie stonken

fabrieksmens, arbeider in een textielfabriek

fabriekswever

fiducie, vertrouwen

fijnmaken

femelaar

1. naam

   1 fijn (niet grof)

   - Dialectenquête 1876 - fêne kurrels - fijne korrels

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1964-12-18 - Vur fèèn meensen en motreege moette oppaase...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-04-09 - Ons taante Ketoo fèèn? Hukkum op oe gatsofie.. mar d'r gèèt, die is fèèn.. As die keutelt dan potter-nostert ze ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1987-11-20 Zôô fèèn as poppestront...

   - WBD fèèn riet (II:1016) - fijn riet: rietkam voor dichte ketting

   - WBD fèèn - gezegd van een paard met dunne fijngebouwde poten, ook 'fèn'
2. naam

   2 zeer godsdienstig, godsvruchtig, zonder zonde(n)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-12-18 Vur fèèn meensen en motrèègen moette oppaase Tirris..

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Dur fèène rèègen èn fèèn meense wòrde et miste nat - ... bedonderd.

   - Gezegde, zeispreuk - De fèèn zèn de mèn, zeej de duuvel...

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 7, Nieuwe Tilburgse Courant 18 maart 1950 "De fèn zen de mèn, zeej den duvel, en de groffen komen vanzelf wel!" spreekt voldoende voor zichzelf.

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 8, Nieuwe Tilburgse Courant 25 maart 1950 "Van fèn (fijn) meense en motrègen worde vern....; ge zijt nat zonder dè-ge er èrg in hed!" Onder "fèn" wordt verstaan: uiterlijk vroom, dus zonder dat de innerlijke gesteldheid aan het uiterlijk vertoon evenredig is. De H. Schrift - en ook ons volk - noemt die "effenaaf": Farizeeërs!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1978-03-31 - de fèèn zèn de mèèn, zi den duuvel.

   - Informant Toine Raaijmakers; ongedateerd - Dè zèn zon fèèn meense: zo fèèn as poppestront.

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken; ca. 1990 - Dun dieje doe zun êege nog fender veur as gemaole poppestront...
3. naam

   3 gierig

   - Van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant. Van Vroeger Dagen aflevering 110, 20-04-1929 - Hangen er meerdere hoeden aan een kapstok, dan vragen wij: "Wèffere ies de jouwe". (Welke is de uwe?) "Ne fijne meens" (gierig man) zou er den beste willen uitpikken.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 ik vur mèn vèèn et fèèn - persoonlijk vind ik het fijn

4. 5 verfijnd, beschaafd

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1985-02-15 - daor hèdde die fèèn trip wir ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1968-09-08 - 'n aauwverwetse fèèn trip...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 en fèèn trip - een knappe vrouw
5. zelfstandig naamwoord

   het fijne

   - Stadsnieuws: Hij kos et nie haawe van et fèèn - hij had het echt naar zijn zin (260406)

fijnproever

Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 ferm, flink

veter

1. zelfstandig naamwoord

   fijtvrouwtje; namelijk een vrouw die zelf geneeskrachtige zalfjes bereidde om onder andere feit te genezen

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - fèètwèfke = Elisabeth Petronella van Hezik - (1884-1955), ook genoemd et Hasselts wèfke

2. Foto: Actum Tilliburgis (1884-1955), ook genoemd et Hasselts wèfke Evert Pierson -- Kende nog et Fèètwèfke die toen in de Hasselt wonde èn meej zalf geneeze kos èkseem en ok vèùl wonde (Evert Pierson, 1992)

rijksdaalder, munt ter waarde van f 2,50 (= vijftig stuivers)

volière

1. naam

   failliet

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 26 maart 1981-

2. De man die zonder werk geraokt Omdèt febriek fejiet is Waor 'tie zelf niks mir aon kan doen Of dè dè gin verdriet is.

familie

familieleden

1. naam

   1 fijn (niet grof)

   - Dialectenquête 1876 - fêne kurrels - fijne korrels

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1964-12-18 - Vur fèèn meensen en motreege moette oppaase...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-04-09 - Ons taante Ketoo fèèn? Hukkum op oe gatsofie.. mar d'r gèèt, die is fèèn.. As die keutelt dan potter-nostert ze ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1987-11-20 Zôô fèèn as poppestront...

   - WBD fèèn riet (II:1016) - fijn riet: rietkam voor dichte ketting

   - WBD fèèn - gezegd van een paard met dunne fijngebouwde poten, ook 'fèn'
2. naam

   2 zeer godsdienstig, godsvruchtig, zonder zonde(n)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-12-18 Vur fèèn meensen en motrèègen moette oppaase Tirris..

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Dur fèène rèègen èn fèèn meense wòrde et miste nat - ... bedonderd.

   - Gezegde, zeispreuk - De fèèn zèn de mèn, zeej de duuvel...

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 7, Nieuwe Tilburgse Courant 18 maart 1950 "De fèn zen de mèn, zeej den duvel, en de groffen komen vanzelf wel!" spreekt voldoende voor zichzelf.

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 8, Nieuwe Tilburgse Courant 25 maart 1950 "Van fèn (fijn) meense en motrègen worde vern....; ge zijt nat zonder dè-ge er èrg in hed!" Onder "fèn" wordt verstaan: uiterlijk vroom, dus zonder dat de innerlijke gesteldheid aan het uiterlijk vertoon evenredig is. De H. Schrift - en ook ons volk - noemt die "effenaaf": Farizeeërs!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1978-03-31 - de fèèn zèn de mèèn, zi den duuvel.

   - Informant Toine Raaijmakers; ongedateerd - Dè zèn zon fèèn meense: zo fèèn as poppestront.

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken; ca. 1990 - Dun dieje doe zun êege nog fender veur as gemaole poppestront...
3. naam

   3 gierig

   - Van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant. Van Vroeger Dagen aflevering 110, 20-04-1929 - Hangen er meerdere hoeden aan een kapstok, dan vragen wij: "Wèffere ies de jouwe". (Welke is de uwe?) "Ne fijne meens" (gierig man) zou er den beste willen uitpikken.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 ik vur mèn vèèn et fèèn - persoonlijk vind ik het fijn

4. 5 verfijnd, beschaafd

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1985-02-15 - daor hèdde die fèèn trip wir ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1968-09-08 - 'n aauwverwetse fèèn trip...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 en fèèn trip - een knappe vrouw

5. vergrotende trap van 'fèèn' fijner (minder grof)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1954-08-14 Dè kan nie fènder!!

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 fènder / fèèner (in het eerste geval met d-epenthesis en vocaalreductie)

venkel; Foeniculum vulgare

1. naam

   1 fijn (niet grof)

   - Dialectenquête 1876 - fêne kurrels - fijne korrels

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1964-12-18 - Vur fèèn meensen en motreege moette oppaase...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-04-09 - Ons taante Ketoo fèèn? Hukkum op oe gatsofie.. mar d'r gèèt, die is fèèn.. As die keutelt dan potter-nostert ze ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1987-11-20 Zôô fèèn as poppestront...

   - WBD fèèn riet (II:1016) - fijn riet: rietkam voor dichte ketting

   - WBD fèèn - gezegd van een paard met dunne fijngebouwde poten, ook 'fèn'
2. naam

   2 zeer godsdienstig, godsvruchtig, zonder zonde(n)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-12-18 Vur fèèn meensen en motrèègen moette oppaase Tirris..

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Dur fèène rèègen èn fèèn meense wòrde et miste nat - ... bedonderd.

   - Gezegde, zeispreuk - De fèèn zèn de mèn, zeej de duuvel...

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 7, Nieuwe Tilburgse Courant 18 maart 1950 "De fèn zen de mèn, zeej den duvel, en de groffen komen vanzelf wel!" spreekt voldoende voor zichzelf.

   - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek aflevering 8, Nieuwe Tilburgse Courant 25 maart 1950 "Van fèn (fijn) meense en motrègen worde vern....; ge zijt nat zonder dè-ge er èrg in hed!" Onder "fèn" wordt verstaan: uiterlijk vroom, dus zonder dat de innerlijke gesteldheid aan het uiterlijk vertoon evenredig is. De H. Schrift - en ook ons volk - noemt die "effenaaf": Farizeeërs!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1978-03-31 - de fèèn zèn de mèèn, zi den duuvel.

   - Informant Toine Raaijmakers; ongedateerd - Dè zèn zon fèèn meense: zo fèèn as poppestront.

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken; ca. 1990 - Dun dieje doe zun êege nog fender veur as gemaole poppestront...
3. naam

   3 gierig

   - Van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant. Van Vroeger Dagen aflevering 110, 20-04-1929 - Hangen er meerdere hoeden aan een kapstok, dan vragen wij: "Wèffere ies de jouwe". (Welke is de uwe?) "Ne fijne meens" (gierig man) zou er den beste willen uitpikken.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 ik vur mèn vèèn et fèèn - persoonlijk vind ik het fijn

4. 5 verfijnd, beschaafd

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1985-02-15 - daor hèdde die fèèn trip wir ...

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven 1968-09-08 - 'n aauwverwetse fèèn trip...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 en fèèn trip - een knappe vrouw

5. overtreffende trap van 'fèèn' fijnst

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1955-02-05 Des t fenste wè ik heb...

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 fènst (van 'fèèn' met vocaalreductie)

vermicelli

familie

bepaalde stookgelegenheid, fornuis de uitspraak is ontleend aan Oudfranse fornaise

fatsoen

1. bijwoord

   fatsoenlijk, erg, flink, royaal

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburg Post 1922-193? - fesoenlek (passim)

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Wel, in Schiedam dochte de meensche bij d'r ège: kekkis, wij zulle die sinjeure, die hier tijdens de Duitsche bezetting aatij extra levensmiddelen kregen, naawis percies utzelfde menu vurzette as wè de fesoendelukke meensche toen gekrege hebbe. En naaw hebbe ze die N.S.B.-ers suikerbieten-soep gegeve.

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - De wèreld kan niemir bestaon van goei stamboomen en kaoi capaciteite! De wèreld kan nie fesoendeluk blève draaie op meensche die héél goed zen in 'n bepaold vak, mar gin sjoege hebbe van ut vak waor ze mee stamboome of kedookes zen ingestuperd!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-05-08 - Kom fesoenluk... en nie in oew vaon naor beneeje...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoènlek - flink, royaal (portie)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoen(de)lek

   - WBD III.1.4:438 'fatsoenlijk' = idem

   - WBD III.1.4:442 'onfatsoenlijk , onfatsoendelijk - onfatsoenlijk

2. Prentbriefkaart, circa 1920

1. bijwoord

   fatsoenlijk, erg, flink, royaal

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburg Post 1922-193? - fesoenlek (passim)

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Wel, in Schiedam dochte de meensche bij d'r ège: kekkis, wij zulle die sinjeure, die hier tijdens de Duitsche bezetting aatij extra levensmiddelen kregen, naawis percies utzelfde menu vurzette as wè de fesoendelukke meensche toen gekrege hebbe. En naaw hebbe ze die N.S.B.-ers suikerbieten-soep gegeve.

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - De wèreld kan niemir bestaon van goei stamboomen en kaoi capaciteite! De wèreld kan nie fesoendeluk blève draaie op meensche die héél goed zen in 'n bepaold vak, mar gin sjoege hebbe van ut vak waor ze mee stamboome of kedookes zen ingestuperd!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-05-08 - Kom fesoenluk... en nie in oew vaon naor beneeje...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoènlek - flink, royaal (portie)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoen(de)lek

   - WBD III.1.4:438 'fatsoenlijk' = idem

   - WBD III.1.4:442 'onfatsoenlijk , onfatsoendelijk - onfatsoenlijk

2. Prentbriefkaart, circa 1920

1. bijwoord

   fatsoenlijk, erg, flink, royaal

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburg Post 1922-193? - fesoenlek (passim)

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Wel, in Schiedam dochte de meensche bij d'r ège: kekkis, wij zulle die sinjeure, die hier tijdens de Duitsche bezetting aatij extra levensmiddelen kregen, naawis percies utzelfde menu vurzette as wè de fesoendelukke meensche toen gekrege hebbe. En naaw hebbe ze die N.S.B.-ers suikerbieten-soep gegeve.

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - De wèreld kan niemir bestaon van goei stamboomen en kaoi capaciteite! De wèreld kan nie fesoendeluk blève draaie op meensche die héél goed zen in 'n bepaold vak, mar gin sjoege hebbe van ut vak waor ze mee stamboome of kedookes zen ingestuperd!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1964-05-08 - Kom fesoenluk... en nie in oew vaon naor beneeje...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoènlek - flink, royaal (portie)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fesoen(de)lek

   - WBD III.1.4:438 'fatsoenlijk' = idem

   - WBD III.1.4:442 'onfatsoenlijk , onfatsoendelijk - onfatsoenlijk

2. Prentbriefkaart, circa 1920

vozen

fazant (Meleagris gallopavo) van het Franse 'faisan' via Nederlands 'fazant'

fideel uit het Franse fidèle

viool

fiducie, vertrouwen in een goede afloop uit het Latijnse fiducia

kwiek, levendig, vlug; uit het Franse 'vif'

1. zelfstandig naamwoord

   letterlijk: viefstaander

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 122, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-04-16 - "'t Is 'nen echte fiefstaander" en dan dient de Tilburgse mens te weten wat voor soort persoon hij voor zich heeft. Er wordt mee bedoeld een man op leeftijd, die zich enigszins geweld aandoet, o.a. door recht te lopen om nog een goede indruk te maken en jonger te schijnen dan hij is. "Fief" of "vief" komt van het Franse "vif", dat "levendig" betekent.
2. zelfstandig naamwoord

   Vinca minor - maagdenpalm fiejôol viool, viooltje 1 viool; muziekinstrument

   - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Fiejôol speule! Fiejôol speule! Jao, daor konde op daanse. Daor konde op daanse! Asser, asser jongk vollek was dan ging hij fiejôol speulen, heej Piet!?

3. 2 de bloem

   - WBD III.4.3:248 stêenfiôoltje - maagdenpalm (Vinca minor)

   - WBD III.4.3:252 fiôoltje - viooltje (Violceae)

   - WBD III.4.3:253 bosfiôoltje - bosviooltje

   - WBD III.4.3:255 fiôoltje - driekleurig viooltje (Viola tricolor)

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 bep. fijne katoen (Franse fil de coton) [onjuist; wtt]

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden 1973-07- 20 [Twee oudere dames onder elkaar] Wij waren vruuger net zôô schôôn mee ons fiel-de-kros kousen en ons krep-suu-zjette bloeskes...

   - WTT 2012; de verbastering betreft 'fil d'écosse', zoals Swanenberg schrijft in Goedgetòld (blz.19), van Franse fil d'écosse letterlijk 'draad van Schotland'
   
   ► Dossier fiel-de-kòs-kousen en andere damesbenen

2. Advertentie uit Nieuwe Tilburgsche Courant 1937

villa

zeuren de etymologie is onduidelijk - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7 e perbeersel, 1996 - zeuren (kindergezeur) - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2010-01-27 - As ge zôo blèèft fielefaawe, krèède himmel niks - WBD III.1.4:436 fielefooien (ook: fielievouwen) - strelen, aanhalen, lief doen. N.B. niet voor Tilburg; daar: flikflooien, fikfakken, als in Van Dale.

filosofie

felicitatie

feliciteren

1. zelfstandig naamwoord

   fiets; uit Frans vélocipède; vervolgens nog lang gebruikt om de fiets aan te duiden in de vorm die wij nu nog kennen Foto: Regionaal Historisch Centrum / Stadsmuseum Tilburg

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1940, CuBra ca. 2003 - We waren om half zis op de fielesopée.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1940, CuBra ca. 2003 - Vleeë week kwaamp ik op inne mèrge thuis van uilieë kaant aaf mee innen zwaor gelaoie fielesopèe.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1941, CuBra ca. 2003 - Gaode guillie dan mar aon t diestriebuutiekantoor staon om n pepiere bonneke. Vur dè ge daor om negen uure terèchte kunt, zè ik al lang wir thuis mee veul meer vietamiene in mènen buik en op mène fielesopée as er in hil dè kantoor te haole is. Waaichampignons, spulleke man, meude van mèn die vleesbonnekes haauwe.

   - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7 e perbeersel, 1996 fiets (Franse vélocipède)

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2008-03-13 - Vrouwvòlk op ene fielesopeej: naa zal de wèèreld gaaw vergaon.

2. Tilburgsche Courant 23-9-1888

samenstelling uit Philishave + kin

Philomena

1. zelfstandig naamwoord

   het finale, het naadje van de kous

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "Finaal - hij mot er aaltij 't finoal van weten ('t naadje v.d. kous)"
2. bijwoord

   bijwoord, bijvoeglijk naamwoord finaal, helemaal, totaal, definitief uit het Franse Final

   - Kees en Bart; dialoog in Tilburg Post 1922-193? - 'de wèreld stao fienaol op d'ren kop'

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 aantij et fienaol dervan moete weete.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - FINAAL bijwoord. - geheel, gansch; waarlijk, wezenlijk! Ik ben finaal muug.
   ► stik

fopspeen; strooplikker, lievelingsleerling

mislukking, afgang

epilepsie; de ziektenaam 'fieteldaans' is afgeleid van de heilige die tegen deze ziekte kon worden aangeroepen: St. Vitus van Lucania, die de zoon van een keizer van deze ziekte genezen zou hebben.

fiedelen in de betekenis muziek maaken, meestal op een viool of cello (een fiedel)

fiets

fietsen

1. zelfstandig naamwoord

   fietsenmaker

   - Groot Diktee van de Tilburgse Taal; 2008 - de fietsemaoker ... ik bedoel dieje meens die die kèrkes mòkt...

2. Schildje onder reflector op achterwiel van een fiets. Tilburg, Pieter Vreedeplein. Foto CuBra/WTT 2021.

1. zelfstandig naamwoord

   1. gezicht, uiterlijk, gestalte

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun op collecte; feuilleton in 3 aflevering in de Nieuwe Tilburgsche Courant 12-8-1939 26-8-1939) - ...en daorbij ha ie 'n gezicht as van aawe lappen, 'n fiezelemie vol rimpels en krassen as 'nen wenterappel.

   - G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2000 - Nèè, tis meer om zo te zègge hullie hille fiezelemie die et zicht veul lèèvendeger mòkt.

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, Tilburg 2004 ze heej en schôon fiezelemie, mar ze moet der kwèèk nie oope doen.

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2007-01-10 - Ze heej en schôon fiezelemie, mar ze moet der kwèèk nie oopedoen - ze ziet er goed uit, maar ze is wel grofgebekt.

   - WBD III.1.1:62 'fysionomie' = gezicht

2. 2. vrouwelijk geslachtsdeel

   - WBD III.1.1. lemma vrouwelijk geslachtsdeel - fysionomietje (fieselemieke): uitsluitend opgetekend voor Tilburg; in Lier, en alleen daar, in dit verband nog aangetroffen: blote fysionomie (bloete zjemie).

   - WBD III.1.1. lemma schede - fysionomie (fiezelemie, foezelemie), uitsluitend in Nieuw Vossemeer en Tilburg.

vitamienen

fik heeft mogelijk betrekking op de oren van een hond (fik)

Philomena

filmspeelster, film-actrice

1. telwoord

   veertig

   - Willems; Dialectenquête 1887 firtig

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden n rôôs van firtig jaor... (19660311) [een mooie oudere vrouw]

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden n slengske in oew neus en firtig kôôrs... (19821001)

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

feestje

feest

feestdag

feesten

1. zelfstandig naamwoord

   vitsel

   - WBD manenschurft (bij paarden), buiten de Hasselt 'vitsel' genoemd

2. fitsel - boerenschuur waarvan de wand, links van de deur, uit twijghout en leem gemaakt is - uit: Rijke oogst van schrale grond , tentoonstellingscatalogus Noordbrabants Museum, 1991

vitseltwijgen

deukhoed uit het Franse flambard

waarschijnlijk verbasterd Frans de etymologie is onduidelijk

flater

flapdrol, schijterd, lafaard

1. zelfstandig naamwoord

   flausch

   - Henk van Rijswijk; schriftelijke mededeling 2013 - uitgesproken als 'flaus'. Wollen strijkgaren, gevold en geruwd dik weefsel met een verward hoog haardek en een vachtachtig oppervlak gebruikt voor wintermantels. Zowel in ketting als inslag worden getwiste kaardgarens en bouclégarens gebruikt. Geweven in ajourbinding. Dat is een platbinding waarbij door toevoegen en wegnemen van bindingspunten ingeweven openingen ontstaan. Soms ook als dubbelweefsel geweven waarbij boven- en onderzijde duidelijk van elkaar verschillen. Een wollen deken is ook een duidelijk voorbeeld van flausch.

2. Illustratie uit Henk van Rijswijk, Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954)

   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm

slap, ziek

verleden, vorige; in tijdsaanduidingen fleeje Paose - vorige Pasen

twee weken geleden

vilein, nijdig, scherp uit het Frans 'vilain' = lelijk, onfatsoenlijk , gemeen

vilein, nijdig, scherp uit het Frans 'vilain' = lelijk, onfatsoenlijk , gemeen

fleer, klap, slag

flanel; de verkleinde vorm ook voor een kledingstuk: onderkleed

flanel; de verkleinde vorm ook voor een kledingstuk: onderkleed

leem

uit Franse fleur = bloem; in de bloem van het leven

troostwoord voor eigengeteelde tabak; de slechte kwaliteit kreeg een exotische naam; letterlijk bloem van het matras

1. zelfstandig naamwoord

   Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 pleuris

   - WBD III.1.2:301 'pleuris'

   - WBD III.1.2:308 'pleuris'

   - WBD pleuritis (borstvliesontsteking)

   - WBD heupjicht (ischias)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- fleures zelfstandig naamwoord - pleuris

   - WNT FLEURIS - Z-Ndl. vorm naast pleuris

2. Fluitspeler - Jean Ganière

3. zelfstandig naamwoord

   pleuris, populaire benaming voor pleuritis

   - WNT XII:2636 pleuris, pleures, plures, pluries, pluris etc.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- fleures zelfstandig naamwoord - pleuris (drèug of nat)

fluit, fluitje

fluiten flèùte - floot - gefloote hij flöt (in tegenwoordige tijd vocaalkrimping)

fluitketel

fluweel, zachte, glanzend geweven stof

1. zelfstandig naamwoord

   populier, 'póppelier', 'poopelier', 'pèppel', 'flierbôom', 'waajbôom' (Populus)

   - WBD III.4.3:131 flierbôom - populier; ook genoemd: pèppel of waajbôom

   - WBD III.4.3:166 flierbôom - vlier (Sambucus nigra), ook genoemd: flier

   - WBD III.4.3:168 flierbölleke - vlierbes

2. Illustratie: Johan Breuker

feliciteren, gelukwensen

esdoorn

flinter, zeer kleine stukjes

vrouwelijk uitgaanstype afgeleid van fladderen

soort sering

1. zelfstandig naamwoord

   forel

   - WBD III.4.2:96 'florel' - forel (Salmo trutta), ook 'forel' genoemd
   

2. Forel - Salmo trutta

floot verleden tijd van 'flèùte'

fluisteren

fluit (2e, 3e pers. enkelvoud van 'flèùte')

1. zelfstandig naamwoord

   fluit, fluitje

   - WBD 'fluitkeetel' (II:1390) - fluitketel: stoomketel (voor petten)

   - WBD III.1.1:222 'fluit' = penis

   - WBD III.1.4:109 'fluit' = ondeugende vrouw

   - WBD III.2.2:113 'fluit' = zedelijk slecht meisje

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts), 1978 FLUIT (flöt), v. behalve het muziekinstrument ook: gulp v.d. mannenbroek: oew flö:t stoj ope. vóór de invoering van de gulp, ten tijde v.d. zgn. klepbroek, zal 'fluit' betekend hebben: mannelijk lid (zie WNT)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- 'fluit' - benaming van een schaamteloze vrouw
   
2. zelfstandig naamwoord

   fluitje verkleinwoord van 'flèùt', met vocaalkrimping

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "fluitje - 't goa as 'n fluitje ('t gaat vanzelf)"

   - WBD (III.3.2:339) flötje = kinderfluitje, ook 'fieper' of 'fiepertje'

   - WBD (III.1.1:222) 'fluitje' = penis

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- flötje - fluitje, piemeltje; flötje flötje flierehout, as ge nie afgòt zèdde stout

mannen- of jongensbroek met gulp

fluitjeshout; in de uitdrukking 'van flötjeshout' een fluitje, gesneden uit wilgenhout

1. zelfstandig naamwoord

   Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 pleuris

   - WBD III.1.2:301 'pleuris'

   - WBD III.1.2:308 'pleuris'

   - WBD pleuritis (borstvliesontsteking)

   - WBD heupjicht (ischias)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- fleures zelfstandig naamwoord - pleuris

   - WNT FLEURIS - Z-Ndl. vorm naast pleuris

2. Fluitspeler - Jean Ganière

3. zelfstandig naamwoord

   pleuris, populaire benaming voor pleuritis

   - WNT XII:2636 pleuris, pleures, plures, pluries, pluris etc.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- fleures zelfstandig naamwoord - pleuris (drèug of nat)

vleien

fluwijn Wikipedia

Wikipedia WBD III.2.3:98 'foele' = venkel

1. zelfstandig naamwoord

   foep etymologie onbekend

   - Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980, 2019 uitdrukking: luije foep; luie, dikke meid
   
   ► Voor de

   ► Voor de volledige lijst Klik hier

2. Tekening van Frans Mandos Tz - 1945

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7 e perbeersel, 1996 rommelpot

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje, 2010-01-06 - Meej driekôoninge ginge de kènder meej de foetelpòt langs de deure.
   

2. foetelpotspeler - gravure naar een schilderij van Frans Hals

   ► Zie frutblaos

etymologie onduidelijk

uitdrukking in Bastaardfrans

1. zelfstandig naamwoord

   sterke drank van slechte kwaliteit, in het bijzonder zelfgestookte jenever

   - WTT 2013 - mogelijk is de benaming gekozen omdat de drank vaak clandestien gestookt, verkocht en geschonken werd.
   ► foezele en

   ► foezele en foezelmaand
2. naam

1. werkwoord

   1. vals spelen

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 125, Nieuwsblad van het Zuiden 1971-06-07 - Foezelen bij het kaartspelen zou, volgens onze zegsman duiden op "slecht spelen". Wij dachten dat het meer te maken had met oneerlijk spelen. Men kan ook iets wegfoezelen. Dat betekent heimelijk wegmoffelen.

2. 2. verbergen

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2008-11-12 - Ge moet meej hum aatij oppaase dèttie nie zit te foezele

   - WBD (III.3.2:30) foezele, foetele = vals spelen; ook: ont doen, ont spelen, vals spelen

   - WBD (III.3.2:187) foezele = een list gebruiken bij het kaarten

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - FOETELEN: in het spel bedriegen, onrecht doen - Hier van daan FOETELER.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- foezele ww - oneerlijk spelen; bedrog plegen

3. 3. stiekem vrijen - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 1 mei 1980 - En Kees lee stiekum mee zn Sjaan/ Te foezele in de haai/ Dè maag wel nie van de pestoor/ Mar 't is toch ommers maai.

foezelaar, iemand die vals speelt, iets in het verborgene doet

1. zelfstandig naamwoord

   foezelmand

   - 1971 - Stillekes in de foezelmand geraken betekent steeds meer bezocht worden met kwaaltjes, die de groeiende ouderdom signaleren. Een foezelmand is een lappenmand. (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek 125, 7-6-1971) - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 187, Nieuwsblad van het Zuiden 1974-07-15 - Daarnaast kennen we echter nog een heel andere "foezelmand". Volgens de drankwet mag alleen in cafés met vergunning sterke drank verkocht worden. Hoewel daarop streng controle was, werd er hier en daar toch wel stiekum jenever getapt voor goede bekenden. Dit gebeurde dan niet in de caféruimte, maar in de keuken of achterkamer. De jeneverfles zat daar verborgen in de "foezelmaand" en ook wel vaak in de wieg van de baby. Bij het afrekenen in het cafélokaal gaf men dan op hoeveel borrels men "achter" had gedronken. Dit gebeurde echter in "geheimtaal". Had men bv. twee borrels genoten, dan luidde het: "twee keer tegen de wieg gestoten". Hiermede komt deze uitdrukking, die we hier al eens summier behandelden als een borreltje drinken, in een helderder licht te staan. De wieg heeft nu haar verklaring gekregen. Ook de uitdrukking "twee keer gefoezeld" was gangbaar bij de afrekening.

   - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 geheime bergplaats voor clandestiene jenever

2. Typoscript Pierre van Beek - Archief Pierre van Beek

1. zelfstandig naamwoord

   borreltje, met name jenever

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 187, Nieuwsblad van het Zuiden 1974-07-15 - Wordt er van een borreltje gezegd, dat het "maar een foezeltje is", dan heeft men te maken met slechte jenever.
   
   ► foezel

2. Typoscript Pierre van Beek - Archief Pierre van Beek

fok, neus

waarschijnlijk een bijvorm van akkedeere, uit Frans saccorder, goed met elkaar overweg kunnen

1. zelfstandig naamwoord

   hoofd- en schouderdoek, falie

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 94, Nieuwsblad van het Zuiden 29-01-1970 - Een baas kreeg een tip, dat een van zijn mensen zijn taak niet goed verrichtte. Hij repliceerde met: "Wacht maar eens, ik zal hem wel eens aan zijn follie trekken". Dit wil zeggen: achter zijn vodden zitten of ter verantwoording roepen. We hebben hier kennelijk met een heel ouderwetse baas te maken gehad, want zijn "follie" verbergt het verouderde gewestelijke woord "falie". Een falie was een lange, zwarte doek, soms met kap, en met franjes afgezet, die door vrouwen werd gedragen, speciaal bij begrafenissen.

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - 'dè ze d'r faolie om doe ten teeken van rouw'

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "falie - zwarte doek die de vrouwen over het hoofd dragen als ze naar de kerk gaan"

2. Figuurlijk gebruik

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden - Grauwe follie [de grauwe regenlucht die als een doek over de wereld ligt]
3. zelfstandig naamwoord

   Als attribuut bij het doopsel

   - Interview Hermans 1978; transcriptie Hans Hessels, 2013 - 1978 - dè din ze vruuger onder de fòllie in mènne tèèd hèk nie, wij hadden al witte dinge veur mar in de vruugere tèèd ginge ze onder de fòllie din ze dan oover der hoofd èn maantelsèn de klèène op den èèrem, die laag onder die fòllie, hè, èn zôo ginge ze nòr den dôop!.

   - WBD (III. 3.3:331) 'voile' = rouwsluier; ook 'vollie' genoemd

   - WBD (III.1.3:207) 'voile' = sluier aan een dameshoed

   - WBD III.2.2:100 'falie' = rouwsluier aan een hoed; ook 'rouwband'

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- 'follie' - falie z.a.

   - J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - Men noemt hier eene falie wel doorgaans een regenkleed ... Z.a.

falievouwer

fundering

vertegenwoordiger van een (arbeids)verzekering die de deelnemers regelmatig bezocht om de premie te innen

vertegenwoordiger van een (arbeids)verzekering die de deelnemers regelmatig bezocht om de premie te innen

vrouwtjeskonijn

fototoestel

voort, voortaan, tegenwoordig

1. zelfstandig naamwoord
   - WTT 2013 - Chocolade- dan wel cacaodrank van het merk Fosco. Vaak wordt verondersteld dat het chocolademelk betreft, maar Fosco was in feite een siroop die nog aangelengd moest worden met melk of spuitwater.

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - 'wèrme fosko'

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fòskoow, chocolademelk (van het merk Fosco)

   - Nicoline van der Sijs; 'Pseudo-ontleningen', in Onze Taal, oktober 1994 - Deze 'overheerlijke alcoholvrije drank', zoals de fabrikant van Fosco het in advertenties aanprees, was zo populair dat de merknaam 'Fosco' in gebruik werd genomen voor iedere chocoladedrank. Vergelijk het merk 'Kwatta' voor repen chocolade in het algemeen, en 'Spa' voor elke soort mineraalwater. 'Fosco', de drank, is ontleend aan het Italiaans, waarin het eenvoudigweg 'donkerbruin' betekent. Doordat die betekenis in het Nederlands verschoven is naar 'chocoladedrank' spreekt men van een 'pseudo-ontlening'. Vergelijk 'tuttifrutti' dat in het Italiaans 'alle vruchten' betekent, maar in het Nederlands: 'gedroogd fruit'.
   
2. naam

   NTC 5-2-1920 Frans Walch met betrekking tot zijn 'Fosco-genealogie' - 2017 Hoe leggen we nu een overtuigende link van deze pagina naar Anton Roothaert? Rond het jaar 1900 bedacht de toenmalige directeur van de Korffs Koninklijke Cacao en Chocoladefabriek het recept voor de later populaire chocolademelk Fosco. Aanvankelijk kwam het als een soort chocoladestroop op de markt, die je moest aanlengen met melk dan wel met spuitwater. Het extract werd verkocht in bruine beugelflessen. Vermoedelijk kwam de directeur op de naam Fosco tijdens een reis door Italië. Zijn favoriete paard tijdens de paardenrennen daar luisterde naar de naam Fosco, wat in het Italiaans zoveel betekende als donkergekleurd, hetgeen de directeur een toepasselijke naam zou hebben gevonden voor zijn nieuwe drank. Met vrouw en drie kinderen, twee dochters en een zoon, woonde deze Korff-directeur, de heer Marinus Louis Haselhoff-Lich in een riante villa te Baarn. Op 31 oktober 1921 overleed hij, twee jaar later stierf ook zijn vrouw. De erfenis werd verdeeld onder de drie kinderen. Een van de dochters, Grietje, trouwde in 1918 een doctor in de wis- en natuurkunde. Het huwelijk, waaruit een zoon geboren werd, bleek uiteindelijk geen succes. De doctor vond in Tilburg een partner die qua geleerdheid beter bij hem paste. Het huwelijk tussen hem en Grietje werd uiteindelijk ontbonden in 1930, maar de scheiding van tafel en bed was al jaren eerder een gegeven. Grietje Haselhoff-Lich kreeg kennis aan een Tilburgse gescheiden advocaat. En zoals dat ging in het zuiden, een gescheiden katholiek met een eveneens gescheiden vrouwvan hervormde afkomst, dat gaf boze roddels. Het kapitaal van Grietje, mede verkregen door dat geniale Fosco-recept, stelde het nieuwe paar Roothaert-Haselhoff-Lich in staat in België zijn geluk te beproeven. De eerder genoemde doctor, de heer Hendrik Walch, verdween met zijn nieuwe vrouw en zijn (en Grietjes) zoon Frans in 1930 naar Indië. Tja, en in 1950 kwam ik dan (Frans Walch publiceerde in 1996 de biografie Roothaert .)

   ► Dossier Fosco / Foskoow

frans

frater

behalve een frater [kloosterling] ook de vogel kneuter

1. zelfstandig naamwoord

   Fratersgat

   - WTT 2013 - 'Fraatersgat' is in Tilburg gebruikt voor twee plaatsen op de plattegrond. 1) zie Peeters, hieronder, 2) de Fraterstraat.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 Fraterstraat

   - G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005 - Ene fraater hamme ok nòg êene in de femielie. Die zaat int kloster òn et Fraatersgat vurdèttie nòr Suurienaame gegaon is.

   - gemeenteraadsverslag Nieuwe Tilburgsche Courant 14-9-1929; - Voorstel tot het plaatsen van twee nieuwe electrische lichtmasten ter vervanging van één bestaande op het Stationsplein. De heer DE WIJS (R.K.V.P.), zegt, dat in het voorstel staat 2 lichtmasten inplaats van 1. Hij meent, dat er toch 3 lichtmasten op het Stationsplein staan. Voorts vindt spr. met alle waardeering voor de prestaties van den teekenaar wat de teekening betreft, het ontworpen model toch niet mooi. Hij vindt de oude mooier dan de nieuwe en zou het beter vinden de nieuwe masten in denzelfden stijl te laten als de oude. Vervolgens zou spr. de raad in overweging willen geven ook in de Koestraat bij het z.g. Fratersgat een lichtmast te plaatsen en een bij den Bredascheweg bij de Ringbaan, waar het s-avonds zeer donker is.
2. naam

   Nieuwe Tilburgsche Courant, 3-12-1941

   - Nieuwe Tilburgsche Courant, 3-12-1941; advertentie - MEVROUW, heeft U bij Henk Verhaaren, Koestraat 121 A t.o. het Fratersgat, nog aardappelen te goed, gewone bonnen, geen afgestempelde, laat deze week afhalen of thuisbezorgen, daar ik met dit vriezende weer niet langer bewaar.

fratersvet

framboos

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens, vrommes, vrammes, frammes

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - et frammeske: vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

   - Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet, feuilleton in 5 aflevering in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)...al is ze veur de rest 'n heel pront frammes ...

   - J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets verachtelijks. .... In 'vrouwmensch' ligt minder eene tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 -frames: variant van 'vrames'
2. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - et frammeske; vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

3. D16 "vrammes - van het woord 'vrouwmensch'" Och, Hannie, ik kan nie genog van oe haawe,

   - WNT - VROUWMENSCH, vrouwenmensch, vrommes

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - vrommes - vrouw. Verholen samenst. van vrouw en mens

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VROMMES o. - vrouwmens

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets veraohtelijks. In'vrouwmensch' ligt minder een tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vrammes' - vrouwmens (gehuwd en ongehuwd)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VREMMES, ook VRÄMMES en VRAMES znw.o. - vrouwmensch

4. Oppr. VROMMES znw.onzijdig; vrouwspersoon, soms eenigszins minachtend.

frank (munteenheid)

frank (munteenheid)

franje - uit Franse frange

Daar kwamen de dwergen aandragen. n Hele terrine vol soep voorop Toen volgden aardappels met lawaaisaus, grote bonen en elk n kippepoot. Dat was kostje!!

frame

1. werkwoord

   frazelen, stamelen

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "froasele - het kindje begint al te froasele (stamelen)"

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 aflevering in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - "Vrouw Petit," fraozelde den riddacteur mee 'n zuut mundje...

   - Piet Heerkens; uit De Mus, Merel, 1939 - Oew lollig gefraozel dè dröpt van den tak...

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, De knaorrie, 1949 - Wè fraozelde zuut en wè leuterde vlot,/ Wè zingde gij, zingde gij, zingde gij zot!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden En de wend die fraozelt zuutjes,/ liefdesliekes in mun oor.. (19540612)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden t Is de wend die fraozelt (19591224)

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2006-12-24 - Dieje zatlap zaat zo mar en bietje vur zenèègen öt te fraozele.

   - Van Dale - gewestelijk: stamelen, beginnen te spreken (van kleine kinderen)

   - WNT FRAZELEN - In versch. toepassingen op het voortbrengen van geluiden, o.a. van een kind dat begint te leeren spreken.
2. werkwoord

   frazelen

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "froasele - het kindje begint al te froasele (stamelen)"

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 aflevering in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - "Vrouw Petit," fraozelde den riddacteur mee 'n zuut mundje...

   - Piet Heerkens; uit De Mus, Merel, 1939 - Oew lollig gefraozel dè dröpt van den tak,

   - turelatirelatuut...

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, De knaorrie, 1949 - Wè fraozelde zuut en wè leuterde vlot,/ Wè zingde gij, zingde gij, zingde gij zot!

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden En de wend die fraozelt zuutjes,/ liefdesliekes in mun oor.. (19540612)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden t Is de wend die fraozelt (19591224)

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2006-12-24 - Dieje zatlap zaat zo mar en bietje vur zenèègen öt te fraozele.

   - Van Dale - gewestelijk: stamelen, beginnen te spreken (van kleine kinderen)

   - WNT FRAZELEN - In versch. toepassingen op het voortbrengen van geluiden, o.a. van een kind dat begint te leeren spreken.

wrat

vrijdags, op vrijdag

1. werkwoord

   freewheelen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 uitdrijven op de fiets (Eng. free-wheel)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 -- vreejwiele ww - vrijwielen

2. Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplèngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn.

3. frêet 1. betekenissen

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "fréét - trotsch, grootsch"

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 12, Nieuwe Tilburgse Courant 1950-04-25 Het woord "freet" zal men ook wel tevergeefs in het Nederlandse woordenboek zoeken. Bij ons betekent het "ijdel" of "trots". Zo kan een meisje "freet" zijn op haar nieuwe kleed. Iemand kan "freet" lopen. Soms zit er ook wel iets denigrerends in. Dat is bijv. het geval als men spreekt van "'n frete madam". Het woord madam draagt daartoe trouwens ook het zijne bij want dit wordt hier met enige ironie gebruikt.

   - WNT lemma WREED 6; Van personen: dapper, fier, onversaagd; krijgszuchtig. Sinds lang verouderd maar nog gewestelijk aangetroffen...

   - WNT lemma WREED 9; Mogelijk in aansluiting bij de betekenis 6, van personen en zaken: trotsch; fier, parmantig; grootsch, imponeerend. Voornamelijk gewestelijk aangetroffen. [ Met bewijsplaatsen van 1806 tot 1900.]

   - Cornelissen & Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - FREED (scherpe e) - fier, hooveerdig.

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks - 1992 - frêêt bn - trots, wreed, deftig

   - A.P. de Bont; fre.t bnw. en bijw. 'freed' (<vreed <wreed) a) bnw. 1) vurig, levendig, vlug, ijverig; 2) happig, begerig, sterk verlangend naar; 3) indrukwekkend, groots, buitengewoon, kolossaal; b) bijw. l) snel, vlug, vurig; 2) erg, zeer, danig.
4. bijwoord

   2. bijvoeglijk gebruik

   - A.J.A.C. van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen aflevering 108, 1929-04-06 "Het is 'ne freete (trotsche, hoovaardige, fatterige) meensch, da kan d'm aanzien, mar zij is zó'n interessaant (gierig) wijf, da ze 'n dubbeltje deur zou bijten, al was 't dè ze van ouwerdom op d'r taandvleesch liep", sprak de een en de ander antwoordde gevat met de woordspeling: "Dè doen nou al d'r bessems (bezems) en vegers al." Dit is: Die trotsche man had dus een gierige vrouw en de bezems werden versleten tot op het hout.

   - Piet Heerkens; De Mus, 1939 - Spraai oewen start 'ns, pronkenden bram, / (...) doe naaw 'ns mooi as 'n freete madam

   - Piet Heerkens; De knaorrie, 1949- vruuger hield ze wel van 'n pretje, / naaw is 't 'n freete, zuure mevrouw.

   - Groot Diktee van de Tilburgse Taal; 1994 - Wès dè tòch en frêet bòske

   - Voorbeeld van originele systeemkaart Wil Sterenborg - Ze liep zó frêet dur et stròtje. - Ze liep zo trots door het straatje.

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben, 1970-01-10 - Wè lôpen de nunnekes dr toch frèèt bij tegesworrig, vruuger waren ze rontelom toe.

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven 1955-07-30 [laat de muziekkiosk van het Wilhelminapark aan het woord:] Ik ben un kios mee un goei ammezuur... nog frêêt jè.

   - Kubke Kladder, pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant op 5, 7 en 14-11-1929 - "'t Is freet koud, hè Kubke", zee ze, zodde nie 'n tas koffie lusse; 'k hè precies 'n vorsch bekske gezet. 'k Zeg gère meid, as ge men 'n tas koffie gift, zède de biste op één nao.

   - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 19 september 1968 - E n Sjaan zaat daor in der nuu baank/ gatju wè wasse frèèd.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 09 23 - De Peer ha saome mee z'n vrouw / Veul overwèrk gedaon / En naauw ha'n ze dan vur de deur / 'n Klèn ootooke staon. // Gatjèn wè was de Peer toch frèèd / En hullie Trees nog meer / D'r wier geboend, d'r wier gepoetst / Ieder wiel duuzend keer.

   - Gieleke, waarschijnlijk pseudoniem van van Michel van de Ven (Lechim); ongedateerd knipsel uit onbekende bron, 1960-1980 - Dan zit ie frèèd op de tribune/ Z'n lekkend nuske af te buunen.

   - Hein Quinten; Tilburgse spreuken, gestencilde uitgave circa 1990 - Gedraogt oe frêêt en gao nie zitte freete!

   - Lauran Toorians; Blauwke, CuBra circa 2005 - Lôpte'gè mar frîît [sic] te parredeere, geniet mar/ van die lui die nor jou kèèke en denke/ 'dè's een stuk'.

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Frêet lillek Ontzettend lelijk
5. zelfstandig naamwoord

   2. 1. zegswijzen met vergelijkingen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 03 23 - Iederèèn zocht 'r toen hèèl frèèd / As Paosblom bij te lóópe.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 11 06 - Ik waar zò frèèd as unnen haon

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Zo frêet as enen hond meej zeuve lulle Zo trots als een hond met zeven lullen

   - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 zo frêet as nen boer meej en vaon in de percèssie.

   - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 zo frêet as enen hond meej zeuve lulle.
6. werkwoord

   het Standaardnederlands in tegenstelling tot het dialect ('plat')

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder, feuilleton in 6 afleveringen in Nieuwe Tilburgsche Courant 1940-03-02 1940-06-04 - Dan vroeg ie aaltij in et freet wè ze bedoelde...

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun en de dames, Nieuwe Tilburgsche Courant 1940-01-20 - En dieë redacteur zaag er mar eenvoudig uit, mar hij waar verschrikkelijk geleerd: hij sprak mee gemak drie taole: freet, plat en de blommetaol!

7. 4.1 frêet praote

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken, feuilleton in 10 afleveringen in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - ...ze leerden hem freet praoten van kleinsaaf aon en onder de schooljong waar ie den eenigste, die geen plat kos praote.

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Naor oome Teun, Nieuwe Tilburgsche Courant 24-2-1940 - ...toen ineens in hoog Nederlandsch tegen 'n klein ventje [...] "Harrie, geef den Heerom eens gauw een mooi handje, zóó! En nu ga maar gauw tegen moeder zeggen, dat Heerom komt." 't Menneke weg as de foeter! "Wè's dè, oome Teun, praotte gij fréét?! Hoe komde daorbij op oewen aawen dag?"

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Naor oome Teun, Nieuwe Tilburgsche Courant 24-2-1940 - ...echte boerekender, mar ze moeten freet leeren praoten, daor helpt geen moederkelieven aon!

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter, feuilleton in 4 afleveringen in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940 - [ze] praotten freet omdè ze d'r eigen wè verheven vuulden boven den gewonen meens.

   - Cees Robben; Prent van de week, Roomsch Leven 1961-10-27 Ik praot nie freet...

8. 4.2. frêet zèn / gaon op

   - J.M. Van der Donck, Mooi Truike, in Joh. A. Leopold en L. Leopold, Van de Schelde tot de Weichsel, deel 1, 1882: En Truike mog wel vreêt zên op urren Driek. 't Waar innen stêrken, knaapen, groaten kèrel.[Daar geannoteerd met: trotsch.]

   - Kubke Kladder, pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant, column Uit t klokhuis van Brabant 2, 1929-16-10 - Behalve deze eigenschappen toch hee Bartje nog iets aparts, wè-t-'m van z'n soortgenoten onderschaait en waor ie zelf gin bietje freet op gao.

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske - Wè en hoe in de Tilburgse Taol, 2008 - frêet op oewèège - zelfbewust

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg); Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? deel 1, Tilburg 2006 - Soms mocht ik neffen onze ôme Henk op et maaimesjien zitten. Daor waar ik vréét op.

   - Henriëtte Vunderink; Grôot dikteej van de Tilbörgse taol, k Zal van oe blèève haawe, 2007 - Mar we zèn wèl frêet op onze Willem tweej./ Hij is twiddehaans, mar dè kan ons niks verschille,/ want in Den Haag zon zum toch niemir wille,/ ons Heuvels pronkstuk,/ èn wij doent er gèère meej.

   - Tillie B., pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012 - Meschient wòrtie wèl et nuuwe gruune hart van onze stad waor we meej zen alle wir frêet op kunne zèèn.

9. 4.2.1. carnaval

   - Prins Louis dn Irste; Carnavalsmotto 1994 Frêet op ons èège, De Tilburgse Koerier; carnavalskrant 1994-02-10 Het motto van dit jaar We zen frêet op ons èège" heeft voor mij een bijzondere betekenis. Ik ben er namelijk frêet op om voor de tweede keer de Kruiken en Kruikinnen te mogen voorgaan in de komende carnavalstijd.

   - Carnavalskrant; De Tilburgse Koerier 27 februari 2014 Er is wel wat veranderd in de categorieën wagens. Zo zijn de categoriën hoogkeer en stootkeer samengevoegd tot één categorie: waogens. Deze catego rie, die wordt beoordeeld door één vakjury, is voortaan onderverdeeld in twee subcategorieën: fréét en pront.
10. zelfstandig naamwoord

    De winnende wagen van de carnavalsopstoet 2019: Frêet, een creatie van vereniging De Bierschaope. Advertentie van een automobielbedrijf in de carnavalskrant van De Tilburgse Koerier in 1994. frèèt 1. het (vr)eten, dat wat gegeten wordt

    - gezegde: òn de frèèt koome - aan de kost komen

    - WBD III.3.2:2 'freet' = voedsel

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - FREET zelfstandig naamwoord m. Wordt in de alg.taal gebruikt voor: eten, voedsel; dat is slechte frèèt; de daad van frèten: op de' frèèt loopen. FRÈÈT zelfstandig naamwoord o.- 't lèèfdig frèèt hebben - altijd kunnen eten.

11. 2. iemand die veel of vaak eet

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Frèèt diege zeèd... (19730921)
12. werkwoord

    freete, frêete, frèète vreten frèète - fraat - gefreete. vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij frèt(frit?) M: vrit

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 frèète - (hij) frit

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden - Mina.. as gij t werken het uitgevonden... Dan freet ik den bissem meej steel en al op... (19780203)

    - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 hèdde nie dan frètte nie

    - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - sjieke restaurants daor ge veur hil veul geld kunt gòn frèète.

    - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, 1984 [over een opgezette gans in de etalage van een Tilburgse poelier] 'en ze fret nie en ze schet nie'
    ► frèt
13. zelfstandig naamwoord

    frèète het eten - et frèète

    - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Toen zèèk mar frèète gaon haole bij Kaffee de Menza.
14. zelfstandig naamwoord

    freeterd, frèèterd veelvraat

    - WBD III, 2, 3; Veelvraat; frequent (ook freterd)
15. zelfstandig naamwoord

    freetzak, frèètzak overdreven eter

    - WBD III, 2, 3; Veelvraat; frequent - Zie ook Freeterd

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - FREETZAK zelfstandig naamwoord m. - iemand die veel eet.
16. werkwoord

    frêezele opgetekend als ijlen

    - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 ijlen

    - WTT 2020; mogelijk hetzelfde als 'fraozele'
17. zelfstandig naamwoord

    frèngske frankje

    - Ad van den Boom; De wèèvers van Tilburg, circa 2005 - En kochte daor dan vur un frenkske/ Un pekske sugrette van Piraote
18. werkwoord

    frèt

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden [Dochter:] Ik wil hot-pens [hot pants], pa... Ge fret mar wetter is, Corneliaaa... (19710430)

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Onze Jan is vegetariër geworre... Hij fret vort mee zn knèèn uit de ruif... (19810717)

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Ik heb n goei vrouw.. Ze lôôpt nie weg en ze fret de jong nie op. (19850521)

    - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 hèdde nie dan frètte nie

    - Frans Verbunt; Tilburgs voor Tonpraters 7e perbeersel, 1996 frèt oewe kòp mar op, dan hèdde oew bakkes vol
    ► frit
19. naam
    - WBD III.4.2:52 'fret' - fret (Mustela furo), ook genoemd 'buisem' (Korvel)

    - WBD III.4.2:54 'fret' - marter (Martes foina), ook genoemd: 'fretje', 'buisem', 'eierwezel', 'fluwijn', 'steenmarter'
20. naam

    Frie uit Fredericus

    - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven Hed-dôk pèrkes zonder bökzuut... Frie? (19560915)

    - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven Dè is onze Frie... (19581206)

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Hoe oud zèède naa, Frie..? (19720204)
21. zelfstandig naamwoord

    friekendèl frikandel

    - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Daor han ze vruuger extra grôote friekendèlle èn agge in 't wiekent kwaamt krêegder gratis dubbel masjenèès op.

1. zelfstandig naamwoord

   uit het Engelse free kick, vrije trap

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Friekik Vrije trap (free kick)
2. werkwoord

   friemele

   - WBD III.1.2:22 'friemelen' = krioelen; ook: 'wemelen','wriemelen', 'kriemelen', 'krieuwielen', 'broeliën', 'draaien'

   - WBD III.1.2:26 'friemelen' = heen en weer schuiven; ook 'wieberen'

   - WBD III.1.4:363 'friemelen' = prutsen

   - WBD III.1.4:404 'friemelwerk', 'gefriemel' = vervelend werk
3. werkwoord

   frit vreet

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 vrèète - (hij) frit; fritte (vreet je)
   ► frèt
4. zelfstandig naamwoord

   fröllie jong meisje; eigenlijk verbastering vanvrouwlui of vrouwlieden, dus vrouwvolk, een vrouwmens

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Dè vrammes kende ik al toen t nog n fröllie was.. (19650716)

   - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden Kekt toch ammol nie naor die vröllie... (19760702)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 fròllie - jonge vrouw, vrouwvolk

   - WBD III.1.1:5 'vrouwlie' = vrouwen

   - Stadsnieuws; dialectrubriekje 2008-06-22 - Dè frammes kèndenik al toen et nog en fröllie waar - Die vrouw kende ik al toen het nog maar een meisje was.

   - WNT FRUL 5) Troetelkind, lievelingetje

   - De Bo; Westvlaamsch Idioticon, 1892 - FRUL, troetelkind, keppe, lieveling

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - zelfstandig naamwoord vr. 'vrellie', - 'vrouwlie, vrouwspersonen, dim. mv. 'vra:lliekes'
5. bijwoord

   from, vrom weerom, voorvoorgaande

   - Paul Spapens e.a.; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol, Tilburg 2004 komde nòg es from - fleej week from waarde ok al hier
6. zelfstandig naamwoord

   frommes

   - Piet van Beers; Brabants Bont 1; z.j., ca. 2005 ) t Spit: Masseere... dè isser ok goed veur./ Dè lotte dan doen, dur oe vrouw/ of 'n aander "frommes"...

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Nie dè ik iets teege der hèb, mar ik snap nie wè gij ziet in dè schrèèpel frommes meej der stalpôote.'
   ► frammes
7. zelfstandig naamwoord

   front, frontje front, frontje

   - WBD III.1.3:47 'front', 'frontje' = halfhemd

   - WBD III.1.3:141 'frontje' = gesteven voorstuk van een overhemd; ook: 'plastron'
8. bijwoord

   frôoj koud, met name van het weer

   - Cees Robben; Prent van de week, Rooms Leven ...zoer weer Wouters... Echt frôôi Sôôi... (19571116).

   - WTT 2017 - mogelijk uit het Franse 'froid'.
9. zelfstandig naamwoord

   fròt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 (textiel) verdikking in draad; knoop in haren; pukkel, puist

   - WBD III.4.4:312 'frot' = warboel
10. zelfstandig naamwoord

    fròts mislukking; bij het biljarten: mislukte stoot biljartterm; de precieze betekenis is (nog) niet opgehelderd, ondanks de uitleg die Robben geeft

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden (...) unne frots, Wel alles geraokt mar niks gemaokt... (19840323)

    - Cees Robben; Grôot fist meej klèèn èèrepel, 2009 - 'munne pommeraans frotst' [de pommerans is het kopje op de biljartkeu dat met krijt glad gehouden wordt; gebeurt dat niet dan mislukt de stoot]

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts), 1978 FROTTEN - slecht werk afleveren. - Verwant met FRUT?

    - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - frót zelfstandig naamwoord vr. en m. - prop (b.v. uitpuilende tabak boven op de pijp); overdrachtelijk: ''n dikke frót' (van een dik vrouwspersoon gezegd).
11. werkwoord

    fròtte frommelen

    - WBD III.1.2:76 'frotten' = wrijven; ook: 'ruisen, strijken'

    - WBD III.1.2:109' frotten' = verfrommelen

    - WBD III.1.4:362 'frotten' = prutsen; 367 'frotten' = slordig doen

    - WBD III.1.4:370 'frotten' = stuntelen

    - WBD III.4.4:224 'frotje' = iets kleins in zijn soort, ook 'opneukerke'

    - WBD III.4.4:232 'frotje' = bobbel, ook 'bult'

    - WBD III.4.4:310 'gefrot' = in de war

    - WBD III.4.4:314 'frotten' = vermengen

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts), 1978 FROTTEN ov.ww., niet 'frotteren, boenen, wrijven' als bij Van Dale, maar 'bij elkaar frommelen in een kleine ruimte, slordig opvouwen', en, onoverg. gebruikt: slecht werk afleveren. In tegenst. tot 'aankloten' hebben de woorden 'frotten' en 'modden' altijd een uitgesproken ongunstige betekenis.

    - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - frótte(n) zw.ww.intr.: tot een prop samenschieten (b.v. garen)

    - Leo Goemans; Leuvens taaleigen, 1936 FROTTEN - frote wkw - hard wrijven, boenen
12. werkwoord

    frullen

    - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "frullen - Kender ge mot oeë mond nie zò vol frullen"
13. bijwoord

    frut 1 Bijwoord - mislukt, slecht

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 177, Nieuwsblad van het Zuiden, 12-07-1973 - "'t Is frut mee den bok" betekent in zijn algemeenheid, dat het met een zaak mis is of iets niet functioneert zoals het normaal behoort te doen. Die "bok" lijkt overbodig, omdat de twee eerste woorden ongeveer hetzelfde kunnen zeggen. Toch speelt dat beest wel degelijk een rol, omdat hij in gedachten een heel tafereel oproept, nl. dat van "met de geit naar den bok gaan" en dan terechtkomen bij een bok, die niet doet wat er van hem verwacht mocht worden.

    - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek 4 Nieuwe Tilburgse Courant - 25 februari 1950 - "'t Is 'n uir, zeej Jan Tooten en de kat jongde in z'n pruik!", een opmerking, die men horen kan als iets niet goed lukt. Eenzelfde betekenis heeft ook: "'t Is frut, zeej Jan van Pelt!" en "'t Is knudde mee den bok!"

    - Kubke Kladder, pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 4, 2-11-1929 - 't Is wir frut bekaant.

    - Van Delft - "'t Is 'n uir, zee Jan Tooten, en de kat jongde in z'n pruik", waarvoor men ook wel hoort: "'t Is frut, zee Jan van Pelt", als iets niet goed lukt. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen aflevering 117; 5 juni 1929)

    - Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Van Kees en Kee, 1941 - mar mee de buurvrouw was et frutjes!

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 99, Nieuwsblad van het Zuiden, 09-04-1970 - Een oude, plaatselijke petroleumventer leeft voort in de vergelijking: "Zo frut als de ezel van Stien Ollie". Dit lijkt er ons op te wijzen, dat het ezeltje een nogal kaduuk geval moet zijn geweest.
14. zelfstandig naamwoord

    verwarring: öt de frut doen - ontwarren, ophelderen

    - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek 4, Nieuwe Tilburgse Courant - 25 februari 1950 - 't Woord "frut" wordt in Tilburg ook nog gebruikt in het gezegde: "'t Zit in de frut" als men wil aangeven, dat iets in de war is.

    - WBD frut (II:1035) - frut: garen dat men (in de spoelgaatjes) erbij stopt

    - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 - frot II, zelfstandig naamwoord vr. en m. 'frut' (alleen in de zegsw.:) op 'n/ene frut ötdraeie - op niets uitlopen.

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch - 1899 - FROT, FROTS zelfstandig naamwoord v. - verbrodde, mislukte zaak - FRUT bijwoord - frut schieten (speelterm) misschieten, er nevens schieten

15. 2 Zelfstandig naamwoord friet, patat

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 05 11 - Ze hebbe dan ók nie gewocht / En rap 'n fruttent opgezocht. / Daor aate ze wir allebaai / As ied're zondag... frut mee aai.

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 04 26 - Vierkaante èrpel schelde ie / (De gruuntes naovenaant) / Terwèl ie die aon 't spuulle was / Is hil 't spek aongebraand. / Hij is nao zeuve klaore mét / Naor de frutboer gewist...

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 04 17 - Ons Sjaan ging naor de frutboer toe / Dès soms wel is gemak.

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 07 15 - 'ne Frut mee majenèse...

16. prop van papier

    - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek 4, Nieuwe Tilburgse Courant, 25 februari 1950 - Men praat ook van een "frut papier", d.i. een propje in elkaar "gefrommeld" papier.

17. varkensblaas frut als verkorting van frutblaos (zie daar)

    - Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Heej Toon òf Lewie òf onverschilleg wie twa: Ge krèègt ene frut as ge et vèèreke zen gat kust èn zôo ging dè witte nie. (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

18. speen

    - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "frut of frutje - zoethoudertje, speen"

    - Pierre van Beek; Tilburgse taalplastiek 5, Nieuwe Tilburgse Courant, 7 maart 1950 - "frut" was de geïmproviseerde speen, waarmede moeder eertijds de kleine kinderen zoet hield. De moeders deden een paar lepeltjes suiker op een wit linnen lapje, namen hiervan de uiteinden bij elkaar en bonden er een lintje of touwtje om zodat het uiteinde met de suiker een balletje vormde. Als de kleintjes in de wieg lagen te schreien, duwde men ze zo'n "frutje" in de mond. Men zag er de kinderen soms echter ook nog wel mee lopen als ze één tot twee jaar oud waren. Als de remedie tegen het huilen niet hielp, werd de "frut" door sommige moeders nog wel eens "gesopt" in de brandewijn of anisette. (...) Uiteraard gebeurde het nogal eens, dat de huilende zuigelingen hun "frut" op de met wit zand bedekte plavuizen smeten. Moeder streek er dan eens vlug een paar keer mede langs haar schort en dan werd de zoethouder - indachtig het gezegde: "zand schuurt de maag" - weer in het mondje van de kleine gestopt.

    - WBD III.2.2:24 'frut' = speen, ook 'fiep'

    - WBD III.2.2:26 'frut' = fopspeen

    - WBD III.4.4:267 'frutje' = hoeveelheid haren of draden

19. tabak - Lechim, pseudoniem van Michel van de Ven; De Tilburgse Koerier, 30 december 1971- Ge lòpt hil den godsgaansen dag/ meej ene frut in oewe mond/ ent stao gereegeld in de kraant/ ròòke dès nie gezond. 3 bijnamen

    - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - frutje Maos = J.L. Maas

    - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - frut Hirkes = Heerkens, Piusstr.

    - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - frutje Maos = J.L. Maas

    - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - in de frut, öt de frut = Dirk van Maren
    ► Zie frutboel
20. zelfstandig naamwoord

    frutblaos varkensblaas

    - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, 1984 - 'n frutblaos vur m'n eigen

    - Cees Robben; Prent van de week, Nieuwsblad van het Zuiden - Gif mèn mar de frutblaos vadder... (19550205)

    - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 128, Nieuwsblad van het Zuiden, 21-07-1971 - "Ieder varken heeft maar één frutblaas". De frutblaas is de blaas van het varken. Deze placht weleer te worden gebruikt voor het maken van de bij de Vastenavondfolklore behorende "foetelpotten" oftewel rommelpotten. Slagers uit vroeger dagen beloofden aan een jeugdige toeschouwer bij het slachten wel de blaas op voorwaarde, dat de knaap het achterwerk van het varken kuste. Een opgeblazen blaas werd door de jeugd ook gebruikt om er mee te "voetballen". Tot echt voetballen leende zij zich uiteraard helemaal niet wegens haar lichte gewicht.

    - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 "prutbloas of frutbloas (?) - stuk van een varkensdarm, aan het eene einde toegebonden; men hield de openzijde dicht, na dat men den darm stevig vol geblazen had, draaide dan het stukje darm in een, en liet het dan ineens los, hetgeen dan een min of meer harder knalletje gaf)"

21. 'n Veelbetekenende glimlach glijdt over het gezicht van de oude Tilburger als hij hoort spreken over de "frutblaos" van het varken. De jongere generaties menen wel te weten wat dit is, doch ze hebben het daarbij vaak mis. Zij bedoelen de waterblaas van het varken, die gebruikt wordt voor het maken van foeke- of rommelpotten ter gelegenheid van het nauwelijks nog hier in zwang zijnde "Vastelaovend-zingen". Vroeger echter verstond men onder "frutblaos" een aanhangsel van de dikke darm van het varken, dat als speeltuig gebruikt werd door de jeugd. Het was een stukje darm van 15 tot 20 cm, aan de onderkant dichtgegroeid en van boven, waar het was afgesneden, open. Het werd volgens Lowie van Dorrus Misters tussen duim en wijsvinger van de linkerhand genomen, opgeblazen, met de rechterhand een paar slagen omgedraaid zodat de lucht niet kon ontsnappen en vervolgens met de duim van de rechterhand van onder ingeduwd, waardoor een soort onwelvoeglijk geluid ontstond. En laten we daar vandaag maar mee eindigen! Waar onze onschuldige "taalplastiek" al niet toe voert! Tja, "van 't een komt 't aander!" Wat ook de bedoeling is! Detail uit een voordracht onder de titel 'Opstel van het varken'; datum onbekend . Ingezonden door Ton van den Hout. Detail uit een schilderij van Vincenzo Campi (1580) - varkensslachters en kind dat de frutblaos opblaost

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens, vrommes, vrammes, frammes

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - et frammeske: vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

   - Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet, feuilleton in 5 aflevering in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)...al is ze veur de rest 'n heel pront frammes ...

   - J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets verachtelijks. .... In 'vrouwmensch' ligt minder eene tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 -frames: variant van 'vrames'
2. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - et frammeske; vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

3. D16 "vrammes - van het woord 'vrouwmensch'" Och, Hannie, ik kan nie genog van oe haawe,

   - WNT - VROUWMENSCH, vrouwenmensch, vrommes

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - vrommes - vrouw. Verholen samenst. van vrouw en mens

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VROMMES o. - vrouwmens

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets veraohtelijks. In'vrouwmensch' ligt minder een tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vrammes' - vrouwmens (gehuwd en ongehuwd)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VREMMES, ook VRÄMMES en VRAMES znw.o. - vrouwmensch

4. Oppr. VROMMES znw.onzijdig; vrouwspersoon, soms eenigszins minachtend.

frutboel, warboel

prutsen, prullen

fiasco, mislukking

frut de etymologie is onduidelijk; mogelijk is het woord afgeleid van fruute (zie volgend lemma), waarbij fruute verwijst naar het wroeten van een varken met zijn snuit.

wroeten

fundament, achterwerk

te veel, veel(s) te, vuls te, vulte, futte