vetlok

v erkorting van vervoedering

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vuilnisbelt

   - Stadsnieuws - 'Brèngt dieje ròtzôoj mar nòr de völlekes' - naar de stort (311007)

2. Restant van de vuilnisbelt langs de Ley in Tilburg Zuid; foto - WTT 2009 Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

flauw van smaak

1. naam

   vast

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vaast lôon, vaaste èèremoej - vast inkomen, vaste armoede

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Et gaaf un vaast lôon, en vaaste èèrmoei, in de volksmond.
2. naam

   2. bijwoord

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Is ie dòr vur vaast? - Is hij daar vast aangesteld?

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Gehoord van n metselaar) Zedde gij vaast in dienst? -Jao, mar eigenluk meer los-vaast! (13-07-1966)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - vaast is vaast, zi den boer, èn hij bond nèt zo lang assie touw ha

   - WBD - III.1.4:57 'vast', zeker; ook: 'zo vast als een huis'

   - WBD - III.1.4:58 'vast en zeker' = natuurlijk

3. 3. idioom vast geld = vast loon (in tegenstelling tot stukloon)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Dè was vruuger mar gewoon war, ammel stuklôon, hèÈn dan ging ik nòr Eijckhoff toe èn daor ving ik twaalef èn en halleve gulde, twaalef gulde vijfteg. Vaast gèld dan hor! Vast geld, hè.
   ► KLIK HIER om

   ► KLIK HIER om dit interview te beluisteren

1. zelfstandig naamwoord

   de vastentijd

   - Cees Robben - t Is Vaaste.. (19580329) - Cees Robben - Vrijen was er vruuger onder de vaaste nie bij... (19810327)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - vaaste is drie botterhammen eete èn nòr de vierde taaste

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Dieje vaasten duurde virtig daoge. Hij begos nao de vaastenaovend, waorop ons moeder aaltij ôliebollen bakte.
2. zelfstandig naamwoord

   2. werkwoord, zwak vasten

   - Cor nelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - GEVASTEN of GEVAST: 3e hoofdvorm van 'vasten'

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vaaste zelfstandig naamwoord - vasten

zekerheid; vast werk

zekerheid; vast werk

vaastzette vastzetten, hier in de betekenis: arresteren en opsluiten

vouwen

vrouwelijk geslachtsdeel alleen aangetroffen in een opgave van het WBD, namelijk:

vader

slecht vrouwspersoon

val, valreep [?]

in: boord meej valdôod-puntjes uitdrukking: gesteven boord waarvan de boordpunten omgevouwen zijn (destijds mode).

vallen valle - viel - gevalle

vals, boos

boos maken

1. voorzetsel

   van

   - Pierre van Beek - Hij is nie van de vlugste - (eufemisme) hij is een slomerik

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - den burregemister vaan 't durp (sic!); de poote vaan 'nen hond; Dè beger ik vaan jaau te wète - dat begeer ik van u te weten.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - van resp. 'va', vz. l) van wege, uit naam van 'Ge moet komme van onze vaader'; 2) door 'alles moet toch van z'ne meester gedoon worre'; 3) bij tijdsbegrippen ook aanduiding van een onbepaald, binnen de grenzen ervan gelegen punt 'van den heelen aachtermiddeg', 'van te veure(n)'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VAN vz. ... vans gelijken - desgelijks

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - van vz - van; in versch. combinaties
2. naam

   zelfstandig naamwoord

1. bijwoord

   gedeeltelijk Frans: comme ça.

   - W.v.M. = Willem van Mook,Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - Mar toen wierd nog veul erger, hij kreeg 'nen test van dikkomsa, net 'nen dog.

2. Koffiemok - te koop (december 2021) bij Ollie's & Brandstore, Tuinstraat 106, Tilburg

vanaf

uitdrukking uit het Frans 'ventre à terre' met de buik over de grond, bijvoorbeeld van te zwaar belaste trekdieren

vandoor

vanzelf, natuurlijk

1. zelfstandig naamwoord

   molenaarsterm; zware houten hoepel die rond het vangewiel sluit om de gang van een molen te stuiten

   - Gezegde: Pierre van Beek - van de vang / vaang (deur de vang?) - losgeslagen (fig. van personen)

   - WNT - De molen is door de vang = door het stremtuig; er is dan geen stuiten meer aan ... (XVIII, kol. 453); Fig. Hij luistert nergens meer naar, er is geen houden meer aan.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VANG, bij mulders: soort van breeden reep, die rond het vangwiel sluit om den gang van den molen te stuiten.
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - vang (huidplooi tussen billen en uier van een koe)

   - Cees Robben - Wilde van de vang of t vurstuk... [van het varken] (19550205)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VANG znw.v., bij landb.: het gedeelte van het lijf van een hoorndier tusschen de billen en den buik

1. vangen Verouderde verleden tijd

   - Dialectenquête 1887 Willems - vange - vong - gevange

   - ...hij vong échte vliegen mee 'n leeren lepke, aon 't end van 'n haandig stökske... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den jongen dokter; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 08 19 - Nou, dan vongen ze me nòòt.

   - Elie van Schilt - In de bossen vongen we ok nog sallemanders, die zaten er toen nog zat; (Uit: Tilburg waor zen oe bossen; CuBra ca. 2000)

   - Elie van Schilt - Wij as kender vongen er stekelbaorskes mee un schepnetje, unne stok daoraon un draoike van naoigaoren, unne kurk mee un kiepeveer as dobber en un angeltje gebogen van un knopspeld, daor vongen wij baorskes mee. (Uit: Ut knaol; CuBra, ca. 2000)

   - Asser geslaon wier, vong hij aaltij de irste klappen op. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Daor vongen ze mèn dus nie meej. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Monter, mar toch meej tegenzin, vongen we de terugtocht aon. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

2. Uitdrukkingen

   - A.J.A.C. van Delft - "Ge vangt 'm nie vur één gat" wordt gezegd als men op een slimmerik doelt. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - irst vangen èn dan knippe (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ) -de huid niet verkopen voordat ... (men moet de luizen eerst vangen, voordat men ze kan doden)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - meej rauw weer gevange zèèn (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - er slordig en ongekapt uitzien.

3. Andere betekenissen

   - WBD - vange - (van een paard) zich onder het stappen op de voorhoeven trappen, ook wel genoemd (Hasselt) 'zenèège vange'

   - WBD - III.4.2:57 vangen - grijpen door roofdieren; ook genoemd: vatten of klampen

van hetzelfde; insgelijks

vanwege, vanzelf

vaal

1. zelfstandig naamwoord

   vaandel

   - ...en de rest komt zeker mee vliegende vaonen overloopen om 'n groot koor tot staand te brengen... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 4; Nieuwe Tilburgsche Courant 22-10-1938)

   - Cees Robben - En aonschouw wir t vaon waor gullie zô vur het gestreje (19570727)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - de pestoor èn de keplaon die lôopen aachter etzèlfde vaon (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - die houden er dezelfde principes op na

   - WBD - (III.3.2:268) vaon, vendel, vlag = vaandel

   - WBD - (III.3.3:262) 'vaandel', 'kerkvaan', 'kerkvaandel

2. nachthemd, onderhemd

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "ze liep in d'r vliegend voan (in haar hemd.)"

   - Cees Robben - ..Kom fesoenluk... en nie in oew vaon naor beneeje... (19640508) - Cees Robben - Assie in zn vaon stao (19690110)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij is zô preuts, assie in zn vaon stao, hangt ie unnen handdoek over de knaorrie-kooi (27-12-1968)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - in oew vaon staon (23-10-1963)

   - ... zene maantel leek en vaon... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Hij haaw et vur gezien )

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ge hèt oew liste schôon vaon aon - jij maakt het niet lang meer

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et òn zen vaon krèège (Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 19l6) - het aan zijn broek krijgen; verliezen

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. werkwoord

   vaor, vaorde, gevaore

   - Dialectenquête 1887 Willems - vaore - vaorde - gevaore

   - Boutkan: vaore - voer - gevaore, verleden tijd ook zwak; geen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd
   
2. naam

   E en gemis voelen

   - Informant Toine Raaijmakers - Et zal oe vaore - 't zal je tegenvallen, je zult wel terugverlangen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Et zal oew gatje/kuntje vaore - Het zal je tegenvallen

   - Cees Robben - Toen ie weg was zin ze ammol/ Det zn kuntje vaoren zô...(19670623)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dè zal em zen kuntje vaore - dat zei hem niet meevallen.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vaore ww - niet meevallen, gewennen.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VAREN, vaarde/voer, gevaard - vreemd, ongewoon voorkomen, eenen wonderen indruk maken, 't Zal oe varen, meisken, as ge eens getrouwd zijt.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VAREN = taedere, desuetudine affici. Het zal hem varen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VAREN (vaore) onov. ww - onwennig voorkomen, tot heimwee inspireren; onpers. gebruikt: 't zal 'm vaoren - hij zal het gemis/verschil voelen.

   - WBD - (III.1.4:276) 'varen' = heimwee hebben

3. Figuurlijk: l open, gaan, ergens mee rondlopen

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): Met dèt gedaacht heb ik al èning daog vaoren draogen. Daar geannoteerd als: gaan, nog in bedevaart, bedegang. - In Van de Schelde tot de Weichsel (deel 1, 1882) geannoteerd als: gaan, loopen; verg. bedevaart.

   - Vroeg Middelnederlands Woordenboek lemma Varen III - Gaan, zich begeven, zich verplaatsen, reizen.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - goed vaore - vooruitgaan, het goed maken

4. varen, van een boot

   - Dialectenquête 1887 Willems - daor hèbbe ze en stuk van de brug gevaore

1. zelfstandig naamwoord

   1. heimwee, verlangen naar vroeger;

   - Cees Robben - Meej vaort in mn hart (19570706) - Cees Robben - t vaort me, jandoome... (19590207) in uitdrukkingen met kuntje: - Informant Toine Raaijmakers - ...dan denk ik meej vaort in men hart...

2. uitdr. vaort/vòrt hèbbe - heimwee hebben; Int begien haj veul vort.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "voart - hedde nie veul voart gehad (is het je in 't eerst niet vreemd geweest?)"

   - Al die maonden mee in R. gebeuret mèn dikkels dek wir is vaort heb nor mn Tilburg. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - Om honderd en één kleinigheike hèk vaort gehad, soms stillekes gejankt as in keind. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - int begien haj veul vòrt - aanvankelijk had hij veel heimwee

   - Stadsnieuws - Hij wont naa in Gôol, mar hij heej zon vaort nòr de stad. (190709)

   - WBD - III.1.4:275 'vaart' = heimwee; 276 'vaart hebben = heimwee hebben.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.m. 'vaor' - vaar, onwennigheid: 'Hij hee niks geene vaor gehad.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VAART znw.v. - Vaart hebben - niet gewend worden, heimwee hebben.

3. 2. vaart, snelheid

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - Omslaon kos ze nie want ze stond zoo wè op den bojem, mar ak naa mee innen stok men eige wè lichtte, dan schoot die kiest vort, en zoo wier er gevaore dèt liefhebberij was. t Gong ten leste mee zoon vaort, dè de golven over de kaant henen spuulden.

   - Cees Robben - In n raozende vaort... (19541211)
4. zelfstandig naamwoord

   vaart, heimwee, snelheid

   - Cees Robben - Wie heej gin haost en nôôt gin vort... (19570615)

   - WNT - VAART (III) - toestand waarbij het iemand vaart, waarbij hij ergens niet wennen kan of heimwee heeft. Alleen in Brabant.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - blz. 630 ... voor hetgeen wat elders heet 'het zal hem afvallen' zegt men hier 'het zal hem varen'. Het zelfst. nw. vaart is in denzelfden zin hier gebruikelijk

vaas, vaasje

vastenavond

vastendag

1. zelfstandig naamwoord

   vastenavond

   - A.J.A.C. van Delft - Iemand, die veel beweging over een werkje van weinig beteekenis maakt, en doet alsof hij het er zeer druk mee heeft, voegt men toe: "Hij heeft het zoo druk als de pan met vastenavond." Ook wel: "Zoo druk als een pruikemaker met één klant." - Van een onhandig iemand zegt men, dat hij is "bijdehand, als een pan zonder steel". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Pierre van Beek "Hij heej 't zô druk as de pan mee Vastelaovond" () speciaal gezegd ()van iemand, die over een werk van weinig betekenis veel drukte maakt. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

   - Dialectenquête 1887 Willems - Vastenaovend wòrdt nie mir gevierd

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vaastelaovend, vaastenaovend'

   - WBD - III.4.3:229 vastenaovendgèk(ke) - sneeuwklokje (Galantthus nivalis)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 94) 'vastenaovend wòrt nie veu(l) mir gevierd'

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.m. 'vastelavond' - vastenavond

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VASTELAVEND zelfstandig naamwoord mannelijk - vastenavond
   
   ► Zie Dossier Pannenkoek
2. zelfstandig naamwoord

   vastentèèd vastentijd

   - Stadsnieuws - In de vastentèèd wier der nie gedaanse (170210)

vastentrommeltje

vasthaawe hiel vaast vastgehaawe vasthouden

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - koeschep, schep zonder steel om voer uit de koeketel te scheppen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ge zèèt en hèlleg vat zonder bojem (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - gezegd als iemand aan tafel per abuis een tweede keer wil bidden

   - WTT 2023 - voorgaande duiding van Mandos is zeer twijfelachteig
2. zelfstandig naamwoord

   graanmaat (anno 1572), gelijk aan 14,6 liter

   - Lodewijk van Dorrus Misters - Een grote 50 jaar geleden waren de tonnen nog in gebruik en werd een ton gerekend op 150 liter inhoud. Ook was er fustwerk in gebruik van 1/2 ton of "vat", van 1/4 ton of "keneke" en van 1/8 ton dat men "kattekop" noemde. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 8 Oude brouwerijen in Tilburg; Nieuwe Tilburgsche Courant 23-6-1951)

vatte - viet - gevat ie steeds kort

klaar om te pakken, bij de hand. onder handbereik

verder

voor de (verdere) rest

1. werkwoord

   vechten vèèchte - vocht - gevochte èè steeds lang

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ze vèèchten as keetelbuunders = ze maken hevig ruzie.

   - Kernkamp, Bezorging Dialectenquête 1879 - ze hebbe mi mekoar gevochte

   - Dialectenquête 1887 Willems - dieje vènt die mòkte hil de wèèreld ònt vèèchte

   - WBD - III.3.1:238 vechten', 'bal, heksenketel' = ruzie

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - vèèchte - vocht - gevochte

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - st. ww. intr. 'vaechten' - vechten

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vèèchte ww - vechten
2. telwoord

   vèèf vijf

   - Dialectenquête 1887 Willems - der waare vèèf prèèze

   - Cees Robben - Van de mèèrege om vèèf uure (19640605)

   - Lechim - Irst smèèrges lèkker vèèf van rôod/ smiddags nòr Willem II./ Èn saoves meej en flèske bier/ goed lui bij de TeeVee. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Enen dag fèèn allêen) [biljartspel: vijf over rood]

   - Dialectenquête 1887 Willems - ze hèbbe meej der vèève drie lieter wèèn ópgedrónke

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - en tientje of vèèf = Jos Donders (blz. 34)

   - WBD - III.3.1:154 'vijfke' = kwartje

   - WBD - III.2.1:391 'vijf vatten' = een (middag)dutje doen

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - vèèf (krt. 25)

3. Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937

1. zelfstandig naamwoord

   1. vijg vijg, zowel voor de vrucht van de vijgeboom als van de dadelpalm , ook 'smèrlap of 'veègedaal' genoemd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - 'Ieder zene meug', zi den boer, èn hij fraat vèège.

   - WBD - III.2.3:173 'vijg' = dadel, ook 'dadel' of 'vijgendaal

   - Pierre van Beek Komt men "als Jan met kraaien naor de mert (markt)" of "mee vijgen nao Paosen" dan is men met zijn voorstel te laat. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

2. 2. veeg

   - Hier is dieje bandiet van ons, assie nie löstert, gift em mar un vèèg tegen zen oren, zeej ons moeder tegen zuster Willemien. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
3. werkwoord

   vèège vegen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - de billen afvegen na de stoelgang - Cees Robben - Mar assie gedaon heej mottie effegoed vèège... (19650828)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij blaost wel hoog van de toren, mar môt ôk veege assie gedaon hee (23-02-1972)

   - WBD - III.2.1:295 'vegen' = idem

veeg, hachelijk, netelig, gevaarlijk

vijg, zowel voor de vrucht van de dadelpalm als van de vijgeboom, ook smèrlap genoemd

veegsel

Warenhuis Vroom & Dreesmann

vijl, vijltje

vijlen

veilig

vinden vèène - von / vonde - gevonde met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij vènt

vinder

1. zelfstandig naamwoord

   veer, veertje

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vêre - veren (ê als in Frans même)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ene paauw heej schoon vèère.

2. Uitdrukkingen

   - Cees Robben - Die gin veer van dr lippen kos blaoze... (19580201) [Die straatarm was.]

   - Hessels 2020 - Op ziekenbezoek geweest en het gaat nog niet zo best met de patiënt: - hij kos nòg gin vèèr van zen lippe blaoze! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. Aanvullende bronnen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEER en VÈÈR znw.v. - veder, pluim

1. werkwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vergen, eisen

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - Dè vèèregt nogal wè. - Dat vraagt nogal wat.

2. Ill. Rolf Janssen Ill. Tijs Dorenbosch

1. zelfstandig naamwoord

   varken

   - Dialectenquête 1887 Willems - 'vairkens'

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vèrreke - varken (è = scherplang)
   
   ► Zie de

   ► Zie de varkensdossiers
2. zelfstandig naamwoord

   WBD - vèrke, Hasselt: vèèreke; kuus; Hasselt krolstèrt'

   - WBD - vèèreke of 'vèrken' - vrouwelijk varken, ook genoemd 'zeug', 'zuig', zog, zòg, of kuus

   - WBD - lôopvèèreke - big van acht tot twaalf weken, ook drift genoemd

   - WBD - vèerekeston - ton om gekookt varkensvoer in te bewaren

   - WBD - Hasselt 'vèèrekesmaand' - biggenmand (langwerpig, gevlochten)

   - WBD - vèrke, verken, kuus kuus roep- en lokwoorden voor varkens

   - WBD - III.1.4:94 'varken' = beestachtige persoon

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vaerken' - varken

3. Uitdrukkingen en gezegdes

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - en vèèreke meej nen baord is zèlde van goejen aord.

   - Cees Robben - [uitdrukking] Goed vur t vèèreke volop spek... Goed vur de meense.. mistal drek...

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Et wòrt goej weer, de vèèrekes niese Plagerig tegen iemand gezegd als die zojuist geniest heeft

   - Pierre van Beek - ieder vèèreke heej mar êen frutblaos (gez.)

   - Pierre van Beek - en blènd vèèreke vènt ok nog wel is enen eekel' (Tilburgse Taalplastiek 136)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - as de vèèrekes niese, krèègeme goej weer (- Gezegde: als er iem. niest)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - nòr et vèèreke gòn kèèke - na sluitingstijd in de keuken van het café een borreltje drinken

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ge kunt vur zon stukske wòrst gin heel vèèreke kôope

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge snijt gin twee ruggen öt êen vèèreke (geen dubbel profijt)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'et komt vanzelf trug', zi den boer, èn hij gaaf zen vèèrekes spèk ('72)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'we zulle dè vèèreke wèl waase, zi den boer, èn hij douwde den doomienee in de mistput

4. Pissebed

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - wilde vairkes pissebedden

5. Overdrachtelijk

   - Dè was in vèrken daor was de Witte van Ernest Claos nog in braaf mènneke bij. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Hij is nie gewôôn lillik, mar ordiniair lillik en zij is verkens-brutaol (23-10-1963)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, As ze jouwe kop op n vèèrken zette, zon zeggen det t bistje ziek was (16-01-1975)

   - Cees Robben - As t vant vèèreke is dan lus ik t gelèèk... Mar sjem en kwatta-strooisel dè kan ik nie pruimen... (19660204) [Robben gebruikt alles van het varken lusten om uit te drukken dat een jongen daarmee een man is]

6. Over de varkensslacht

   - Cees Robben - t Vèèreke dè gilt... ochot... (19590509) - Cees Robben - Ochèèrum ons vèèreke... t mot mèèrege stèèreve.. (19650903)

7. Over varkensvlees

   - Cees Robben - Wè zult is, mevrouw?.. Dè is n vèèreke wè gelèèk in de frut zit.. Mar wel lekker... (19841207) Over het houden van een varken

   - Cees Robben - Ik gao wè spelle krabbe want ik mot t vèèreke nog strössele.. (19760618) [dennennaalden verzamelen om als ondergrond te dienen in het varkenskot]

8. Schilderij: Barant Fabritius - 17de eeuw - Varkensslager aan het werk en kind met varkensblaas

   ► Hoe

   ► Hoe het vèèreke aan zijn staartje kwam - Dialectvoordracht op rijm, opgetekend door Nico Verhoof (op CuBra)

   ► De varkensrubriek op CuBra

   ► De varkensdossiers van het WTT

varkensgat, achterwerk van een varken

1. zelfstandig naamwoord

   scheldwoord voor een dikkop, een eigenwijzerik

   - Cees Robben - Hij lee m'ammol uit-te-schèène vur vèèrekes-knöst en zult-bommerel... (19670609)

2. Afbeelding uit: Rijke oogst van schrale grond , tentoonstellingscatalogus Noordbrabants Museum, 1991 Onbekende illustrator - bron: Geheugen van Nederland

1. zelfstandig naamwoord
   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) - De kannen ston daor altij gereed in 't gruunhok, neffen de verkenskooi. Ik vat ze daor en rij dan wir deur zonder 'n sterveling te zien, mar vandemèrge hè'k buurt gekrege.

   - WBD - varkenshok, ook vèèrekesstal' genoemd

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.vr. - varkenskooi
   

2. Onbekende schilder - collectie Rijksmuseum

1. zelfstandig naamwoord

   varkenskop kop van het varken 1 als bestanddeel van gerechten

   - G.H. Dexters - Sint-Markoen en 't Sint-Markoenzeer; in: Brabantsche folklore, jrg. 1932 -Te Weert en de Neerglabbeek mogen de Sint-Markoenlijders geen varkenskop eten. Men hoort er vaak zeggen: Die of die mag van den kop niet eten!
   
   ► steek

   ► smòdderpötje

   ► zuutekrèp

   ► hènnekegemof

   ► hunnepetrie

   ► zult

   ► zie

   ► zie de varkensdossiers

   ► Zie Markoen

2. Schilderij van Johannes Hari - Nachtkwartier te Molodetschno uit de terugtocht van Napoleon uit Rusland (1812-1820) & detail 2 in vergelijking met het uiterlijk van een mens

   - Cees Robben - En as jouwe kop op un vèèreke stond... zôdde denken det bisje ziek was... (Prent van de week 17-12-1965)

   - Cees Robben - Ge het n schôon kiendje Sjaan, mar oewen kuus doet beter... ze trekke wel op mekaar, daor nie van... (Prent van de week 7-9-1979)

   - Cees Robben - Is den baos thuis..? Hij zit bij de vèèrekes Die meej die pet op die isset. (Prent van de week 8-2-1963)

   - Naarus (1940) column in Groot Tilburg - Hier [op de markt] spraak ik ok zon boerke aon, eigeluk méér omdet ie zon grappige snuut ha, dan wel om [iets van hem] te koope. Hij ha vèrkeseugskes en n nuske om te laache. t Irste stukske was normaol, mar dan veraanderde ut ineens van richting; dè twidde mupke stond er hoks bovenop mee innen knik, en in dè vurste stukske was n butske, net of dè nuske van stopverf gewist waar en desse daor zoo is mee dre vinger ingedouwd han.

3. 3 als offergave aan kerk of kapel; met name in Vlaanderen

   - Jeanne Defoer in Brabantsche Folklore, 1927 - Op Sint Antoniusdag te Zetrud-Lumay (een gebruik dat, sedert een vijftigtal jaren verdwenen is). - Jaarlijks op den feestdag van den H. Antonius (17 Januari) brachten de inwoners van Zetrud een grooten varkenskop naar de kapel van O. L. Vrouw van Goeden bijstand. Iederen Zaterdag gedurende den Winter verkocht de koster aan den meestbiedende hetgeen er in den loop van de week geofferd werd [in de vorm van levende dieren of vleeswaren]. Een varkenskop werd gewoonlijk aan 8, soms ook aan 13 sollen verkocht ; ook waren het meestal de inwoners zelf die terugkochten hetgeen zij geofferd hadden, toch gebeurde het wel eens dat een vreemdeling er mede vandoor ging. De heer pastoor gebruikte de opbrengst van dezen verkoop om HH. Missen ter eere van Sint Antonius op te dragen. ln deze kapel bezit men relikwieën van den H. Antonius abt.

   - R. van Weddingen, in Brabantsche Folklore, 192, Een folkloristische kijk op de Allerheiligen Kapel te Diest DE H. ANTONIUS abt is weer een lievelingsheilige der landelijke bevolking. Beter gekend als Antonius met zijn verken staat hij [in de kapel in Diest] afgebeeld in monnikspij met een boek in de hand en vergezeld van een zwijn met een bel om den hals. Wordt heden ten dage nog druk gediend tegen alle kwalen en ziekten onder de varkens . Tot voor enkele jaren werd in de Kapel, ter eere van dezen heilige, vele levende biggen en varkenskoppen geofferd.

   - Fr. Hendrickx, in: Brabantsche folklore, jrg. 1931- Een derde Heilige, die eveneens eertijds [in de kerk van Melkwezer] veel meer gevierd werd dan nu, is de H. Antonius Abt (feest 17 Januari), wiens modern beeld in de kerk bestaat. Alhoewel we weten, dat er tijdens pastoor Janssens nog een hoogmis gecelebreerd werd « met zeven heeren », kwam er toch nooit veel volk, uitgenomen van Orsmaal. Nog steeds wordt het volgende gebruik in eere gehouden : stukken van het varken, vooral koppen, worden mee naar de kerk gebracht en na de mis bij opbod verkocht. Men brengt zooveel niet meer mede als vroeger doch meestal offert nu de kooper, na betaald te hebben, den kop in kwestie en deze wordt dan opnieuw opgeroepen. Aldus wordt eenzelfde kop meermaals verkocht. De opbrengst is voor den pastoor, die er soms een mis voor leest.

   - A. Vanderstiche, - De Kerk van St.-Genesius-Rode; in: Brabantsche folklore, jrg. 1932 - Tot voor eenige jaren bestond het gebruik te Rode, na de hoogmis nevens de kerkdeur, sommige zaken te verkoopen, waarvan de opbrengst geofferd werd om een genezing te bekomen, tot dankbetuiging voor allerlei zaken, enz. Varkenskop, hesp, kiek, konijnof ander gedierte werd te koop aangeboden. Indien het bod te laag scheen, kocht de voorsteller zijn offer zelf af en schonk daarna de som aan den gekozen heilige der kerk. De veldwachter gelastte zich meerendeels met dit werk.
   ► Zie de

   ► Zie de varkensdossiers

4. Varkenskop (mogelijk geprepareerd) achter een vensterraam in de Poststraat; Tilburg 2014. Foto: Ed Schilders

zeer lomp

varkensmarkt

varkenspootje

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - neusring (van een varken)

2. Uithangbord van de thuisbasis van carnavalsvereniging De vèrrekesstaawers - foto CuBra 2021.

varkenshoeder; naam van een carnavalsvereniging in Tilburg

1. zelfstandig naamwoord

   varkensstraat

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'der is ene krul meer in', zi den boer, 'as in ene rèèchte vèèrekesstèrt - als reactie op een snoeverige opmerking (Nicolaas Daamen - Handschrift Tilburgs Dialect, 1916)

2. Een varkensvanger; foto: Katholieke Illustratie, ca. 1930

varkensvanger

varkensvroet, vroet = smuit ook scheldwoord m.b.t. een gezicht

1. werkwoord

   verven

   - Dialectenquête 1887 Willems - vèrreve vèrrefde gevèrrefd; ik vèrref

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - verven, opmaken, schminken

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Wè-s se tòch wit gevèèrefd!

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. + intr. verven 1) schilderen, 2) hetzelfde als 'blauwverven'

2. Het zogenaamde stukverven - foto uit: Jan Commandeur e.a., Ge waart mar arbeider ; 1981

vaars, jonge koe

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - vrouwelijk kalf, ook genoemd: vèrskalf, vijrskalf, of 'kuuskalf'

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. veerskalf - vrouwelijk kalf

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VÈÈRZEKALF znw.o. - kalf v. h. vrouwelijk geslacht; ook VÈÈRSKALF

2. Lakenverver in de 18e eeuw

1. werkwoord

   verven

   - Dialectenquête 1887 Willems - vèrreve vèrrefde gevèrrefd; ik vèrref

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - verven, opmaken, schminken

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Wè-s se tòch wit gevèèrefd!

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. + intr. verven 1) schilderen, 2) hetzelfde als 'blauwverven'

2. Het zogenaamde stukverven - foto uit: Jan Commandeur e.a., Ge waart mar arbeider ; 1981

kalveren

vijver

vijfde

toponiem Vijfhuizen (Tilburg Noord, Heikant)

vijftien

vakantie

1. zelfstandig naamwoord

   vel, met name in de leerlooierij; zachte huid van een vrucht, ook schèl, schil of hèùd genoemd

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - Waor zittie? - In zen vèl as ie nie gestrupt is [dooddoener]

   - WBD - vèl - huid (onbewerkt)

   - WBD - schaopevèl - schapevel, schapehuid

   - WBD - blòtvèlleke - blootvelletje, de gehaarde en gevleesde huid; (II 609)

   - WBD - lèèmvèl - lijmvleeskoek (II 611)

   - WBD - zuurvèl - zuurvel, benaming voor de met zuren behandelde bloot (II 622)

   - WBD - III.2.3:152 'vel' = schil, ook velletje', 'huid'
2. zelfstandig naamwoord

   Afjacht

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Òf ge wòrst lust? Dan kunde vèlle schèète! Als je worst eet, kun je velletjes poepen; afjacht, plagerig gezegd als iemand vraagt om een herhaling van wat je net gezegd hebt

veld

vijlt, vijlde tegenwoordige tijd, sing., resp. verleden tijd van 'vèèle', met vocaalkrimping

veldwachter

1. zelfstandig naamwoord

   vel, met name in de leerlooierij; zachte huid van een vrucht, ook schèl, schil of hèùd genoemd

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - Waor zittie? - In zen vèl as ie nie gestrupt is [dooddoener]

   - WBD - vèl - huid (onbewerkt)

   - WBD - schaopevèl - schapevel, schapehuid

   - WBD - blòtvèlleke - blootvelletje, de gehaarde en gevleesde huid; (II 609)

   - WBD - lèèmvèl - lijmvleeskoek (II 611)

   - WBD - zuurvèl - zuurvel, benaming voor de met zuren behandelde bloot (II 622)

   - WBD - III.2.3:152 'vel' = schil, ook velletje', 'huid'
2. zelfstandig naamwoord

   Afjacht

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Òf ge wòrst lust? Dan kunde vèlle schèète! Als je worst eet, kun je velletjes poepen; afjacht, plagerig gezegd als iemand vraagt om een herhaling van wat je net gezegd hebt

veilig

1. zelfstandig naamwoord

   veiligheid

   - De liste jaore zuuke veul èèrme sukkelèèrs öt hil de wèèreld bij ons de vèllèghed, die ze bij hullie tèùs nie krêege. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2000)

   - Stadsnieuws - Tis teegesworreg niemir vèlleg in de straot (150807)

2. Vellen bloten - Kasper Luyken

1. zelfstandig naamwoord

   vel, met name in de leerlooierij; zachte huid van een vrucht, ook schèl, schil of hèùd genoemd

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - Waor zittie? - In zen vèl as ie nie gestrupt is [dooddoener]

   - WBD - vèl - huid (onbewerkt)

   - WBD - schaopevèl - schapevel, schapehuid

   - WBD - blòtvèlleke - blootvelletje, de gehaarde en gevleesde huid; (II 609)

   - WBD - lèèmvèl - lijmvleeskoek (II 611)

   - WBD - zuurvèl - zuurvel, benaming voor de met zuren behandelde bloot (II 622)

   - WBD - III.2.3:152 'vel' = schil, ook velletje', 'huid'
2. zelfstandig naamwoord

   Afjacht

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Òf ge wòrst lust? Dan kunde vèlle schèète! Als je worst eet, kun je velletjes poepen; afjacht, plagerig gezegd als iemand vraagt om een herhaling van wat je net gezegd hebt

1. zelfstandig naamwoord

   velletjesbloterij, vellen bloten

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - leerlooierij
   

2. Frans Verbunt (1996) - plaats waar huiden ontdaan worden van vleesresten en vliezen Vellen bloten - foto: Regionaal Archief Tilburg

veilig

velg (van een wiel)

vijlt, vijlde tegenwoordige tijd, sing., resp. verleden tijd van 'vèèle', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   vijl, vijltje

   - WBD - vijl (waarmee men de onderkant van een krabber scherp maakt)
2. zelfstandig naamwoord

   vijltje Ill. Kaart Diederik Zijnen

toponiem Het Ven tegenwoordig het Piusplein

vannacht

vannacht

vanavond

vandaag

vinder

1. bijwoord

   vanzelf, van eigen(s)

   - Dan wòrret venèèges enen bôom meej en hart vur onze stad. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

2. Chlidonias niger - wikipedia

1. zelfstandig naamwoord

   venster, luik uit Franse fenêtre

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Hij slôot de vènsters vruug. - Hij deed de vensterluiken vroeg dicht.

2. Uitdrukkingen

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Hij zit ginnen boer in zen venster. - uitdr. Hij zit niemand in de weg.

   - Hessels 2020 - Ergens netjes parkerend: - hier stòn we ginnen boer in zen vènster! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. Samenstellingen

   - WBD - vèstergat - stalraampje in de schouw (in de brandmuur naast de haard; men kan erdoor in de stal kijken)

   - WBD - schórvènster - schelfdeur (deur naar de hooizolder)

1. werkwoord

   2e + 3e persoon enkelvoud in de tegenwoordige tijd van 'vèène', met vocaalkrimping gij, hij, zij vènt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - De gebiedende wijs is: vènt

2. zelfstandig naamwoord

   - WBD - III.3.1:21 'vent' = man

   - WBD - III.2.2:87 'vent' = echtgenoot

voorvoegsel

veranderen

verrassen

verouderen

beledigen, krenkend behandelen vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse 'affronter' (beledigen)

1. naam

   vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse 'altérer' (verbleken, bederven)

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'De nuuwe dokter', feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940 - En ze troonde den dokter mee naor d'r huis en d'r kneveltje stond overeind van veraltereerdheid...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - verschrokken, beroerd, bewogen

   - WNT - VERALTEREERD - bijvoeglijk naamwoord van zijn stuk gebracht, verbouwereerd, verschrikt, ontroerd.

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. werkwoord

   verzekeren vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse ' assurer' (verzekeren)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'dè verastereer ik oe'; 'ik verastereer oe dè ....'

   - Jaon van Harrie van de boere Bet, Nieuwe Tilburgse Courant, 2-2-1950 - Ik ben nog mar rond de veftig maar ik kan oe verassereren, dè 't lezen van toestanden van vruger me hil veul goed doe.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 09 11 - De meensen in Jerusalem / Heurde naauw pèrmeteren: "Hoe mot ik me op stel en sprong / Hòòger verastereren?

2. voltooid deelwoord

   - Pierre van Beek - Als iemand tegen brand verzekerd is, heet hij "verastereerd" (assurantie). (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

   - Cees Robben - Ik ben (...) goed verastereerd (19760514)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 08 25 - "Dè huis was twaalef duuzend wèrd, / Heb ik gekonsteteerd / Mar 't was wel vèf kere zò hòòg / Bij ons verassereerd."

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - bè wèffere braandastraasie zèède gè verasteraard? [sic]

   - Stadsnieuws - Teegen en kaoj schonmoeder kunde oewèège nie verassereere (081006)

   - kZèè hil goed verasterêerd./ As et himmòl in de fik gao,/ èn der strak dus niks mir stao,/ krèèg ik flink wè ötgekêerd. (Henriëtte Vunderink, verraoje boel, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. 'verassureren' - assureren, verzekeren

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERASSURÉEREN - verzekeren tegen brandschade, op het leven, enz.

   - WNT - VERASSUREEREN - als contaminatie met 'verzekeren'

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. werkwoord

   verzekeren vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse ' assurer' (verzekeren)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'dè verastereer ik oe'; 'ik verastereer oe dè ....'

   - Jaon van Harrie van de boere Bet, Nieuwe Tilburgse Courant, 2-2-1950 - Ik ben nog mar rond de veftig maar ik kan oe verassereren, dè 't lezen van toestanden van vruger me hil veul goed doe.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 09 11 - De meensen in Jerusalem / Heurde naauw pèrmeteren: "Hoe mot ik me op stel en sprong / Hòòger verastereren?

2. voltooid deelwoord

   - Pierre van Beek - Als iemand tegen brand verzekerd is, heet hij "verastereerd" (assurantie). (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

   - Cees Robben - Ik ben (...) goed verastereerd (19760514)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 08 25 - "Dè huis was twaalef duuzend wèrd, / Heb ik gekonsteteerd / Mar 't was wel vèf kere zò hòòg / Bij ons verassereerd."

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - bè wèffere braandastraasie zèède gè verasteraard? [sic]

   - Stadsnieuws - Teegen en kaoj schonmoeder kunde oewèège nie verassereere (081006)

   - kZèè hil goed verasterêerd./ As et himmòl in de fik gao,/ èn der strak dus niks mir stao,/ krèèg ik flink wè ötgekêerd. (Henriëtte Vunderink, verraoje boel, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. 'verassureren' - assureren, verzekeren

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERASSURÉEREN - verzekeren tegen brandschade, op het leven, enz.

   - WNT - VERASSUREEREN - als contaminatie met 'verzekeren'

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

verwaarlozen, verslonzen, kapot maken Etymologie

verbaal (proces-verbaal)

verbazen

verwaarlozen, verslonzen, kapot maken Etymologie

verwaarlozen, verslonzen, kapot maken Etymologie

verbergen

verbeuren, verliezen

verbieden

verbeelden, voorstellen

verblijf

bleek worden vocaalkrimping - verblikt, verblikte, verblikt

verbleekt

1. zelfstandig naamwoord

   verbaal (proces-verbaal)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - verbaol

   - WBD - III.3.l:351 'verbaal' = proces-verbaal
2. zelfstandig naamwoord

   verbaaltje (klein proces-verbaal)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - verboltje

verbranden

1. werkwoord

   verbrassen

   - WBD - III.3.1:209 'verbrassen', 'verkwisten, opmaken, vergooien, verballemonden' = verkwisten
2. werkwoord

   verdaampe verdampen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - et verdaamt - uit het cluster mpt wordt de p verzwegen.
   ► onverdoens

verdelen

bastaardvloek een van de vele varianten op 'verdoeme'; vergelijk verdorie, verdikkeme, etc.

verder

vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan waarschijnlijk een Frans werkwoord; vergelijk: destructie, vernieling

verdieping

verdieping

verweren, verdedigen vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse werkwoord 'défenser', verdedigen

bastaardvloek verdomme, verdomd, verdoemd

1. bastaardvloek; verdommes; verdommen; verdoemen

   - Dè moet toch wel verdimmes schoon zijn! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; Nieuwe Tilburgsche Courant 10-12-1938)

2. En et weeverke daocht: wè doe ik er mee,

verdoen, verdi(n), verdaon onnodig verbruiken wederkerende vorm: zenèège verdoen = zich ophangen

vloekwoord, van 'verdoemd'

verdoven verdôove, verdôofde - verdôofd; geen vocaalkrimping

verdouwen, verduwen; opeten, schransen

verdrijven

1. naam
   - WBD - (van een koe) geleidelijk minder melk gevend

   - WBD - III.4.3:212 verdreuge - verwelken; ook genoemd: verslèbbere, verlèppe, verslènze, flèts wòre of wèg zèèn

   - WBD - III.2.3:159 'verdrogen' = rotten van appels
2. naam

   verduldig geduldig e igenlijk geen dialect, maar in de gesproken taal langer in gebruik gebleven dan in de Standaardtaal

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): we motten mar verduldig lijen.

verdwijnen verdwèène - verdwêen - verdweene in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij verdwènt

in armoede geraken, verarmen, ergens moe van worden

1. werkwoord

   verrijzen

   - verrèèze - verrêes - verreeze (geen vocaalkrimping)

2. Sticker van een Tilburgse carnavalsvereniging. Maart 2019. Foto CuBra.

buitengewoon, buitensporig, vervloekt, heel erg; eigenlijk: te ver uitgerekt

buitengewoon, buitensporig, vervloekt, heel erg; eigenlijk: te ver uitgerekt

bespotting de etymologie is niet duidelijk bekend

vergaan vergaon - verging - vergaon (geen vocaalkrimping)

vergaren, verzamelen geen vocaalkrimping

vergeten vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij vergit

vergeetachtig persoon

vergaarder, verzamelaar

zich vergissen vergiese - vergieste - vergiest

1. bijwoord

   bestaardvloeken; van vergeven, vergeef me; zwakker dan verdimme 1. vergimd

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den jongen dokter, feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939 - ...want over die dinger is et zoo vergimd moeilijk praote... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 8; Nieuwe Tilburgsche Courant 19-11-1938 - "Dè vergimd vrouwvolk ook!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Vergimd nog toe, des innen lilleken blunder

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 05 21 - Ge hèt r schòòne boeken bij / Mar ok vergimde slèchte. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 09 03 - dieje vergimden aop...

2. 2. vergimme

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 3, 23-10-1929 - vergimme wè was 't er toch schoon!

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek , uit: Uit 't Klokhuis van Brabant, Nwe. Tilb. Courant 1929 - Hij was zô kwaod as 't aachterste end van den duvel. Vergimme wè sakkerde-n-ie: hij was mee ginnen riek mir te voeieren!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 18 mei 1945 - 't Lekt vergimme wel of detter utspres om gedaon wordt!

   - Cees Robben - Vergimme wè hokkem geknepen..! (19601202)
3. bijwoord

   3. vergimmes(e)

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; Nieuwe Tilburgsche Courant 17-12-1938 - ...die hee vergimmes schoon gezongen, heel schoon! - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929 - "Jè, jè, haaw d'oe eigen mar nie zô onneuzel, ge wit vergimmes goed, wè'k bedoel aanders za'k 't oe nog wel 'ns vertellen!" schetterde ze. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 4, 2-11-1929 - Nè, hurre, hij kan 't vergimmes goed. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 1, 9-10-1929 - ' t Mot dan ôk gezee worren dè'k 't er vergimmesch goed hô afgebrocht. - Cees Robben - Mar t doe wel vergimmes zeer... (19710820) - Cees Robben - Vergimmese jong... (19720114) - Cees Robben - Desse al n vergimmes end op scheut was... (19850628)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 07 - "Wè kompjoeters ammol kunne / Is toch wel vergimmes stèrk

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vergimmes, vergimd' bw - uitzonderlijk bijzonder

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Hè deej ut vergimmes goet' - Hij deed het bijzonder goed.
   ► Overzicht

1. bijwoord

   bestaardvloeken; van vergeven, vergeef me; zwakker dan verdimme 1. vergimd

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den jongen dokter, feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939 - ...want over die dinger is et zoo vergimd moeilijk praote... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 8; Nieuwe Tilburgsche Courant 19-11-1938 - "Dè vergimd vrouwvolk ook!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Vergimd nog toe, des innen lilleken blunder

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 05 21 - Ge hèt r schòòne boeken bij / Mar ok vergimde slèchte. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 09 03 - dieje vergimden aop...

2. 2. vergimme

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 3, 23-10-1929 - vergimme wè was 't er toch schoon!

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek , uit: Uit 't Klokhuis van Brabant, Nwe. Tilb. Courant 1929 - Hij was zô kwaod as 't aachterste end van den duvel. Vergimme wè sakkerde-n-ie: hij was mee ginnen riek mir te voeieren!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 18 mei 1945 - 't Lekt vergimme wel of detter utspres om gedaon wordt!

   - Cees Robben - Vergimme wè hokkem geknepen..! (19601202)
3. bijwoord

   3. vergimmes(e)

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; Nieuwe Tilburgsche Courant 17-12-1938 - ...die hee vergimmes schoon gezongen, heel schoon! - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929 - "Jè, jè, haaw d'oe eigen mar nie zô onneuzel, ge wit vergimmes goed, wè'k bedoel aanders za'k 't oe nog wel 'ns vertellen!" schetterde ze. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 4, 2-11-1929 - Nè, hurre, hij kan 't vergimmes goed. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 1, 9-10-1929 - ' t Mot dan ôk gezee worren dè'k 't er vergimmesch goed hô afgebrocht. - Cees Robben - Mar t doe wel vergimmes zeer... (19710820) - Cees Robben - Vergimmese jong... (19720114) - Cees Robben - Desse al n vergimmes end op scheut was... (19850628)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 07 - "Wè kompjoeters ammol kunne / Is toch wel vergimmes stèrk

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vergimmes, vergimd' bw - uitzonderlijk bijzonder

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Hè deej ut vergimmes goet' - Hij deed het bijzonder goed.
   ► Overzicht

1. bijwoord

   bestaardvloeken; van vergeven, vergeef me; zwakker dan verdimme 1. vergimd

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den jongen dokter, feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939 - ...want over die dinger is et zoo vergimd moeilijk praote... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 8; Nieuwe Tilburgsche Courant 19-11-1938 - "Dè vergimd vrouwvolk ook!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945 - Vergimd nog toe, des innen lilleken blunder

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 05 21 - Ge hèt r schòòne boeken bij / Mar ok vergimde slèchte. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 09 03 - dieje vergimden aop...

2. 2. vergimme

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 3, 23-10-1929 - vergimme wè was 't er toch schoon!

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek , uit: Uit 't Klokhuis van Brabant, Nwe. Tilb. Courant 1929 - Hij was zô kwaod as 't aachterste end van den duvel. Vergimme wè sakkerde-n-ie: hij was mee ginnen riek mir te voeieren!

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 18 mei 1945 - 't Lekt vergimme wel of detter utspres om gedaon wordt!

   - Cees Robben - Vergimme wè hokkem geknepen..! (19601202)
3. bijwoord

   3. vergimmes(e)

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; Nieuwe Tilburgsche Courant 17-12-1938 - ...die hee vergimmes schoon gezongen, heel schoon! - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929 - "Jè, jè, haaw d'oe eigen mar nie zô onneuzel, ge wit vergimmes goed, wè'k bedoel aanders za'k 't oe nog wel 'ns vertellen!" schetterde ze. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 4, 2-11-1929 - Nè, hurre, hij kan 't vergimmes goed. - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 1, 9-10-1929 - ' t Mot dan ôk gezee worren dè'k 't er vergimmesch goed hô afgebrocht. - Cees Robben - Mar t doe wel vergimmes zeer... (19710820) - Cees Robben - Vergimmese jong... (19720114) - Cees Robben - Desse al n vergimmes end op scheut was... (19850628)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 07 - "Wè kompjoeters ammol kunne / Is toch wel vergimmes stèrk

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vergimmes, vergimd' bw - uitzonderlijk bijzonder

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Hè deej ut vergimmes goet' - Hij deed het bijzonder goed.
   ► Overzicht

vergoeden korte oe

vergooien

vergroten in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij vergrot

verhaal

verhuizen geen vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   verhaal

   - WBD - III.3.1:250 'verhaal' = verhaal

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'verhaal' - ruimte, speling; (bijv.: tussen de eerste en de laatste mis op zondag)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERHAAL znw.o., geen mrv. - ruimte, spel, plaats, waarin iets moet bewegen of draaien; grijp, vat: verhaal hebben op iemand.
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - verhaaltje

   - WBD - III.3.1:252 'verhaaltje' = sprookje

vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse werkwoord 'ru ïner', kapotmaken; mogelijk ook contaminatie van 'verwoesten' en 'ruïneren'

verjaardag

vakantie

1. zelfstandig naamwoord

   veer, veertje

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vêre - veren (ê als in Frans même)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ene paauw heej schoon vèère.

2. Uitdrukkingen

   - Cees Robben - Die gin veer van dr lippen kos blaoze... (19580201) [Die straatarm was.]

   - Hessels 2020 - Op ziekenbezoek geweest en het gaat nog niet zo best met de patiënt: - hij kos nòg gin vèèr van zen lippe blaoze! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. Aanvullende bronnen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEER en VÈÈR znw.v. - veder, pluim
4. zelfstandig naamwoord

   veertje

   - A.J.A.C. van Delft - De duivenliefhebbers, waarvan er onze stad velen telt, zeggen "Geen vèrke thuis te hebben" om aan te duiden, dat alle duiven meevliegen in wedstrijden. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - Frans Verbunt (1996) - gin vèrke tèùs hèbbe (er is nog geen duif op de klep gevallen)

   - Cees Robben - Na blaosik al wir n vèrke/ Mee veul lef de wèèreld in/ Dè wil zeggen det me goed gao (19731231)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - veertje
   

zegswijze verkeerd geboren zijn, gezegd van meisjes die zich als een jongen gedragen Ons moeder heej aatij gezeej: Gij bènt en kwòjonge! Gij zèèt verkeerd geboore! zisse dan! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

vork

verklaren

verkleinen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij verklènt

opknappen na ziekte, herstellen

verkoop

verkopen verkôope - verkòcht - verkòcht in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij verkopt

1. zelfstandig naamwoord

   het verleden

   - Cees Robben - Un zonnig verleje... (19570706)
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord verleden

behoefte, gebrek

verliezen

bij woord verloofd

verlosser

van 'made'

vermaak

vermaken

vermanen vermaone - vermònde - vermònd ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij vermònt

vermijden

1. werkwoord

   vermoorden

   - Dialectenquête 1887 Willems - vermoore - vermoorde - vermoord

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERMOOR(D)EN - zie wdbb.; bederven, schenden, sterk beschadigen; verspillen, verkwisten; doorbrengen (van tijd).

2. VERMOOREN - vermoorden

klein van omvang

belazeren, bedotten, beetnemen verneuke - vernukte - vernukt, met vocaalkrimping; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij vernukt

vernieuwen korte uu

onopzettelijk iets beschadigen, breken, kapotmaken

1. werkwoord

   uit Frans: 'ordonner'; opdracht geven, bepalen, voorschrijven, bevelen uitdelen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - gij hèt hier niks te veròrdeneere, gij!

   - G. Steijns, Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005 - gge in Tilbörg zègt dègge goed roms zèèt, dan kan dè tweej dinger betêekene. Teegesworreg mènde dan mistentèèds dègge en goej scheut rôome in oew tas kòffie lust. Mar hil wèèneg meense zulle daormeej naa nòg bedoele dèsse persies doen wè de paus van Rôome höllie veròrdeneert.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Wanneer ze dan töskwaam, waar asset goed waar, alles klaor zôo zij et verordonneerd ha.

2. Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek

verhapzakken, meepikken, verhapsukken

1. naam
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vaardig

   - WNT - VAARDIG, veerdig; gewestelijk komen ook vormen voor met synkope van de d
2. bijwoord

   vaardig, gereed, klaar

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) Kareltje Vinken, feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - Toen ie daormee verrig waar...

   - Piet Heerkens, uit Vertesselkes, De deur van de kerk van Baokel, 1944 -

3. Toen Baokel in de Peel nog lang geen "Baokel" hiette, en d'eerste kerk in 't dörp al op begos te schieten,

   - Piet Heerkens; uit Vertesselkes, De köster van Baokel, 1944)
4. naam

   "Wel gatjevergimme, die kraai krijgt et verrig,

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vèèreg, vèèrdeg'

   - WBD - III.1.4:318 'vaardig' = gereed

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - 'verrig', 'verdig' - klaar, gereed

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEÈRDIG - hetz. als Holl. vaardig. VEÈRDIG bvw. - gereed (z-o der Kemp.). Zijde vèrrig?

vaardigheid, bedrevenheid

verrekijker Figuurlijk gebruik

1. werkwoord

   verven

   - Dialectenquête 1887 Willems - vèrreve vèrrefde gevèrrefd; ik vèrref

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - verven, opmaken, schminken

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Wè-s se tòch wit gevèèrefd!

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. + intr. verven 1) schilderen, 2) hetzelfde als 'blauwverven'

2. Het zogenaamde stukverven - foto uit: Jan Commandeur e.a., Ge waart mar arbeider ; 1981

1. bijwoord

   vaardig, gereed, klaar

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) Kareltje Vinken, feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - Toen ie daormee verrig waar...

   - Piet Heerkens, uit Vertesselkes, De deur van de kerk van Baokel, 1944 -

2. Toen Baokel in de Peel nog lang geen "Baokel" hiette, en d'eerste kerk in 't dörp al op begos te schieten,

   - Piet Heerkens; uit Vertesselkes, De köster van Baokel, 1944)
3. naam

   "Wel gatjevergimme, die kraai krijgt et verrig,

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vèèreg, vèèrdeg'

   - WBD - III.1.4:318 'vaardig' = gereed

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - 'verrig', 'verdig' - klaar, gereed

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEÈRDIG - hetz. als Holl. vaardig. VEÈRDIG bvw. - gereed (z-o der Kemp.). Zijde vèrrig?

vernederlandsing door toevoeging van 'ver-' aan het Franse werkwoord 'ru ïner', kapotmaken; mogelijk ook contaminatie van 'verwoesten' en 'ruïneren'

1. werkwoord

   verzaken, 'saoke'

   - Dialectenquête 1887 Willems - versaoke - versòkte - versòkt

2. ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimpings gij/hij versòkt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'verzaoke'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERSAKEN - hetz. als 'verzaken', Frans renier. In 't kaartspel! niet volgen als men kan; eene kaart achterhouden.
   ► saoke

1. zelfstandig naamwoord

   het verscheiden, het overlijden

   - Cees Robben - Gij wilt nò oew verschaaje zeeker ópgestókt wòrre [datum onbekend]

   - Cees Robben - naa wil ie nòg vur et verschaaje en bòrd möllekepap [datum onbekend]

2. 2. bijvoeglijk naamwoord verscheidene, verschillende

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Der wiere verschaaje febrieke gebouwd

   - Kees en Bart, krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935 - verschaaje = diverse; 'verschaaiene'; 'verschaaije weken'

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939 - Verschaaiene keeren laas ie dè-d-over en verschaaiene zuchten liet ie deur de kaomer gaon.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - verschaaie keere hèk oe verteld hoe schon dèt hier is...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont) in Groot Tilburg 1941 - Hij kwaamp zelvers op zn prikstuultje, en zoo treffend schoon en zó eenvoudig, sprook ie mee zn parochiaone, dèk er verschaaie keer minne zaddoek van heb motte gebruiken...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 74 05 16 - Ik kwaam deez week verschaaie keer / Aon 'n gesloote deur. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 05 20 - Ge hèt hier in Tilburg verschaaie zaoken / Die echt n dèèl van de stad uitmaoken... - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - 'verschajege' - verschillende

   - Piet van Beers Algemeen Beschaafd Tilburgs: Òn 't diktee dè jaorleks wort gehaawe/ hèk zèlf verschaajene keere meejgedaon. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Stadsnieuws - Ik hèb van verschaaje kaante geheurd dèt nie goed meej em gao. (210609)

1. zelfstandig naamwoord

   het verscheiden, het overlijden

   - Cees Robben - Gij wilt nò oew verschaaje zeeker ópgestókt wòrre [datum onbekend]

   - Cees Robben - naa wil ie nòg vur et verschaaje en bòrd möllekepap [datum onbekend]

2. 2. bijvoeglijk naamwoord verscheidene, verschillende

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Der wiere verschaaje febrieke gebouwd

   - Kees en Bart, krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935 - verschaaje = diverse; 'verschaaiene'; 'verschaaije weken'

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939 - Verschaaiene keeren laas ie dè-d-over en verschaaiene zuchten liet ie deur de kaomer gaon.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - verschaaie keere hèk oe verteld hoe schon dèt hier is...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont) in Groot Tilburg 1941 - Hij kwaamp zelvers op zn prikstuultje, en zoo treffend schoon en zó eenvoudig, sprook ie mee zn parochiaone, dèk er verschaaie keer minne zaddoek van heb motte gebruiken...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 74 05 16 - Ik kwaam deez week verschaaie keer / Aon 'n gesloote deur. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 05 20 - Ge hèt hier in Tilburg verschaaie zaoken / Die echt n dèèl van de stad uitmaoken... - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - 'verschajege' - verschillende

   - Piet van Beers Algemeen Beschaafd Tilburgs: Òn 't diktee dè jaorleks wort gehaawe/ hèk zèlf verschaajene keere meejgedaon. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Stadsnieuws - Ik hèb van verschaaje kaante geheurd dèt nie goed meej em gao. (210609)

1. werkwoord

   verscharen, verplaatsen

   - WBD - koeien van de ene wei naar een andere overbrengen

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - VERSCHAREN - het vee verscharen, uit de ene weijde in de andere

2. brengen. Zie SCHAAR (bij Verster)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHAREN (schaoren) ov. ww (van vee gezegd) naar de wei brengen.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERSCHAREN - malkander v. - elk. aflossen, vervangen

1. werkwoord

   verschiete - verschôot - verschoote

   - Pierre van Beek - verschrikken; voorschieten

   - Pierre van Beek - Kundet verschiete? - kun je het voorschieten? Van verschiete worde lillek. (Tilburgse Taaklplastiek 176)

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "verschieten - verschrikken"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'veschiete'

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ek gao èfkes men ôoge verschiete - ik ga even een dutje doen

   - WBD - III.4.4:315 'verschieten' = idem (= verbleken, verkleuren)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - VERSCHIETEN wkw - zijn poeder, geld, een kleur zal - ; ontstellen, zij verschoot ervan.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - st.ww. verschieten, transitief: vrees aanjagen, doen schrikken;

2. intransitief a) (ver)schrikken, ontstellen, b) van kleur veranderen, verkleuren, verbleken.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VERSCHIETEN, voor verschrikken

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - VERSCHIETEN - verschrikken. Zie Kiliaen -

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VERSCHIETEN l) ov. ww - voorschieten; 2) onov. ww - van kleur veranderen, zijn kleur verliezen; 3) onov. ww - schrikken (en van kleur veranderen?): oew, ik verschoo:t toch.

   - WBD - III.1.3.16 'verschoten' = versleten; ook 'kaal'

   - WBD - III.1.4:293 'verschieten' = schrikken

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VERSCHIETEN (met zijn en hebben) - plotseling ontstellen of ontroeren, 'tzij van verrassing of verwondering, 'tzij van vrees of angst

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - verschiete ww - schrikken

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - verschiete - schrikken = verschieten 'van kleur verbleken'

   - WNT - VERSCHIETEN (I) - 10) ontsteld doen raken van schrik; hevig schrikken; 11) terugschrikken, terugdeinzen voor iets afschrikwekkends; 13) opkijken van; 14) (van de gelaatskleur) snel, plotseling wegtrekken; enz.

   - WNT - deel XX II, kolom 25, betekenis 27) in de verbinding 'zijn oogen verschieten' = even inslapen, een licht kort slaapje doen.

verschil uitmaken, hier vooral in de betekenis 'het zal mij een zorg zijn'

schone kleren, inz. ondergoed

verschonen

1. zelfstandig naamwoord

   verschoning

   - A.J.A.C. van Delft - Moeder de vrouw "legt 's Zaterdags de verschooning klaar" en als we dat schoone lijflinnen niet regelmatig aantrekken "raanden we een week". (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)
2. bijwoord

   verschôore verscholen, verborgen [?]

   - A.J.A.C. van Delft - "Dat staat vreemd verschoren" beteekent: Dat doet voor de toekomst vreemd aan. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

verschotten, verbruikt [?]

verschralen verschraole - verschròlde - verschròld ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij verschròlt

verschrompeld uit Middelnederlands schrepel, mager, dor, vermagerd, verdord - Cees Robben - ...n verschrepeld blad (1959)

verwaarlozen de etymologie is nog niet duidelijk

verslaan

verslijten

verslinden

versnijden versnije - versneej - versneeje

de etymologie is niet opgehelderd

verspelen, kwijtraken vocaalkrimping in tegenwoordige tijd, verleden tijd, en voltooid deelwoord

verspreiden

1. zelfstandig naamwoord

   verstand

   - Cees Robben - Tilburg hee van wol verstaand! (19560630) - Cees Robben - En novvenaant zun verstaand viel ie nie dur de maand (19811127) - Cees Robben - [Moeder die haar kind naar school brengt:] Hij hee nie veul verstaand, mister.. Mar wettie heej is wel van t biste... (19790923)

   - WBD - III.1.4:23 verstaand = verstand

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ge hèt een goej verstaand mar tis nòg nie gebrökt Complimenteus laten merken dat de ander lomp is

2. Uitdrukkingen

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - gezegde: Hij heeter net zóveul verstaand van as en koej van saffraon eete.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - verstaand hèbbe van gekókt eete (Nicolaas Daamen, Handschrift Tilburgs, 1916) - veel verstand hebben van

   - Hessels 2020 - Als iemand intensief met een vertrokken gezicht aan het kijken is: - hij kèkt meej hil zen verstaand! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

verstandig

verstaan, begrijpen verstaon - verston(d) - verstaon in tegenwoordige tijd vocaalkrimping in meervoud: wij/göllie/zullie verstòn

verstenen

verstuiken verstèùke - verstökte - verstökt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: hij verstökt

verstouwen

verstuiken verstèùke - verstökte - verstökt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: hij verstökt

verteren

aan televisie verslaafd raken of worden

verteerder

vertelsel, verhaal

vervat, reserve

anders (vast)pakken

vervelen Dialectenquête 1887 Willems - verveele - vervilde - vervild vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij vervilt

verwarren

verwijten verwèète - verwêet verweete; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij verwèt

verwachten

verwachting

verwaand

1. werkwoord

   verzaken

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - bij het kaarten geen troef of kleur bekennen; ook: 'saoke'

   - Cees Robben - Mar ge meut nie verzaoke... (19561013)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - fersaoke, versaoke - oneerlijk geen kleur of troef bijspelen

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

voltooid deelwoord van verzègge verzegd, beloofd

verzuimen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij verzömt

verzuipen verzèùpe - verzôop - verzoope in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij verzöpt

verzoeken, uitnodigen verzuuke - verzòcht - verzòcht k orte uu

1. zelfstandig naamwoord

   vest ook mannelijk aangetroffen:

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? dl. 2, Tilburg 2007 - Van ons Lia krêeg ik meej dieje Siendreklaos ene schôone vest.

2. ▼vist

vet

1. zelfstandig naamwoord

   1. functie in weverij

   - WTT 2012 - van oorsprong waarschijnlijk de functies waarbij een textielarbeider smoutolie moest gebruiken.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "vethol - scheldnaam voor fabrieksjongens, vooral draadmakers"

   - Naarus - ...wij han innen kollesaolen règenput, en die wier van tèd tot tèd ok schongemokt, as t is langen tèd dreug gewist wis. Naa hamme daor zoo wel wè van die jonge gasjes veur die ze vruuger "vethollen" noemden, maar die laoter de naomsveraandering onderginge; en toen "Draod versterkers" hietten. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - A.J.A.C. van Delft 1930 - In Tilburg heeft het baantje der draadmakers hen den scheldnaam van

   - Anoniem - De scheldtitel waarmede de jongeren [in de textielfabrieken] vooral werden aangeduid was fabriekslap en vethol; de welwillende algemeene benaming was voor de kleinen: draadmaker en voor de grooten fabrieksmeens, werkmeens, en voor allen te samen 't of dè werkvolk! Mét de noodige minachting a.h.b. Dat was misschien nog het ergste van al, dat de waardeering al te veel zich uitte in weinig achting. (Anoniem; in Nieuwe Tilburgsche Courant 30-01-1941, Hoe was het in onze streken?".)

   - Cees Robben - knöpt de vethol rap zn draoike (19560630)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - ene vèthôl = draadmaker in het spinproces
   ► "vetzakken" of

   ► "vetkezen"

   ► "vetkezen" gegeven. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 1 februari 1930 Van vroeger dagen 151: Folklore en Ambacht 1)

2. 1.1. vèthol = vètbòl - Karel de Beer - draadmaker in het spinproces van een textielfabriek. Het woord vèthòl werd ook gebruikt als scheldnaam voor een politieagent en schijnt oorspronkelijk te komen van vètbòl. Dit waren vettige, aan elkaar geplakte draadjes die werden opgeveegd op de fabrieksvloer en waarvan bolletjes werden gedraaid, die werden gebruikt om de kachel aan te maken. Degenen in de fabriek die dit moesten doen werden door de anderen minachtend vètbòl genoemd, omdat dit veegwerk niet hoog werd aangeslagen. (Tilburgs bijnamenboek, 2000) 2. politieagent

   - Stadsnieuws - Toen ze kattekwaod han ötgehòld krêege ze ene vèthòl aachter der broek. (121210) - Toen ze kattekwaad uitgehaald hadden, kregen ze een politieman achter zich aan.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD - III.3.1:345 'vethol, vetkees' = politieagent

3. Spotnamen voor een politieagent - uit De Tijd - 3 mei 1968

fabrieksjongen voor het vuilste werk verkleinwoord van 'vèthòl', met umlaut

bepaald schoenmakersattribuut

ventiel

vetkaai

vetkees, draadmaker in de textiel

1. naam

   vetleder

   - WNT - lemma vetleder(1957): Bij de bereiding met vet (traan) behandeld en daardoor waterdicht leder

2. Uitdrukkingen In combinatie met 'medòllie'

   - WNT - lemma vetleder (1957) V. GINNEKEN, Handb. 2, 455 b [1914] - Vetleren ; spottend als iemand vraagt: wat krijgste deveur? is het antwoord: 'n vètlere medaje, ENDEPOLS [1955].

   - Karel en Sjarel - SJAREL. Dè kunde begrèpe. Hij holde zon vetlèère medollie uit zunnen binnenzak en 'n buukske en hij kladde mèn erop. (dialoog in Groot Tilburg, 20 april 1945)

   - Hessels 2020 - Bij een negerin met slappe, hangende, lege borsten: - kèkt die meej der vètlèère medòllies! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

vetlampje, olielampje

vetpan, pan waarin vlees en vet werden opgediend om te 'soppen'

1. zelfstandig naamwoord

   iemand die koeien vetmest

   - WNT - VERWEIDER - boer die zich toelegt op het vetweiden (= door weiden, laten grazen, vet doen worden); stuk vee dat men in de wei laat loopen om vet te worden, of dat daarvoor geschikt is.

2. Naar het begin van de pagina Inhoud Woordenboek Tilburgse Taal CuBra Home

DRAADMAKERSLIEDJE 't Is koud, de sneeuw daalt neder, In die schoonheid en pracht der natuur. Die sneeuwtjes vliegen als vlokjes, En, o wat draaien die molentjes schoon. Die spilletjes piepen als muisjes Als men daar geen olie aan doet. Pleizier, pleizier, wij zijn die vetzakken, Pleizier, pleizier, wij zijn die vetzakken van pleizier.

DRAADMAKERSLIEDJE 't Is koud, de sneeuw daalt neder, In die schoonheid en pracht der natuur. Die sneeuwtjes vliegen als vlokjes, En, o wat draaien die molentjes schoon. Die spilletjes piepen als muisjes Als men daar geen olie aan doet. Pleizier, pleizier, wij zijn die vetzakken, Pleizier, pleizier, wij zijn die vetzakken van pleizier.

vogeltje

vogeltjesboer

1. bijwoord

   veel, teveel van telwoord

   - Cees Robben - Wè heej ze toch veul kaskenaade... (19561215) - Cees Robben - Nie veul druktes... (19580426) - Cees Robben - ...dan heet ie nie veul praot... (19581122)

   - Cees Robben - Al veul buijkes aachter de rug... (19740830)

   - Dialectenquête 1887 Willems - hij hee veul pròts omdèttie stèèrek is

2. bijwoord

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - 'veul kaod ' - heel kwaad

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'veuls te hoog'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'Vastenaovend wordt nie veu(l) mir gevierd.' (blz. 94)

   - Cees Robben - En naa nie veul zegge.. of t gaot-er-op..! (19650924) - Cees Robben - Dan lèèkenet veul meer... (19651203)

   - Cees Robben - We hebben n haoven mee waoter dr in.../ Mee zaand... en veul aauw ijzer... (19540515) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122) - Cees Robben - Veul..? Twee haore op oewe kop des wèènig.. Mar twee haore in de soep.. Des veul... (19630816)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - veul? wès veul? Twee haoren op oewe kôp is wèèneg, mar twee haoren in oew soep is veul

   - Stadsnieuws - Veul? Wès veul? Twee haoren op oewe kòp is wèèneg, mar twee haoren in oew soep is veul...

   - De Wijs - k Zôt wel wille koôpe, mar ik heb veuls te veul te wènig in mn portmonnee (10-02-1963)

   - Pierre van Beek - Hij zeeter nie veul; hij zeeter ginnen êene - hij is zwijgzaam, gesloten

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - ge haadt al nie veul - gij hadt reeds niet veel

   - Hessels 2020 - Bij het opmerken van een man met een forse, dikke vrouw: - die spult gèèren in en grôote zaol! of: - die heej gèère veul! of: - die zok saoves wèl es ötgepakt wille zien! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).

3. Aanvullende bronnen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - veul onbep. tw. - veel

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VEUL, voor veel, voornamelijk ten platten lande, naar de kanten van het Markiezaat van Bergen-op-Zoom, en somtijds, met verwisseling der L in N, 'veun', vooral door kinderen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VEEL (veul) onverbogen, onbep. tw en bw - l) talrijk, in grote hoeveelheid; 2) dikwijls: ik heb daor veul gekome; 3) in hoge mate, zeer: hij is veul ziek.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEUL bw - veel
4. telwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - veel

1. zelfstandig naamwoord

   vuil, vies; gierig, en trappen van vergelijking

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Vèùl wèèrk wòrdt slèècht betòld. - Vuil werk wordt slecht betaald.

   - Informant Toine Raaijmakers - Schertsend als men iemand voor laat gaan: Et vèùl gao vur den bissem. Mogelijk antwoord: De strónt kómt aachter et vèèreke
2. zelfstandig naamwoord

   .- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Tis vèùl, zi den èùl, èn hij bekeek zen jong.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, menne verloofde blèft den hille aovond in zn vuil zitte (17-08-1964) - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)- Frans Verbunt (1996) - veul laojde óp en kèèr

   - Cees Robben - Die blèèft den hille aovend mar in zn vuil zitte... (19641023)

   - WBD - vuil, vèùl - nageboorte van de koe; kalfsvlies

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - den dieje is te vööl om wè wèg te geeve - ... te gierig om ...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööl plöddeke - geniepig (vies) vrouwspersoon

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööle peer - gierig iemand

   - Frans Verbunt (1996) - in zen vèùl lôope - zijn werkkleren nog aanhebben

   - Frans Verbunt (1996) - daor zèèk ene vèùle in - daar ben ik handig in

   - WBD - (Hasselt) nageboorte van een varken

   - WBD - vèùl aaj - bebroed bevrucht ei (van een kip)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Hij heej hil wè waoter vèùlgemòkt. - hij heeft in zijn leven 'de zaak aardig versierd'. (Tilburgse Taalplastiek 153)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et vèùl gao vur den bissem (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - humoristische opmerking als men iemand voor laat gaan

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'de vùil vèèf' - bep. werkmanshuisjes

   - WBD - (III.2.1:317) vèùl - stof

   - WBD - (III.1.2:267) 'vuil' = etter

   - WBD - (III.1.4:442) 'vuil' = onfatsoenlijk ook 'vies'

   - WBD - (III.4.4:236) 'vuil' = troebel

   - WBD - (III.4.4:321) 'vuilmaken,'bevuilen' = idem

3. gierig

   - Pierre van Beek Wanneer iemand "z'n geld aon z'n hart gewaasen is" zijn we niet ver meer van de vrek uit de buurt en men kan er vast van op aan, dat zo iemand wel "'n halfke kan durbèten (doorbijten) al was 't dè-t-ie van awerdom op z'n taandvlees liep". Men heeft nu eenmaal van die "vuil meense" - zelfs in Tilburg. Het woord vuil heeft hier niet de betekenis van smerig maar van gierig. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)

veelderhande, allerhande

1. zelfstandig naamwoord

   veulen, ook genoemd: 'vulle', 'völle' of 'poeleke' (tot 1 jaar)

   - WBD - hèngstvölle, hèngstvulletje - mannelijk jong van een paard

   - WBD - meervölle, mèrreveuleke - vrouwelijk jong van een paard

   - WBD - lèpvulle, lèpvölle - moederloos veulen

   - WBD - gespêend völle - gespeend jong van een paard

   - WBD - veuletje; klèn pèrdje - vleinaam van het veulen

   - WBD - veule, pèrdje, hanske,(Hasselt:) pòlleke - loknaam/roepnaam van het veulen

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vullen' resp.'vollen' - veulen
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - veulen (zie 'veule')

   - WBD - völletaand - het melkgebit van een veulen, ook 'vulletaand' genoemd

   - WBD - völmérrie - dragende merrie, ook genoemd 'vullemèèr'

   - WBD - völleziekt - leewater (ziekte bij jonge paarden)

   - Dialectenquête 1887 Willems - ge moet óns veulen is koome keure

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw. o. 'vuilen, resp. 'völlen' - veulen

veelprater, praatjesmaker

dikwijls

1. bijwoord
   - Gaode gij veur òf moet ik vurgaon? - Ga jij voor of moet ik voorgaan?

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 4l) 'veur/ vur' als ww-deel

   - Cees Robben - Herodus die kwam zellevers veur. Herodus deed zelf de deur open. Prent over driekoningenzingen. De tekst is ontleend aan een in die tijd bekend driekoningenliedje. (19540109)

   - WBD - veurknie - voorknie van een paard, ook 'knie' genoemd

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VEUR i.p.v. voor, in de bet. v. ante, ook in de zamenstelling (bijvoorbeeld veurhoofd). Dat het zeer goed is, kan men bij Kiliaan zien.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEUR vz/bw - voor
   ► Ed Schilders over de prent 'Herodus die kwam zellevers veur' van Cees Robben
2. bijwoord

   voor Waorveur moete vurkoome?

   - WBD - et kalf zit meej de kòp nao vurre - zit goed (vóór de geboorte)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vur de deur

   - Dialectenquête 1887 Willems - dan spanneme et pèèrd vur de nuuw kèèr

   - Dialectenquête 1887 Willems - ene kaawe kèlder is goed vurt bier

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dees vur vurt fist èn dès vur nòt fist - dit is voor vóór het feest en

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vur - vz - tegen, als, voor
3. zelfstandig naamwoord

   vuraawer, vuraauwer voorouder

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 14 - Wij meuge op die vuraauwers / Ons ège echt beroeme / Om dè de schrèvers van dè boek / Ze "Pronte meense noemen.

1. werkwoord

   vieren; verwennen

   - Pierre van Beek - Ik wòrd gevierd as en vèùl aajke = ik ben niet in tel (Tilburgse Taalplastiek 126)

   - Dialectenquête 1887 Willems - viere - vierde - gevierd

2. soms vocaalkrimping: gij viert, en verleden tijd vierde(n) lange ie, behalve in tegenwoordige tijd bij gij (viert) en in verleden tijd (vierde(n))

   - Cees Robben - Ze wordt gevierd as n vuil aaike... (19710522) [Ze wordt goed verzorgd] - Cees Robben - Gevierd as n vors aaike.. (19860411)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VIEREN - vieren, wel verzorgen. Hij is gèren gevierd.

1. zelfstandig naamwoord

   lengtemaat, vier el

   - WBD - III.4.4:288 'vierel' = kwart el (= 17 cm), ook 'vierendeel'

   - WBD - III.4.4:295 'vierel' = kwart pond

   - WNT - VERREL VIEREL , zelfstandig naamwoord onz., mv. -s. Zie voor de vorming van verrel en vierel (die voor het eerste lid mog. een verschillend uitgangspunt hebben) de etym. wdb.; zie ook VIERDEEL. 1. In het alg.: een vierde deel van iets; vierendeel, kwart. LAURMAN 73 [1822]. V. DALE [1872 ᬶ].

2. 2. In het bijz. a. Als aanduiding van een bep. maat. α. Als lengtemaat: een vierde deel van een el, een kwart-el. Een verrel fluweel, V. DALE [1898 ᬶ]. HAGERS, Handelslex. [1919].Een vierel lint, Driem. Bl. 22, 28 [Utr., 1927]. β. Als gewichtsmaat: een vierde deel van een pond. ZWIERS [1920]. HAGERS, Handelslex. [1919]. γ. Als inhoudsmaat. LAURMAN 73 [1822].Een verrel boter, 11/2 H.G., (ook) een vaatje van 80 pond, V. DALE [1898 ᬶ]. Ze (t.w. de dokters) voeren Meestal niets uit voor 't geld. 'k Gaf kroonen en voor niets! ik gaf Veeleer ze aan Gerrit-buur voor 't verreltje' ouden wijn, SCHIMMEL, Dram. P. 2, 67 [1850]. δ. Als oppervlakte- of landmaat.

1. naam

   vierkant; eigenwijs

   - Hessels 2020 - Teleurgesteld gezicht bv. na verlies: - snoetje int vierkaant! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

2. Aanvullende bronnen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VIERKANT bw - geheel en al, openlijk

1. naam
   - Frans Verbunt (1996) - onverzettelijk
2. naam

   Stond et ze nie aon wèk ammòl zi, dan wier ik vierkaantig opgevat en in zon kiest geflikkerd. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) vierschaftskeeper - (vierschafskeeper ?) zelfstandig naamwoord - stofnaam (textiel)

   - WBD - II.4. p. 892 Een keper die [...] met bijvoorbeeld vier weeframen geweven is ("schaft" = "weefraam"). Grothe zegt op p. 351: "Gekeperde stof, die geweven is (...) waarbij dus weder-keerig in ketting en inslag 't binden op den vierden draad plaats heeft, noemt men vier-bindige, vierdraads, vierknoopige of vierdeelige, ook vierschachtskeper. Het type vierschaftskeper in: K 183 (= Tilburg) - WNT - lemma Vier 1958 - Vierschacht, met vier schachten vervaardigd weefsel. Vierschachter, weefkam met 4 schachten (DE BO [1873]).

vatte

schiet eens op! Verbastering van Franse 'vite un peu'

visiteren, bezoeken; uit Frans 'visiter' via Nederlands 'visiteren' nog geen Tilburgse bewijsplaats

1. zelfstandig naamwoord

   vinger

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - der intje van vèèf vingers èn en benauwd hart (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - er eentje - gauw bang zijn om iets verkeerd te zullen doen; aarzelen voordat er een beslissing genomen wordt

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - der zen vingers nie blauw òn hèbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - een erfenis in het vooruitzicht hebben waar niet veel van verwacht wordt (de vingers worden dan niet blauw van het tellen)

   - WBD - III.1.1:159 'vingerlid' = vingerkootje; ook 'voorste lid'

2. Ill. Thomé - vingerhoedskruid - digitalis purpurea

1. zelfstandig naamwoord

   vingerhoed

   - WBD - 'vingeroet' (II:1123) - vingerhoed

   - WBD - III.4.3:246 vingeruudjesplaant - vingerhoedskruid (Digitalis purpurea)

   - WBD - III.4.4.296 'vingerhoedje' = centiliter
   

2. Tekening van Carel Fabritius - Vink - 17de eeuw

1. zelfstandig naamwoord

   het slaan van een vink; knip om vinken te vangen

   - Gezegde: V: óp vinkeslag zitte - ongeduldig en gespannen zitten wachten op een bevalling (de ouders - en niet de vroedvrouw - zitten op vinkeslag)

   - Interview Jolen - 1978 - Ik hèb aatij veugeltjes gehadin de fejèèr, aatijik ging ze zèllef vangevinkein de DiepestraotSanneke Hòns, Sanneke Haans, dè was ene lantèèrenònsteeker, die ha zèllef ene vinkeslag aachter zenen hòfgrôote nètte. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   
2. zelfstandig naamwoord

venijnig

1. zelfstandig naamwoord

   veer, veertje

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vêre - veren (ê als in Frans même)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ene paauw heej schoon vèère.

2. Uitdrukkingen

   - Cees Robben - Die gin veer van dr lippen kos blaoze... (19580201) [Die straatarm was.]

   - Hessels 2020 - Op ziekenbezoek geweest en het gaat nog niet zo best met de patiënt: - hij kos nòg gin vèèr van zen lippe blaoze! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. Aanvullende bronnen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEER en VÈÈR znw.v. - veder, pluim
4. zelfstandig naamwoord

   veertje

   - A.J.A.C. van Delft - De duivenliefhebbers, waarvan er onze stad velen telt, zeggen "Geen vèrke thuis te hebben" om aan te duiden, dat alle duiven meevliegen in wedstrijden. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - Frans Verbunt (1996) - gin vèrke tèùs hèbbe (er is nog geen duif op de klep gevallen)

   - Cees Robben - Na blaosik al wir n vèrke/ Mee veul lef de wèèreld in/ Dè wil zeggen det me goed gao (19731231)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - veertje
   

veerpont

veertig-uren-gebed

veertien

vis

vestje

vestzak(je)

vestzak(je)

visjesvreter; larve van libelle

1. zelfstandig naamwoord

   viskorf van de ambulante visverkoper

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - En wie was dè ok wir die aatij bij De Kluit èn zôo ooveral kwaam meej zen aajer èn zen viskörref, hoe hiet die ok wir? (transcriptie Hans Hessels 2014)

2. Foto: Regionaal Archief Tilburg

vismarkt Audio-opname 1978 - èn toen zèèk zogenaamd bij Jaones Lôos òn de gang gegaon, dè was op de Vismèrt, et Willemsplein èn de was ene grôote gròssier (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013) Afbeelding uit: Kroniek van de Kempen

vishengel

1. zelfstandig naamwoord

   vest

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vist

   - Op de trebuune meej en harnas/ of ene koogelvrije vist. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Beeter enen bange as enen dooie)

2. ▲vèst

vleien

lefdoekje, pochet, fuit het Franse 'foulard', hals- of zakdoek

1. werkwoord

   vlaggen

   - WNT: plaggen of graszoden steken

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - nie vlagge (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - gemeenschappelijk bezit niet te eigen bate aanwenden (in de gemeensch. heide mochten vlaggen gestoken worden)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vlagge ww - plaggen afsteken
2. zelfstandig naamwoord

   vlagzèès vlagzeis

   - Lowie van Dorrus Misters (pseudoniem), rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 17 Rond de boerenhaard 2, Nieuwe Tilburgsche Courant 11-8-1952 - Misschien heeft voor sommige lezers ook de heiturf een nadere omschrijving nodig. Deze werd op de heivelden gehakt. De boer gebruikte daarvoor de zg. vlagzeis. Dit is een gereedschap, waarvan het mes, de zeis, onder een hoek van ca. 70 graden aan de steel staat. Het mes heeft een afgeronde vorm, ongeveer 13 bij 20 cm. Bij het hakken dringt de snede in de grond, komt dan horizontaal onder de heide en snijdt de bovenheide en een gedeelte der wortels af. Dit is de turf. Voor de boer weggaat, worden de turven of plaggen tegen elkaar opgezet om te drogen. De brandstof leveren dus de opstaande heide en de onderliggende wortels. Is de boer niet van plan van de kale vlakte bouwgrond te maken, dan laat hij ze gewoon liggen. De heide schiet vanzelf weer uit. Hoe de naam "vlagzeis" is ontstaan, is ons niet bekend, maar vermoedelijk is de oorspronkelijke naam "vlakzeis" en is de k door het spraakgebruik een g geworden.

1. zelfstandig naamwoord

   druk

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè hèbbe ze et wir vlak - wat zijn ze weer druk!

2. HTW 'vlak hèn' uitgelaten, druk zijn

   - WBD - III.4.4:136 'vlak , 'vlakke' = vlakte
3. bijwoord

   vlakweg direct, zonder omhaal Ze hield nie van omwegen en deurom vroeg ze vlakweg aon Annekes... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

hartstocht

volant (onderdeel van een textielmachine)

Toponiem Vlaanderen

1. naam

   verleden vleeje mònd, vlee week

   - flee = contractie van 'verleden': d-syncope, affix-apocope enz.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - FLEE gekrompen uit 'verleden', fleeë week, fleeë Zondag.
2. bijwoord

   In de vlee week, zèk op rès gewist mee den ootobus. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) dès naa ammol lang geleeje/ dè noeme ze «de vleeje tèèd» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag) Klèèn Luuske van ons taante Fien/ is fleeje mònd getrouwd... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Pertrètjes kèeke) 'ze Miel hee vleeje week gezee/ Ik gao nie mee naor Willem II" (Gieleke wsch. pseudoniem van Michel van de Ven (Lechim) ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980)

   - Cees Robben - Vlee jaor hebbe wij hullie n kaortje gestuurd mar zullie ons nie... (19801031) - Cees Robben - Toen ge t vleeje week mee t karnevalsbal zôô begaoid had.. (19800215)

3. Fleeweek zaat ie nòg int kefeej. uitdr. fleeweek from - de voor-vorige week

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'vleejaor'

   - Cees Robben - Vleje-week-vrom waren oew pèère buikzuut.. oew appelesiene mörf.. oewe knolraop vôôs... en oew èèrepel glaozig... steeket zelf mar in oewe kaones... (19680209) - Cees Robben - Hedde gij vleeje-week-vrom opgetillefeneerd... (19680816) - Cees Robben - Hak vleeje week from oew stee mar gekocht... (19830812)

4. Audio-opname 1978 - dès vleej jaor fèfteg jaor gewòrre mar ze hèbben et nie gevierd want ik hèb et toevalleg nòg òn de pòrtier vleej week gevraoge. (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

vlechten

1. naam

   verleden vleeje mònd, vlee week

   - flee = contractie van 'verleden': d-syncope, affix-apocope enz.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - FLEE gekrompen uit 'verleden', fleeë week, fleeë Zondag.
2. bijwoord

   In de vlee week, zèk op rès gewist mee den ootobus. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) dès naa ammol lang geleeje/ dè noeme ze «de vleeje tèèd» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag) Klèèn Luuske van ons taante Fien/ is fleeje mònd getrouwd... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Pertrètjes kèeke) 'ze Miel hee vleeje week gezee/ Ik gao nie mee naor Willem II" (Gieleke wsch. pseudoniem van Michel van de Ven (Lechim) ongedateerd knipsel uit onbekende bron; ca. 1960-1980)

   - Cees Robben - Vlee jaor hebbe wij hullie n kaortje gestuurd mar zullie ons nie... (19801031) - Cees Robben - Toen ge t vleeje week mee t karnevalsbal zôô begaoid had.. (19800215)

3. Fleeweek zaat ie nòg int kefeej. uitdr. fleeweek from - de voor-vorige week

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'vleejaor'

   - Cees Robben - Vleje-week-vrom waren oew pèère buikzuut.. oew appelesiene mörf.. oewe knolraop vôôs... en oew èèrepel glaozig... steeket zelf mar in oewe kaones... (19680209) - Cees Robben - Hedde gij vleeje-week-vrom opgetillefeneerd... (19680816) - Cees Robben - Hak vleeje week from oew stee mar gekocht... (19830812)

4. Audio-opname 1978 - dès vleej jaor fèfteg jaor gewòrre mar ze hèbben et nie gevierd want ik hèb et toevalleg nòg òn de pòrtier vleej week gevraoge. (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

1. zelfstandig naamwoord

   vlees

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, t is vlees van den bakker (gehakt met veel brood) mee lawaai-sju (17-08-1964)

   - WBD - vlêes - lijmvlees, de resten vlees-, bind- en vetweefsel van de vleeskant van een huid (II 6l0), ook 'lèèm' genoemd

   - WBD - vlêesmesjien - vleesmaohine, om huiden te ontvlezen (II 608)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ast vlêes deraf is, gooje ze de bêene bèùte (HM'50) - typering van werkgevers die hun personeel ontsloegen als het oud was.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'et vlêes is zwak', zi taante Ka, èn ze kòcht enen èèzeren beehaa (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971)

2. Etym. wg. fleiska, D. Fleisch, N. vlees, T. vlêes

lichtgekleurde, dunne kousen [?]

vleesmes

vlees ...in en köpke soep han ze wèl zin./ daor zaat wèl veul gruun èn peekes/ mar hèèl wèènig vlèèswèèrk in. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et is mar hoeget zègt )

vlezen

vlaggetje

vlaggetje

vlammetje

1. zelfstandig naamwoord

   vleugel

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vleugel

   - WBD - III.4.1:36 'vleugel', 'vlerk'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VLEUGEL zelfstandig naamwoord mannelijk vleugel, Frans aile; ook vleugel van een spinnewiel

2. Ill. Rolf Janssen

vlieg ...zoo taai as vliegen op de stroop! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

zusters met witte vleugelachtige kap Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de vliegkappe = zusters van een bep. congregatie (blz. 98)

vliegtuig

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - vliegennet (netwerk dat men over een ingespannen paard vastmaakt om het tegen vliegen te beschermen) (Hasselts woord)

   - WBD - (Hasselt; 'bòrstnèt' - borstnet (tegen vliegen, t.bijvoorbeeld een paard

   - WBD - 'vliegedèk' of 'bòltje' - rugnet (vliegennet over de rug van een paard)

2. Ill.: Naumann; vlierscheut - turdus pilaris

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - kramsvogel, beflijster (Turdus pilaris)

   - WBD - III.4.1:88 vlierscheut - kramsvogel (Turdus pilaris), ook genoemd: kramlijster of dubbellijster

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vlierscheut zelfstandig naamwoord - grote lijster

   - WNT - VLIERSCHEUT - 2) in de streek van Oirschot een volksnaam voor den Kramsvogel (Turdus Pilaris)
   

2. Vliervlam

vliervlinder vD. vliervlinder - vlinder met zwavelgele vleugels met bruine buitenrand, waarvan de rups op de vlier leeft (Ourapteryx sambucaria)

vlies (zie ook: vlim)

vliesje tussen vruchtvlees en pit bij een appel, ook genoemd: vlies, blees, bliske, blieske

vleermuis

1. zelfstandig naamwoord

   MT- Informant Ad Vinken; watermuurverf uit WO II: 'vloejbah'

   - verbastering van de merknaam 'Vloeba'

2. SJAREL. Toen heb ik er hil m'n huis mee gevloebahd. 't Was percies of hil m'n huis opnuuw behangen was. Echte crème-kleur! Echt modern! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 19 januari 1945)

   - Sjef Horsten - 'Bloemen op het behang' - "Vlak na de oorlog was er gebrek aan zowat het meest noodzakelijke. Behang op de muur was te kostbaar. De niet kapitaalkrachtige zocht dan ook naar een alternatief. Vloeba werd een begrip. Dit vloeibare behang werd aangebracht net als witkalk. Nu toegevoegd met een tintje : rosé, beige of zeegroen. Soms kwam men tot een "namaakbloemetjesbehang" door een beige ondergrond te verfaaien met spetters van rosé en of zeegroen, aangebracht met een oude handveger. Moeders waren daar heel vaardig in. Vloeba had echter een groot nadeel. Het was niet raadzaam tegen een muur gaan te staan die er mee was behandeld. Er zijn in die tijd dan ook heel wat kleerborstels versleten."

1. werkwoord

   vloeken

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vloeke - vloeken

2. Pierre van Beek Zo hoorden wij dezer dagen van iemand, die om zijn vloeken een twijfelachtige reputatie geniet, zeggen, dat hij "vloekt in de ere-afdeling". Een gedachtenassociatie met de vele zangverenigingen en harmonieën, die onze stad telt, is zeker niet vreemd aan het ontstaan van deze uitdrukking. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vloeken in de eere-afdeeling (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1964) - flink vloeken

   - vloeke - vloekte - gevloekt

1. zelfstandig naamwoord

   1. vloer

   - WBD - onderkant van een brood

   - WBD - ovenvloer (waarop het brood wordt gebakken)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - oover de vloer koome - op bezoek komen, aan huis komen

2. 2. Velours, de stofnaam

   - Henk van Rijswijk - Velours: wollen strijkgaren mantelstof of gordijnstof, gevold en geruwd, vaak in inslagsatijn geweven. Het haardek is zo dicht dat het op fluweel lijkt.
   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm

   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm - J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) Velours. Weefsel met een pluche-achtig haardek, dat op verschillende manieren kan worden verkregen (ruwen, doorsnijden van poollussen e, d.). a. Staande velours heeft een rechtopstaand fluweelachtig haardek, door ruwen en velouteeren verkregen. b. Streekvelours heeft een in één richting liggend haardek. De apprêtuur is: vollen, ruwen en strijken. Velours wordt voor overjassen, gordijnen en decoratiedoeleinden gebruikt. - H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Maonnaacht, 1932 - 't Olling *) laand leej omgetooverd [*) -noot van Sterneberg bij dit woord: geheele]/ zoft in zulvervloer *) gestraol. [*) -noot van Sterneberg bij dit woord: zilverfluweel...]

3. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954),

vlokje

vlaams

verleden tijd van 'vliege' vloog Ill. Rolf Janssen

1. zelfstandig naamwoord

   vlo

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vlooi
   

2. Uitdrukkingen

   - Piet Heerkens - Twee die saomen slaopen, eten,/ worren deur dezelfde vlooi' gebeten. (Uit: Brabant, Brabantse spreuken, 1941)

   - Pierre van Beek "Wie bij den hond slaopt, krijgt vlooien" is ons equivalent voor "Wie met pek omgaat, wordt er door besmet." (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant maandag 17 april 1950)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Wie bè den hónd slòpt, krèègt vlôoje.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Hoe kòlder/ gròtter hond, hoe meer vlôoje.

   - Pierre van Beek -gezegde ópsteuven as ene zak vlôoje - wegrennen, in allerijl

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ópsteuven as ene zak vól vlôoje ('72) - naar alle kanten wegvliegen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ge vèndt allicht en vlôoj in en schoojershèm (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - je had kunnen weten wat je te wachten stond; maak dus achteraf geen aanmerkingen.

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - vur êen vlôoj hoefde nie hil oewen bèùk kepòt te krabbe

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - zenèège vuulen as en vlôoj tusse twee naogels
3. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - WNT - VLOOI vlo, vlooi

1. zelfstandig naamwoord

   vlo

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vlooi
   

2. Uitdrukkingen

   - Piet Heerkens - Twee die saomen slaopen, eten,/ worren deur dezelfde vlooi' gebeten. (Uit: Brabant, Brabantse spreuken, 1941)

   - Pierre van Beek "Wie bij den hond slaopt, krijgt vlooien" is ons equivalent voor "Wie met pek omgaat, wordt er door besmet." (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant maandag 17 april 1950)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Wie bè den hónd slòpt, krèègt vlôoje.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Hoe kòlder/ gròtter hond, hoe meer vlôoje.

   - Pierre van Beek -gezegde ópsteuven as ene zak vlôoje - wegrennen, in allerijl

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ópsteuven as ene zak vól vlôoje ('72) - naar alle kanten wegvliegen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ge vèndt allicht en vlôoj in en schoojershèm (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - je had kunnen weten wat je te wachten stond; maak dus achteraf geen aanmerkingen.

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - vur êen vlôoj hoefde nie hil oewen bèùk kepòt te krabbe

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - zenèège vuulen as en vlôoj tusse twee naogels
3. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - WNT - VLOOI vlo, vlooi
4. werkwoord

   vlooien, vlooien vangen In de dooddoener

   - Hessels 2020 - Als je je verveelt; kweenie wèk moet doeoehoeoen!!!: - zaand òn elkaar knêûpe! of: - den aop vlôoje! of: - leege zakke rèèchtzètte! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

1. zelfstandig naamwoord

   vlo

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vlooi
   

2. Uitdrukkingen

   - Piet Heerkens - Twee die saomen slaopen, eten,/ worren deur dezelfde vlooi' gebeten. (Uit: Brabant, Brabantse spreuken, 1941)

   - Pierre van Beek "Wie bij den hond slaopt, krijgt vlooien" is ons equivalent voor "Wie met pek omgaat, wordt er door besmet." (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant maandag 17 april 1950)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Wie bè den hónd slòpt, krèègt vlôoje.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - -gezegde Hoe kòlder/ gròtter hond, hoe meer vlôoje.

   - Pierre van Beek -gezegde ópsteuven as ene zak vlôoje - wegrennen, in allerijl

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ópsteuven as ene zak vól vlôoje ('72) - naar alle kanten wegvliegen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ge vèndt allicht en vlôoj in en schoojershèm (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - je had kunnen weten wat je te wachten stond; maak dus achteraf geen aanmerkingen.

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - vur êen vlôoj hoefde nie hil oewen bèùk kepòt te krabbe

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - zenèège vuulen as en vlôoj tusse twee naogels
3. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - WNT - VLOOI vlo, vlooi

vlug Pierre van Beek - Hij is nie van de vlugste - (eufemistisch) hij is een slomerik Pierre van Beek - vlugge jóng - vogeltjes die tegen het uitvliegen zijn (= bijna uitvliegen) Pierre van Beek - vlug zèèn - goed ter been zijn (bijvoorbeeld van een bejaarde)

vlug Pierre van Beek - Hij is nie van de vlugste - (eufemistisch) hij is een slomerik Pierre van Beek - vlugge jóng - vogeltjes die tegen het uitvliegen zijn (= bijna uitvliegen) Pierre van Beek - vlug zèèn - goed ter been zijn (bijvoorbeeld van een bejaarde)

vlug Pierre van Beek - Hij is nie van de vlugste - (eufemistisch) hij is een slomerik Pierre van Beek - vlugge jóng - vogeltjes die tegen het uitvliegen zijn (= bijna uitvliegen) Pierre van Beek - vlug zèèn - goed ter been zijn (bijvoorbeeld van een bejaarde)

vloekje

vocht sap van een vrucht persoonsvorm vocht verleden tijd van 'vèèchte'

voetballen het voetballen, voetbalwedstrijden in ouder Tilburgs is het woord mannelijk in de uitspraak verdwijnt soms de t: voebal

vroedvrouw

1. zelfstandig naamwoord

   voer, vooral voor dieren

   - Audioregistratie 1978 - Want vruuger din ze de koej nie in de waaj want dan liepe ze et ammel plat, dè bietje op stond. Dè voejer wèrd gemaajd èn op stal opgevoejerd. (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - En bij den boer, daor 'k aatij m'n voeier haol vur de kenène (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 15 december 1944)

   - WBD - voejerbak - varkenstrog, ook 'tròg' genoemd

   - WBD - voejerkèùl - spoelkuil voor groenvoer (waarin men het spoelt of wast)

2. Pierre van Beek -gezegde - voejer zuuke vur aandermans geèt - werken voor een ander

   - Dialectenquête 1887 Willems - ik moet irst et voejer in de stal brènge

   - WBD - III.4.1:44 kròpvoejer, voer - voedsel voor jonge vogels

   - WNT - VOEDER, VOER II) eten, spijs voor dieren; spijs voor menschen (niet gewoon en verouderd)

   - WBD - III.4.1:43 'voeier' of 'voer' - voedsel (voor vogels), ook 'aas' genoemd

voeren, voederen steeds korte oe

1. zelfstandig naamwoord

   maaltijd

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (gehoord tegen iemand die te dik wordt) ge meugt gerust n voeierke afsteken (11-02-1965)

2. Uit: Flora Batava 2 , Jan Kops (1807)

voederwikke (Vicia sativa), een familie van klimplanten; ook smalle wikke genoemd

verleden tijd van vaore, dat ook zwak vervoegd wordt (vaorde).

voerman korte oe ?

1. zelfstandig naamwoord

   voet, lichaamsdeel trippetrap van kendervuutjes... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Naachtegaol, 1941)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, (Gehoord bij de start van de avondvierdaagse)Denkte gij mee die vèf veur één voete, in de prèze te vallen? (09-07-1967)

   - Pierre van Beek - Als iemand er z'n gemak van neemt en zich goed laat doen (eten, drinken, enz) zegt men naderhand: "Hij ging fijn met de voeten op de stoof zitten." (Nwe. Tilb. Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Cees Robben - [Marktkoopman met sinasappelen] Tien vur unne gulden... Mar vur de voet vatte... (19650723) - Cees Robben - Vurrukkelukke bukkeme.. Aacht vur n kwartje... Vur-de-voet-gevat... (19621130)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ik koom nie óp blôote voete (S'7l) - kaartterm: gezegd door iemand die meent goede kaarten te hebben. (reactie: dès mar goed ôok, aanders kónde zónder sòkke terug.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - te voet èn te veld koome (JM'50) - helemaal de weg niet weten

2. uitdr. - vur de voet: ge moet ze vur de voet vatte = niet uitzoeken; vgl. v. Dale: voor de voet iets weggeven of verkopen = zonder te keuren of uit te zoeken: voetstoots.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Volgens krt.65 krijgt het plur. geen umlaut, wel het achtervoegsel (= suffix)e (sjwa).

   - WBD - III.1.3.211 'voetgetuig' = schoeisel

3. lengtemaat = 0,287 m, verdeeld in 10 duim à 2,87 cm; 20 voet = 1 roede (van 5,75 m) (in Tilburg in gebruik vóór de invoering v.h.Ned. Metriek Stelsel, 1820) voet van een plattebuiskachel - Cees Robben - De kender zaten op den voet/ Meej baai dr vuutjes... (19601111) bij het paard

   - WBD - voet - hoef van de koe, ook 'klaaw' of 'klòw' genoemd

   - WBD - voet - paardehoef

   - WBD - 'vuutje', 'voetje-óp', (Hasselt) 'voetóp' - voet omhoog (commando voor een paard)

voetballen het voetballen, voetbalwedstrijden in ouder Tilburgs is het woord mannelijk in de uitspraak verdwijnt soms de t: voebal

voeten (kinderspel)

lopen

voetengetrap

vader

1. zelfstandig naamwoord

   vuil, vies; gierig, en trappen van vergelijking

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Vèùl wèèrk wòrdt slèècht betòld. - Vuil werk wordt slecht betaald.

   - Informant Toine Raaijmakers - Schertsend als men iemand voor laat gaan: Et vèùl gao vur den bissem. Mogelijk antwoord: De strónt kómt aachter et vèèreke
2. zelfstandig naamwoord

   .- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Tis vèùl, zi den èùl, èn hij bekeek zen jong.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, menne verloofde blèft den hille aovond in zn vuil zitte (17-08-1964) - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)- Frans Verbunt (1996) - veul laojde óp en kèèr

   - Cees Robben - Die blèèft den hille aovend mar in zn vuil zitte... (19641023)

   - WBD - vuil, vèùl - nageboorte van de koe; kalfsvlies

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - den dieje is te vööl om wè wèg te geeve - ... te gierig om ...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööl plöddeke - geniepig (vies) vrouwspersoon

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööle peer - gierig iemand

   - Frans Verbunt (1996) - in zen vèùl lôope - zijn werkkleren nog aanhebben

   - Frans Verbunt (1996) - daor zèèk ene vèùle in - daar ben ik handig in

   - WBD - (Hasselt) nageboorte van een varken

   - WBD - vèùl aaj - bebroed bevrucht ei (van een kip)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Hij heej hil wè waoter vèùlgemòkt. - hij heeft in zijn leven 'de zaak aardig versierd'. (Tilburgse Taalplastiek 153)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et vèùl gao vur den bissem (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - humoristische opmerking als men iemand voor laat gaan

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'de vùil vèèf' - bep. werkmanshuisjes

   - WBD - (III.2.1:317) vèùl - stof

   - WBD - (III.1.2:267) 'vuil' = etter

   - WBD - (III.1.4:442) 'vuil' = onfatsoenlijk ook 'vies'

   - WBD - (III.4.4:236) 'vuil' = troebel

   - WBD - (III.4.4:321) 'vuilmaken,'bevuilen' = idem

3. gierig

   - Pierre van Beek Wanneer iemand "z'n geld aon z'n hart gewaasen is" zijn we niet ver meer van de vrek uit de buurt en men kan er vast van op aan, dat zo iemand wel "'n halfke kan durbèten (doorbijten) al was 't dè-t-ie van awerdom op z'n taandvlees liep". Men heeft nu eenmaal van die "vuil meense" - zelfs in Tilburg. Het woord vuil heeft hier niet de betekenis van smerig maar van gierig. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)
4. naam
   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - vèùler (het achtervoegsel (= suffix) -der treedt op na -r en -n)

vollen, van geweven stoffen; dikker maken, o.a. in een bad met zeep of volaarde

1. zelfstandig naamwoord

   vollerij, afdeling van de textielfabriek waar de wol gevold wordt

   - Interview Hermans - 1978 - en volderij dè wil zèggeoew goed dè moes dichter gemaakt wòrre, dè noeme ze voller, vol is dichter maoke, dus dè dichter maoke dè wier toen meej en klein beetje zeep wier dè gedaon (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. zelfstandig naamwoord

   voldersbaos baas van de vollerij

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - èn daor hèbbek lang saome meej gewèrkt gehad, èn toen, die was daor den baos, de voldersbaos eigelek èn toen is hij gestòrreve èn toen bèn ik in zen plòts gekoome

1. zelfstandig naamwoord

   volaarde

   - WBD - (II:1055) - De wasvloeistof [bij het vollen van het laken] is volgens Grothe "water met verrotte urine, volaarde (een glibberige, magnesia houdende kleisoort) of zeep."

   - WBD - (II:1056) - Grothe zegt op p. 384: "De tot het vollen dienende vloeistof bestaat uit water, waarin verscheiden vetachtige of glibberige zelfstandigheden gemengd of opgelost zijn. Het doel dezer bijmengselen is de verwijdering der misschien nog aanwezige vetstoffen, benevens de verhooging der lenigheid en glibberigheid der wolhaartjes, waardoor in elkander vilten der stof bevorderd wordt. Voor het vollen van ordinair en middelfijn laken gebruikt men soms volaarde (fijn verdeelde kleiachtige kiezelzure magnesia), of vette klei, of verrotte urine; voor fijne soorten van laken dient zeepoplossing (15 tot 20 perc. van de stof), of ook zeep en olijfolie; de zeep wordt in warm water opgelost, het koude water bijgemengd en dan het mengsel in de volkom gebracht." Een respondent van K 183 [= Tilburg] merkt op: "Men had volaarde, daar moest zeik bij. Men kon kruiken urine leveren. Dat werd bij de volaarde gedaan en gemengd. Daarmee werden de stukken gevold. Tilburgers worden daarom wel kruikezeikers" genoemd."

   - WBD - (II:1057) - 'vóléért' - volaarde

   - WTT 2012 - volaarde wordt tegenwoordig aangeboden als cosmetisch product: "Een gezuiverde sedimentaire klei met uitstekende drogende en reinigende eigenschappen. Het is vooral bruikbaar als een gezichtsmasker voor de vettige huid en verzacht acne, uitslag en ontstoken huid. Het wordt soms een huidbleker genoemd omdat het de reputatie heeft dat het vlekken van de huid kan verwijderen. Een uitstekend ingrediënt voor zeep. Drogend, egaliserend en verstevigend." (Internet; 2012)
2. bijwoord

   volgesnaggeld De etymologie is nog onduidelijk.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 01 11 - Hij dèèlde hèèl wè rondjes uit / En op 't list volgesnaggeld / Issie zò goed en kaod as t ging / Mar naor de bus gewaggeld.

1. zelfstandig naamwoord

   volk, een bepaald soort mensen

   - C ees Robben - ons Sieleke heeget himmol nie op mansvolk begreepe

   - Hessels 2020 - Als je je niet laat besodemieteren door een ander: - wèl van èèrem, mar nie van lomp vòlk! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006)
   ► Volledige bron:
2. naam

   Uitdrukkingen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'Daor et vòlk is, is de neering' zi de mòsselenboer, èn hij reej mee zene kreugel de kèèrk in (Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek '64) - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - geduureg vòlk ónder de schòlk hèbbe (R'75) - steeds in verwachting zijn.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hoe meer vòlk veur, hoe minder dèt ópschiet (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) - gezegd m.b.t. een mis met drie heren

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - hoe laoter óp den aovend, hoe schónder volk
3. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - VOLK - volek znw.o.: er is veel - op de markt; bij groot - dienen; ik heb vandaag - (= bezoek) thuis; het kleine (= kinderen)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VOLK v l) - mensen: er was veul volk; 2) - slag van mensen, soort: goej volk, mèr rouw; 3) - bezoek: we hebbe volk; roep bij de deur: volluk; 4) familie: ons volk = onze familieleden (alleen voor aangetrouwde familie?); 5) personeel: we moete volk hebben; 6) als achtervoegsel: manvolk, vrouwvolk.

   - WNT - VOLK 3) e) - Uitroep om aan te duiden dat men iemands woning of winkel is binnengekomen en gehoor verlangt.

vuilak

1. zelfstandig naamwoord

   veulen, ook genoemd: 'vulle', 'völle' of 'poeleke' (tot 1 jaar)

   - WBD - hèngstvölle, hèngstvulletje - mannelijk jong van een paard

   - WBD - meervölle, mèrreveuleke - vrouwelijk jong van een paard

   - WBD - lèpvulle, lèpvölle - moederloos veulen

   - WBD - gespêend völle - gespeend jong van een paard

   - WBD - veuletje; klèn pèrdje - vleinaam van het veulen

   - WBD - veule, pèrdje, hanske,(Hasselt:) pòlleke - loknaam/roepnaam van het veulen

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vullen' resp.'vollen' - veulen
2. werkwoord
   - WBD - een veulen werpen, ook aangeduid met het type 'veulenen'

   - WNT - VEULENEN - l) een veulen werpen; 2) (een veulen) baren, werpen

1. zelfstandig naamwoord

   vuiligheid Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Mèn dòchter die ha hier zogezeej zonne stinpöst staonèn en uur nòdderaand koste zôo de slierte öt trèkke, de völleghèd dieter ötkwaam! (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'vuilighei' (bis)
2. zelfstandig naamwoord

   Enen enkeling van de jong naam de moeite, meej enen emmer waoter de völlighed weg te spuule, de miste lieten et mar zôo et waar. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD - (III.2.1:282) völleghèd = vuilnis, ook 'rotzooi' genoemd

   - WBD - (III.3.3.356) völleghèd = onkuisheid

   - WBD - (III.4.4:103) 'vuiligheid' = natte sneeuw

   - Stadsnieuws - Daogs nò de kèrmes leeter aatij enen hoop völleghèd op straot (060507)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VUILIGHEID ww. vuiligheid doen - aan eene natuurlijke behoefte voldoen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - völlighèd zelfstandig naamwoord - vuiligheid, onkruid

1. zelfstandig naamwoord

   vuiligheid Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Mèn dòchter die ha hier zogezeej zonne stinpöst staonèn en uur nòdderaand koste zôo de slierte öt trèkke, de völleghèd dieter ötkwaam! (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels)

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'vuilighei' (bis)
2. zelfstandig naamwoord

   Enen enkeling van de jong naam de moeite, meej enen emmer waoter de völlighed weg te spuule, de miste lieten et mar zôo et waar. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD - (III.2.1:282) völleghèd = vuilnis, ook 'rotzooi' genoemd

   - WBD - (III.3.3.356) völleghèd = onkuisheid

   - WBD - (III.4.4:103) 'vuiligheid' = natte sneeuw

   - Stadsnieuws - Daogs nò de kèrmes leeter aatij enen hoop völleghèd op straot (060507)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VUILIGHEID ww. vuiligheid doen - aan eene natuurlijke behoefte voldoen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - völlighèd zelfstandig naamwoord - vuiligheid, onkruid

vuilik, vuilak, viezerik, smeerpoes

vies doen

vuilak, viezerik

1. zelfstandig naamwoord
   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 04 24 - We motte veul meer rommel krège / Aanders heeget toch gin zin / We hebbe vort twee vuilekesbakke / En daor moet dieje rommel in.

   - Henk van Rijen; vuilnisemmer; Gè mot dè vööl vort in de völlekesbak doen!
   

2. ▼ völlesbak

1. zelfstandig naamwoord

   vuilnis

   - WTT 2012 - het ontbreken van de n wordt als dialectisch beschouwd maar was vroeger normaal. Het - WNT - hierover: 'VULLIS, zelfstandig naamwoord vrouwelijk en onz., mv. -sen (...) Mnl. vuulnisse. Daarnaast zijn ook de vormen vuilis, vulnis, vulle(n)s en vuilens aangetroffen. De vorm vullis (...) blijkt jonger te zijn dan vuilnis. In de 16de en 17de e. worden beide op dezelfde wijze gebruikt; later blijkt vullis eerder tot de volkstaal te behooren en vuilnis tot meer formeel taalgebruik.'

2. Emblematische prent van Jan Luyken - uit: Het leerzaam huisraad (1711)

vuilnisbak

vrijwilliger; uit Frans: volontair

volmaakt

vuilnisbak

vuilnisbak

volop

1. zelfstandig naamwoord

   vuil, vies; gierig, en trappen van vergelijking

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Vèùl wèèrk wòrdt slèècht betòld. - Vuil werk wordt slecht betaald.

   - Informant Toine Raaijmakers - Schertsend als men iemand voor laat gaan: Et vèùl gao vur den bissem. Mogelijk antwoord: De strónt kómt aachter et vèèreke
2. zelfstandig naamwoord

   .- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Tis vèùl, zi den èùl, èn hij bekeek zen jong.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, menne verloofde blèft den hille aovond in zn vuil zitte (17-08-1964) - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)- Frans Verbunt (1996) - veul laojde óp en kèèr

   - Cees Robben - Die blèèft den hille aovend mar in zn vuil zitte... (19641023)

   - WBD - vuil, vèùl - nageboorte van de koe; kalfsvlies

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - den dieje is te vööl om wè wèg te geeve - ... te gierig om ...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööl plöddeke - geniepig (vies) vrouwspersoon

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vööle peer - gierig iemand

   - Frans Verbunt (1996) - in zen vèùl lôope - zijn werkkleren nog aanhebben

   - Frans Verbunt (1996) - daor zèèk ene vèùle in - daar ben ik handig in

   - WBD - (Hasselt) nageboorte van een varken

   - WBD - vèùl aaj - bebroed bevrucht ei (van een kip)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Hij heej hil wè waoter vèùlgemòkt. - hij heeft in zijn leven 'de zaak aardig versierd'. (Tilburgse Taalplastiek 153)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et vèùl gao vur den bissem (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - humoristische opmerking als men iemand voor laat gaan

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'de vùil vèèf' - bep. werkmanshuisjes

   - WBD - (III.2.1:317) vèùl - stof

   - WBD - (III.1.2:267) 'vuil' = etter

   - WBD - (III.1.4:442) 'vuil' = onfatsoenlijk ook 'vies'

   - WBD - (III.4.4:236) 'vuil' = troebel

   - WBD - (III.4.4:321) 'vuilmaken,'bevuilen' = idem

3. gierig

   - Pierre van Beek Wanneer iemand "z'n geld aon z'n hart gewaasen is" zijn we niet ver meer van de vrek uit de buurt en men kan er vast van op aan, dat zo iemand wel "'n halfke kan durbèten (doorbijten) al was 't dè-t-ie van awerdom op z'n taandvlees liep". Men heeft nu eenmaal van die "vuil meense" - zelfs in Tilburg. Het woord vuil heeft hier niet de betekenis van smerig maar van gierig. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)

voile, korte sluier

vuiltjes Hij hò en völtje in zen ôog

1. werkwoord

   vond

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - vón - vond (1e pers. sing.)

2. verleden tijd enkelvoud van vèène'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VON - 2e hoofdvorm van 'vijnen'

ving

vaantje

1. zelfstandig naamwoord

   vogel Uitdrukking 1929 - A.J.A.C. van Delft - "Zoolang ze vrijen, zijn het minnebroeders, doch getrouwd worden het kruisheeren." En de vader wist ter aanvulling: "Zit de vogel in de kooi, dan fluit de vogelaar minder mooi." (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929) 1964 - Pierre van Beek - Ja. hoe gaat het eigenlijk met die mannen: "Zolang ze vrijen zijn het minnebroeders, getrouwd worden het kruisheren". Men vertelt dat ook nog wel anders: "Zit de vogel in de kooi, dan fluit de vogelaar minder mooi". (Tilburgse Taalplastiek afl. 15; Nieuwsblad van het Zuiden, 21-10-1964) 2003 - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - zit de voogel in de kooj, dan flöt de voogelèèr minder mooj (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1964) - gezegd over een getrouwde man.

   - WTT 2012 - De uitdrukking spot met de houding van mannen (de vogelaar ofwel vogelvanger) ten opzichte van vrouwen (het vogeltje); tijdens de verkering zingt het mannetje zo mooi als hij kan om haar in het kooitje van het huwelijk te lokken, na het huwelijk wordt het wat dat betreft minder. Een en ander wordt ook uitgedrukt door de uitdrukking met 'minnebroeder' en 'kruisheer'.
   ► verkleinwoord: veugeltje

   ► minnebroeder

2. Samenstelling

   - WBD - èndvoogel - roepwoord voor een eend, waarnaast ook gelden; 'eend', ind', 'poel poel poel' en 'woele woele woele woele'
3. zelfstandig naamwoord

   Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplèngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn. voogelkôojkes vogelkooitjes

   - bijnaam van De Stadsheer, het appartementencomplex aan de Spoorlaan bij de Noordhoekring, zo genoemd wegens de uitstekende balkons.

   - Lodewijk van Dorrus Misters - "Het Groenewoud" was een bierhuis aan de tegenwoordige Groenewoudstraat en de Oude Dijk, die zijn begin vindt aan de Markt. Door de Broekhovense akkers is zijn voortzetting. Een andere woning in die buurt werd genoemd "het Vogelskooike" omdat de bouwer de naam Vogels droeg. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 13 Oude koffiehuizen in Tilburg 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-2-1952)

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - braakakker (stuk land dat men gedurende een of meer seizoenen laat rusten, teneinde de grond niet te zeer uit te putten) (Hasselts woord)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'vogelwei' - braakliggende grond

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VOGELWEI znw.v. - akkerland dat ledig en onbebouwd liggende, vol onkruid gegroeid is.

2. Kiliaen - VOGHEL-WEIJDE - ornithoboscium; solum cessans, ager effaectus.

voos, droog

voordeel

voordeel

vork deel van een boom waar de stam zich in tweeën splitst

vorm

1. werkwoord

   vormen

   - Cees Robben - Zèède gij wèl gevörmd?

   - vörme - vörmde - gevörmd
2. zelfstandig naamwoord

   vörrek vork

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - èn as ge dan en tas verongelukte òf ge verongelukt en mès òf ge verongelukt oewe vörrek òf oewe leepel dan koste nòg betaolen ôok!!! Klik hier om dit bestand te beluisteren

1. naam

   vers, in het bijzonder van etenswaren

   - W.v.M. (Willem van Mook),Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - Jaans hee al van alles gedaon: op de Mert gestaon mee gaoren en baand en mee visch en gruunten geleurd. Dr echt artikel is eigenlijk vorschen bukkem.

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'vorsche bukkem'

   - Cees Robben - aacht vorse bukkeme (1960405) - Cees Robben - Dan it ie al dn vorse worst en hil mn soepvlees (19641231)

   - Cees Robben - ... of n bammeke mee n harteluk stukske vorse worst... (19840615) - Cees Robben - Gevierd as n vors aaike.. (19860411) - Cees Robben - Jan.. wilde gij dn klèène efkes unne vorse luur aonspeeten... (19691219)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 08 11 - Ik haol wir vorsgebakke mik.

2. bijwoord

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Kareltje Vinken', feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - ...vors als kadetjes en klaor om er in te bijte...

   - Cees Robben - Zèn dees aaier vors, baos..? (19740419) - Cees Robben - En ik strèèk mn bruukske wir vors in de plooi. (19700116) - Cees Robben - t Is nog vors (19600624)
3. naam

   andere betekenissen

   - WBD - III.4.4:47 'vers weer' = druilerig, nat weer

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VERS (vors) bijvoeglijk naamwoord - 1) fris, nieuw, pas gegroeid of gemaakt: vorse mik; 2) gezegd van een koe die pas gekalfd heeft: 'n vorse koei.

voort, voortaan; heden ten dage; vooruit

1. zelfstandig naamwoord

   1. heimwee, verlangen naar vroeger;

   - Cees Robben - Meej vaort in mn hart (19570706) - Cees Robben - t vaort me, jandoome... (19590207) in uitdrukkingen met kuntje: - Informant Toine Raaijmakers - ...dan denk ik meej vaort in men hart...

2. uitdr. vaort/vòrt hèbbe - heimwee hebben; Int begien haj veul vort.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "voart - hedde nie veul voart gehad (is het je in 't eerst niet vreemd geweest?)"

   - Al die maonden mee in R. gebeuret mèn dikkels dek wir is vaort heb nor mn Tilburg. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - Om honderd en één kleinigheike hèk vaort gehad, soms stillekes gejankt as in keind. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - int begien haj veul vòrt - aanvankelijk had hij veel heimwee

   - Stadsnieuws - Hij wont naa in Gôol, mar hij heej zon vaort nòr de stad. (190709)

   - WBD - III.1.4:275 'vaart' = heimwee; 276 'vaart hebben = heimwee hebben.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.m. 'vaor' - vaar, onwennigheid: 'Hij hee niks geene vaor gehad.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VAART znw.v. - Vaart hebben - niet gewend worden, heimwee hebben.

3. 2. vaart, snelheid

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - Omslaon kos ze nie want ze stond zoo wè op den bojem, mar ak naa mee innen stok men eige wè lichtte, dan schoot die kiest vort, en zoo wier er gevaore dèt liefhebberij was. t Gong ten leste mee zoon vaort, dè de golven over de kaant henen spuulden.

   - Cees Robben - In n raozende vaort... (19541211)
4. zelfstandig naamwoord

   vaart, heimwee, snelheid

   - Cees Robben - Wie heej gin haost en nôôt gin vort... (19570615)

   - WNT - VAART (III) - toestand waarbij het iemand vaart, waarbij hij ergens niet wennen kan of heimwee heeft. Alleen in Brabant.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - blz. 630 ... voor hetgeen wat elders heet 'het zal hem afvallen' zegt men hier 'het zal hem varen'. Het zelfst. nw. vaart is in denzelfden zin hier gebruikelijk

voortmaken, opschieten vórtdoen - deej vórt - vórtgedaon

1. zelfstandig naamwoord

   1. heimwee, verlangen naar vroeger;

   - Cees Robben - Meej vaort in mn hart (19570706) - Cees Robben - t vaort me, jandoome... (19590207) in uitdrukkingen met kuntje: - Informant Toine Raaijmakers - ...dan denk ik meej vaort in men hart...

2. uitdr. vaort/vòrt hèbbe - heimwee hebben; Int begien haj veul vort.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "voart - hedde nie veul voart gehad (is het je in 't eerst niet vreemd geweest?)"

   - Al die maonden mee in R. gebeuret mèn dikkels dek wir is vaort heb nor mn Tilburg. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - Om honderd en één kleinigheike hèk vaort gehad, soms stillekes gejankt as in keind. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - int begien haj veul vòrt - aanvankelijk had hij veel heimwee

   - Stadsnieuws - Hij wont naa in Gôol, mar hij heej zon vaort nòr de stad. (190709)

   - WBD - III.1.4:275 'vaart' = heimwee; 276 'vaart hebben = heimwee hebben.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.m. 'vaor' - vaar, onwennigheid: 'Hij hee niks geene vaor gehad.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VAART znw.v. - Vaart hebben - niet gewend worden, heimwee hebben.

3. 2. vaart, snelheid

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - Omslaon kos ze nie want ze stond zoo wè op den bojem, mar ak naa mee innen stok men eige wè lichtte, dan schoot die kiest vort, en zoo wier er gevaore dèt liefhebberij was. t Gong ten leste mee zoon vaort, dè de golven over de kaant henen spuulden.

   - Cees Robben - In n raozende vaort... (19541211)
4. zelfstandig naamwoord

   vaartje

   - Voorbeeld op systeemkaart van Wil Sterenborh - Meej en vòrtje van sisteg

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - vòrtje

   - dim. van 'vaort', met vocaalkrimping

vuist Meej de vöst op tòffel slaon. - Met de vuist op tafel slaan.

vaas, vaasje

1. samentrekking

   vonden zij - vosse

   - mar zèllefs die vossen et nie te frèète. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

2. Vaccinium vitis-idaea -Wikipedia

vond hij - vossie

vond ik - vossik

vuist Meej de vöst op tòffel slaon. - Met de vuist op tafel slaan.

vaatje Pierre van Beek - vòtje zuur bier - oude vrijster

vracht

vrat verleden tijd van 'vreete

vrouw

1. zelfstandig naamwoord

   1. wrak

   - WBD - mager paard, ook genoemd 'kapstòk'

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - WRAK - vrak - wrang

   - WNT - VRAK = wrak

2. 2. vrek En toen ie grotter wier, ies ie zo gierig geworre, zonne vrak, zo interessaant, zonne pin, zo gierig as de naacht. (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

1. naam

   vrouw (vrouwmens)

   - A.J.A.C. van Delft - "Dè vrammes (vrouwmensch) moes d'r ège schaome." Dit is: Die vrouw moest zich schamen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)
2. samentrekking

   ...de vrouw van Cornelissen waar 'n buitengewoon degelijk meensch, een reuzin van een frammes... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) ...en daor kwaamp me in geweldig zwaorwichtig vrammes aongehold... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Die is wèl getrouwd! Mee 'n dochter van Door de Vries en dè wit-ie-zelf ook, want ie hee twaalf gegooid hurre! Krimmeneel wen vrammes is dè! (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

vraag

vragen vraoge - vroeg - gevraoge

1. zelfstandig naamwoord

   vrijdag

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - Vrêdaag - vrijdag (ê = die van Frans même)
2. naam

   Vleeë Vreddag hek inne kaoter gestrikt man! (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw. mannelijk - vrijdag; Gé hoewft geene vreddag te haawe - Gij (een zieke) zijt niet verplicht de vastenwet op vrijdagen te onderhouden.
3. bijwoord

   vrijdags de vrèdagse mèrt - de vrijdagse markt de vrèdagse cent (houdt verband met de vrijdagse markt: snoepcent voor de kinderen) op vrijdag Frans Verbunt (1996) - agge vrèdags vlees it, krèède ene stèrt Freddags gaok noot nie de netuur in... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - wreef: het hoogste deel van de voorzijde van de voet (II:713)

   - WBD - III.1.1.175 'wreef' = wreef

2. ook verleden tijd van vrèève

   - WNT - VREEF = wreef

wreken

1. naam

   parmantig, deftig, trots Pierre van Beek - sjiek, voornaam M vrêet Soms mocht ik neffen onze ôme Henk op et maaimesjien zitten. Daor waar ik vréét op (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - vreet - moedig en opgewekt (van een paard), ook 'wakker' genoemd

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - meej lêed èn vrêet gegaon (KN'30) - zie 'lêed'

   - WBD - III.1.4:165 'freed' = pront; 167 'freed' = deftig; l68 'freed' = trots; 217 'freed' = onstuimig
   ► frêet

   ► f rêet
2. naam

   Haor VREET - fel

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - WREED zeggen in deze streken de landlieden voor moedig, deftig.

vreten

wrijven

dwarszitten De Wijs - Denkte gullie dettie kaôt zô zèn omdek zô gevrêld heb (vrellen = dwarszitten)

1. naam

   vreemd

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - vrèmd volk - vreemdelingen

   - Cees Robben - [vader tegen een kind] Alleej... Gift dn ôôme is n hendje... Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vrèmd gaon - vreemd gaan

   - WBD - III.1.4:278 'vreemd' = onwennig

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VREMD bvw - vreemd, Frans étranger. Veel verwante talen hebben den korten klinker: Oudeng. fremd, Hgd. fremd, Deen. fremmed, Zw. fremmande

   - WNT - VREEMD, vremd
2. bijwoord

   vreemd (Vos in CR)

   - Cees Robben - [vader tegen een kind] Alleej... Gift dn ôôme is n hendje... Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - vre'mt, bijvoeglijk naamwoord 'vreemd' - vreemd

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - VREEMD - vrimt zn/bijvoeglijk naamwoord (vrimder, vrimste): nen - vogel (fig.)

1. zelfstandig naamwoord

   vreemde

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, t is as 2 druppels waoter, hij heeget van ginnen vrèmde (27-12-1968)

2. Frans Verbunt (1996) - vreemdeling (iem. die nog niet zo lang in Tilburg woont)

   - WBD - III.3.1:30 'een vreemde, vreemde mens = vreemde, ook 'ene nie van hier'

   - WBD - III.3.1:30 'vreemden' = buitendorpsen

   - WNT - VREEMDE, vremde - persoon die tot een ander land of volk behoort, die uit een ander land afkomstig is ...

vreemdeling

1. werkwoord

   intensief werken; loswrikken; wringen vrêûke - vrukte - gevrukt, met vocaalkrimping. ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij vrukt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 37) vrêûke - gij/hij vrukt

   - Een roestpraatje ( Weekblad van Tilburg , 5 oktober 1867): As vreuken nie meer en hulpt en alleskes veul overstuurs gee? Daar geannoteerd als: hard werken; zou het als wroken oorspronkelijk naast werken gestaan hebben?

   - Daamen Handschrift 1916 - reuken - hard, onafgebroken werken.

   - Piet Heerkens; uit: Brabant , Aaw weeverlieke (1941):
   

2. we vreuken mee haanden en voeten, om demme van erremoei moeten...

   - Piet Heerkens; uit Vertesselkes , De deur van de kerk van Baokel, 1944:

3. en kwaam daor veur 'n heg van brem en scherpe doren; hij vrong en vreukte vreed om deur die heg te komen

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie , t Peerebumke, 1949:

4. Och, peerdekraachte vreuke vreed aon kêr en ploeg...

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie , Aon den Erteman, 1949: hij vreukt as n perd...

   - Leo Heerkens; uit De knaorrie (Piet Heerkens), Vruuger en naa, 1949):

5. Vruuger, ochgod, 't waar zingen en springe, den hemel... hij leek me zo schoon, en dichtbij, mar naa, och Heer, 't is vreuken en vringe, a'k er mar koom, dan ben ik al blij.

   - Cees Robben - t vreuken en sjouwe... (19570309) - Cees Robben - En wij vreuke en vruute ons dol... (19580308) - Cees Robben - Kunde vreuke..? jao, meneer Lewie... (19841005)

   - De Wijs - Gaon we driehappelepappe of pliesieke speulen mee vreuke? (15-06-1963)

   - Quinten - tis unne vrûkurt die zunne wirgà nie kent! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken ; ca. 1990)

   - Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007: Mistal plektedie [de heilige hostie] òn oew verhemelte vaast en zaate de hille mis meej oew tong vort te vrêûke om em los te krèège en dur te slikken

   - Èn ikke mar vrêûke aachter et fornèùs. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - WBD - III.1.4:345 'wreuken' = zwoegen

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - vrêêke, vreike, vreuke, vruiken - wringen, hard werken

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - WROOKEN, ook WRUËKEN - al wrikkende wringen, met geweld wringen; gewrook, gewruëk

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. 'vreuken' (wreuken, wreken) - wringen, verdraaien, ... met geweld omdraaien, duwen of trekken, zodat ...

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VREUKEN (vreu:ke) onov. ww - hard werken met inspanning v. grote lichamelijke kracht en twijfelachtige efficiëntie. Verwant met: wreken? wringen?

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'vrèuke' ww - wringen, hard werken

   - WNT - WREKEN (II), wreiken, wrieken, wreuken, wrooken, vreken, vreiken, vreuken - 1) m.b.t. concrete zaken: met geweld, met kracht heen en weer bewegen met het oogmerk het genoemde los te maken; 2) met inspanning van al zijn krachten werken; 4) moeilijkheden maken,krakeelen.

   - Naglijder op basis van verwantschap met 'wrooken' met scherplange oo.

6. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. zelfstandig naamwoord

   iemand die continu bezig is, zonder er voldoening van te hebben; (fig.) indringer

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'zoo'nen vreuker'

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "'t is ne vreuker"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dè zèn pas vrêûkers - dat zijn doorzetters
   

2. Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - et vrêûkerke = Leyten (blz. 52) Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - ene vrêûker = hard werkende textielarbeider (blz. 98)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.m. 'vreuker' - hij die altijd - vroeg en laat, hard werkt (met de bedoeling veel geld en goed te vergaren), in ruimere en vagere zin: sterke en enigszins lompe kerel.

   - WNT - WREKER (II), wrekerd, vreker(d), vreiker, vreuker - l) harde werker; 2) ruziemaker, twistzoeker
3. bijwoord

   vrèùt vooruit En toch gink ut vruit! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 9 februari 1945)

1. zelfstandig naamwoord

   vriend

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - de genoddigde gaaste, vrenden en noabure

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - allemans vriend is allemans gèk (Dl6) - wie voor iedereen goed is, ziet zijn goedheid al gauw misbruikt

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - meej vrienden ist nèt as meej zwòlme: ge ziet ze allêenig meej schoon weer (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - uiting van een gedesillusioneerd mens

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VRIND zelfstandig naamwoord mannelijk - vriend
2. zelfstandig naamwoord

   vries van fries

   - Henk van Rijswijk, Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool, 1 september 1950 tot en met juli 1954 - Vries: zeer oude benaming voor een grof wollen strijkgaren weefsel met langharig dek uit grovere wol van losgesponnen inslaggarens. Gebruikt voor winterkleding en overjassen. Rood, lichtblauw en donkerblauw vries: als vries maar dan in de wol geverfd waarbij de kleur afhankelijk is van het gebruik. Meestal in 4 schachts gelijkzijdige keper geweven.
   ► Klik

   ► Klik hier voor het artikel van Van Rijswijk op Cubra
3. zelfstandig naamwoord

1. werkwoord

   vriezen

   - Dialectenquête 1887 Willems - vrieze - vroor - gevroore

2. As 't naaw ok mar zô lang goei weer blijft en nie begient te vriezen dè de kaaien er van barsten. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VRIEZEN vroos, gevrozen, niet vroor, gevrozen.
3. werkwoord

   vrije vrijen vrije - vreej - gevreeje

   - Dialectenquête 1887 Willems - vrije - vrijde - gevrijd

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - vrije dèt klapt (uitdr.) - innig vrijen

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Zij is aaltij haontje de veurste gewist, echt bèdehaand; ze vree mee dur zistien al thuîs en mee t trouwen mos ze ôk hard lôope (10-03-1967)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - agge gaot vrije, motte er êene vatte wòr ge de schorsteen van ziet rôoke

   - Pierre van Beek - Vrijen is zachjes praoten èn hard liege (Tilburgse Taalplastiek 132, 1971; BrH 58:207); Die vrijt meej zin, houdt et leeve derin.(BrH 58:208)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as ge wilt gòn vrije, dan moete ne knòl óp zak hèbbe (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ); knôl= horloge (zie aldaar onder Made)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ik zèè gevreeje, zit mèske, èn ze waar mar eens gekust, óp et lèlleke van der oor (D16)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as ze vrije, zègge ze 'lieveke, moete poepe?', èn as ze getrouwd zèn: 'kreng, moete schèète?' ('70)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - die vrijt, die haawt er et leeven in ('73)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - st. ww. (vreei-e(n)), gevreie(n)), intr. - vrijen

vrijer

1. naam

   vreemd

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - vrèmd volk - vreemdelingen

   - Cees Robben - [vader tegen een kind] Alleej... Gift dn ôôme is n hendje... Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vrèmd gaon - vreemd gaan

   - WBD - III.1.4:278 'vreemd' = onwennig

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VREMD bvw - vreemd, Frans étranger. Veel verwante talen hebben den korten klinker: Oudeng. fremd, Hgd. fremd, Deen. fremmed, Zw. fremmande

   - WNT - VREEMD, vremd
2. bijwoord

   vreemd (Vos in CR)

   - Cees Robben - [vader tegen een kind] Alleej... Gift dn ôôme is n hendje... Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - vre'mt, bijvoeglijk naamwoord 'vreemd' - vreemd

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - VREEMD - vrimt zn/bijvoeglijk naamwoord (vrimder, vrimste): nen - vogel (fig.)

wringen; dwarszitten;

1. zelfstandig naamwoord
   - A.J.A.C. van Delft - Een "vringer" is een doordrijver, een dwarszitter. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - dwarsdrijver, ruziezoeker Ik had en ôom, hij is al jaore dôod./ Enen drammer hij wies aaltij alles beeter./ We noemden em dwarsdrèèver of bètweeter,/ òf vringerd, waor ie ok nie van verschôot. (Henriëtte Vunderink, Kriem pasjoonèl?, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - WBD - (III.2.1:337) 'wringer' = mangel

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw., mannelijk 'vringer(d) - wringer(d), iemand die wrok draagt en ruzie zoekt

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - WRINGER zelfstandig naamwoord mannelijk - persoon die wrok draagt, nijdigaard.

   - WNT - WRINGER - 5) persoon die vaak of graag iemand tegenwerkt of ruzie zoekt, dwarsdrijver

1. zelfstandig naamwoord
   - A.J.A.C. van Delft - Een "vringer" is een doordrijver, een dwarszitter. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - dwarsdrijver, ruziezoeker Ik had en ôom, hij is al jaore dôod./ Enen drammer hij wies aaltij alles beeter./ We noemden em dwarsdrèèver of bètweeter,/ òf vringerd, waor ie ok nie van verschôot. (Henriëtte Vunderink, Kriem pasjoonèl?, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - WBD - (III.2.1:337) 'wringer' = mangel

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw., mannelijk 'vringer(d) - wringer(d), iemand die wrok draagt en ruzie zoekt

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - WRINGER zelfstandig naamwoord mannelijk - persoon die wrok draagt, nijdigaard.

   - WNT - WRINGER - 5) persoon die vaak of graag iemand tegenwerkt of ruzie zoekt, dwarsdrijver

dwarsdrijver, ruziezoeker

1. werkwoord

   vreet

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'vrit aa'tij alles op

   - 2e & 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'vreete', met vocaalkrimping
2. bijwoord

   vroegertèèd vroeger

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - En hil ouwe taante van mèn grotmoeder, zak zegge, die wonde toen vroegertèèd op Roosephoeve in Oisterwijk, dè was teege den Orschòtsendèèk aon Klik hier om dit bestand te beluisteren

vrolijk

wederom, terug fleeweek vrom - de voor-vorige week

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens, vrommes, vrammes, frammes

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - et frammeske: vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart - dialoog in Tilburg Post 1922-193? - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

   - Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet, feuilleton in 5 aflevering in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)...al is ze veur de rest 'n heel pront frammes ...

   - J.H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets verachtelijks. .... In 'vrouwmensch' ligt minder eene tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont; Dialect van Kempenland, 1958 -frames: variant van 'vrames'
2. zelfstandig naamwoord

   vrouwmens

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - et frammeske; vrammes, vrammesen

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - ''n heele berzie wilde vrammessen'; ''n strant vrammes'

3. D16 "vrammes - van het woord 'vrouwmensch'" Och, Hannie, ik kan nie genog van oe haawe,

   - WNT - VROUWMENSCH, vrouwenmensch, vrommes

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - vrommes - vrouw. Verholen samenst. van vrouw en mens

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VROMMES o. - vrouwmens

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VROUWMENSCH. Dit woord, in Holland bijna een scheldwoord, heeft in deze streken, bijzonder bij de landlieden, niets veraohtelijks. In'vrouwmensch' ligt minder een tautologie dan in MANSKEREL.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vrammes' - vrouwmens (gehuwd en ongehuwd)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VREMMES, ook VRÄMMES en VRAMES znw.o. - vrouwmensch

4. Oppr. VROMMES znw.onzijdig; vrouwspersoon, soms eenigszins minachtend.

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vooruitgang
2. zelfstandig naamwoord

   vrötzicht vooruitzicht SJAREL. Jè, dè zik. As we naaw zomer han dan ginke we nor den wenter. En naame in de wenter zitte gomme nor den zomer. Des teminste n goei vruitzicht. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 2 februari 1945)

1. zelfstandig naamwoord

   vrouw

   - Gezegde: Twee vrouwen in êen hèùs zèn as twee katte meej êen mèùs.

   - Gezegde: En vrouwehaand èn en pèèrdetaand meuge nôot stilstaon.

   - Gezegde: Bèdehaand as en vrouwehaand èn en pèèrdetaand.

   - Gezegde: Den bakker heeter zen vrouw durgejaogd. (brood met gaten)

   - Pierre van Beek - "'n Vrouwenhand en 'n paardetand mogen nooit stilstaan." - Een vrouw dient bedrijvig te wezen. (Nwe. Tilb. Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)

   - Cees Robben - dè krikkel vrouwke; èn naa toch niks vergeete, vrouwke?

   - Cees Robben - de miste boere hier slaope nog bij der èège vrouw; jè vrouwke;

   - Cees Robben - ast er naawt, is óns vrouw den baos;

   - Cees Robben - en blènde vrouw èn enen dôove meens;

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - Ónze Lieve vrouw stao int dónker (73) - men zit er krap bij

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hêete vrouwen èn kaawe koffie is tèèdwinst ('72) - ironische opmerking van mannen: bij beide bereikt men zijn doel sneller.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as en vrouw et circuspèrdje öthangt, kòst ze veul strôoj (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - Luxe kost geld

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as der en vrouw getrouwd òf en pèrd gekòcht wòrdt, moete der nie tusse koorme (Kn '50) - aan tussenkomst is geen eer te behalen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as ge gaot trouwe, moete begiene meej en aaw vrouw èn en jóng vèèreke,

2. aanders boerde oover de start (vB'72) - . . . anders ga je over de kop wegens te hoge uitgaven en te lage inkomsten.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - en vrouw zee per dag driemaol de wòrrend: smèèrges 'ik zèè niks wèrd', smiddags 'vatte gullie mar, ik zal et mènne wèl krèège; saoves 'hil den dag gesjouwd èn nog niks gedaon' ('75); variant: ('50): 'smèèrges 'kèb zónne vèùle smaok', smiddags 'vatte gullie mar, ik krèèg et mènne wèl', saoves 'hil den dag gewèèrkt èn niks ópgeschoote.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - flèùtende vrouwen èn brullende koej zèn zèlde goej

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vraaw'

3. Frans Verbunt (1996) - ge hèt twee sorte vrouwe: kaoj èn verrèkte kaoj

   - WBD - III.3.1:23 'vrouw', 'wijf' = vrouw

   - WBD - III.3.1:33 'vrouw' = mevrouw; ook: 'juffrouw'

   - WBD - III.3.1:35 'vrouw' = boerin; ook 'bazin'

   - WBD - III.1.1:4 'vrouwspersoon' = vrouw; 5 'vrouwmens' = vrouw

   - WBD - III.3.2:178 'vrouw' = vrouw in het kaartspel

   - WBD - III.2.2:47 'vrouwmens' = jonge vrouw; ook 'jonge vrouwmens'

   - WBD - III.2.2:88 'vrouwmens' = echtgenote

vrouwentong

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwentraan

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vrouwetraone ... en kwartje den eemer (Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek 70) - ze vloeien rijkelijk

2. en er wordt weinig waarde aan gehecht

1. zelfstandig naamwoord

   vrouw

   - Gezegde: Twee vrouwen in êen hèùs zèn as twee katte meej êen mèùs.

   - Gezegde: En vrouwehaand èn en pèèrdetaand meuge nôot stilstaon.

   - Gezegde: Bèdehaand as en vrouwehaand èn en pèèrdetaand.

   - Gezegde: Den bakker heeter zen vrouw durgejaogd. (brood met gaten)

   - Pierre van Beek - "'n Vrouwenhand en 'n paardetand mogen nooit stilstaan." - Een vrouw dient bedrijvig te wezen. (Nwe. Tilb. Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)

   - Cees Robben - dè krikkel vrouwke; èn naa toch niks vergeete, vrouwke?

   - Cees Robben - de miste boere hier slaope nog bij der èège vrouw; jè vrouwke;

   - Cees Robben - ast er naawt, is óns vrouw den baos;

   - Cees Robben - en blènde vrouw èn enen dôove meens;

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - Ónze Lieve vrouw stao int dónker (73) - men zit er krap bij

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hêete vrouwen èn kaawe koffie is tèèdwinst ('72) - ironische opmerking van mannen: bij beide bereikt men zijn doel sneller.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as en vrouw et circuspèrdje öthangt, kòst ze veul strôoj (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - Luxe kost geld

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as der en vrouw getrouwd òf en pèrd gekòcht wòrdt, moete der nie tusse koorme (Kn '50) - aan tussenkomst is geen eer te behalen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as ge gaot trouwe, moete begiene meej en aaw vrouw èn en jóng vèèreke,

2. aanders boerde oover de start (vB'72) - . . . anders ga je over de kop wegens te hoge uitgaven en te lage inkomsten.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - en vrouw zee per dag driemaol de wòrrend: smèèrges 'ik zèè niks wèrd', smiddags 'vatte gullie mar, ik zal et mènne wèl krèège; saoves 'hil den dag gesjouwd èn nog niks gedaon' ('75); variant: ('50): 'smèèrges 'kèb zónne vèùle smaok', smiddags 'vatte gullie mar, ik krèèg et mènne wèl', saoves 'hil den dag gewèèrkt èn niks ópgeschoote.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - flèùtende vrouwen èn brullende koej zèn zèlde goej

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vraaw'

3. Frans Verbunt (1996) - ge hèt twee sorte vrouwe: kaoj èn verrèkte kaoj

   - WBD - III.3.1:23 'vrouw', 'wijf' = vrouw

   - WBD - III.3.1:33 'vrouw' = mevrouw; ook: 'juffrouw'

   - WBD - III.3.1:35 'vrouw' = boerin; ook 'bazin'

   - WBD - III.1.1:4 'vrouwspersoon' = vrouw; 5 'vrouwmens' = vrouw

   - WBD - III.3.2:178 'vrouw' = vrouw in het kaartspel

   - WBD - III.2.2:47 'vrouwmens' = jonge vrouw; ook 'jonge vrouwmens'

   - WBD - III.2.2:88 'vrouwmens' = echtgenote
4. zelfstandig naamwoord

   vrouwtje

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - as vrouwke vèùl den hèrd ötkèèrt, laagen aile huukskes (Oostbrab. '78); as plöddeke vèùl de kaomer doe, dan stinken alle huukskes (Tilburg '72)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - 'èn' zeej óns-lief-vrouwke (HM'70) - reactie van iemand die niet geloofd dat iets maar zo weinig gekost heeft

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - et was naa gedaon meej et sèùker lievevrouwke (HM'70) - het was nu uit met het goede leven

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - óns-lief-vrouwke, gift em nòg en douwke - schietgebedje tijdens het overvliegen van een V1 of V2

5. Lied: Vrouwke tis vastenaovend

1. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - meid die de huisvrouw vervangt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vraawmèèd'

   - WNT - Vrouw(e)meid (ook als kopp. vrouw-meid), (gewest.) - opperste meid bij eenen weduwnaar

2. Westfries (Pannekeet) vrouwmoid, in de zegsw. 'as vrouwmoid diene' - als diensbode werkzaam zijn met de bedoeling of met de hoop t.z.t. de baas te trouwen (verouderd) Ghijs. vrouwemeid - boerenhuishoudster, speciaal b.e. weduwnaar.

   - WNT - VROUW(E)MEID, gewest. vrouwmeid - opperste meid bij een weduwnaar

vrouwvolk

nietig persoontje (zie vrêûke)

wrikt(e) los, hard werken

1. bijwoord

   vroeg

   - Cees Robben - ik mót mèèrege vruug óp; vruug òf laot;

   - Cees Robben - vruug ópstaon dè is gin prófèèt;
2. naam

   Kern's mêrges vruug (ê als in Frans même)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vruug óp èn meej de kiepen óp stòk, dè zal et em nie verlieze (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - een geregeld leven geeft veel rendement.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ast kómt, kómmet vruug genóg (HM'66)-vervelende dingen komen altijd vlug

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vruug in de waaj èn laot vèt (Dl6)- jong getrouwd, zonder succes

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VRUEG of vruug, naar het Hoogd. frühe.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - vruug (krt. 34), met umlaut (blz. 89)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VRUUG bijvoeglijk naamwoord /bw - vroeg

1. bijwoord

   vroeg

   - Cees Robben - ik mót mèèrege vruug óp; vruug òf laot;

   - Cees Robben - vruug ópstaon dè is gin prófèèt;
2. naam

   Kern's mêrges vruug (ê als in Frans même)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vruug óp èn meej de kiepen óp stòk, dè zal et em nie verlieze (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - een geregeld leven geeft veel rendement.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ast kómt, kómmet vruug genóg (HM'66)-vervelende dingen komen altijd vlug

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - vruug in de waaj èn laot vèt (Dl6)- jong getrouwd, zonder succes

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VRUEG of vruug, naar het Hoogd. frühe.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - vruug (krt. 34), met umlaut (blz. 89)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VRUUG bijvoeglijk naamwoord /bw - vroeg
3. bijwoord

   vroeger, destijds; te voren Vruuger waar alles aanders. - Vroeger was alles anders.

   - Vruuger en naa, titel van een Korvelse Revue, 1926.

   - Cees Robben - Want in dè giense höske geens../ Wier vruuger bier gebrouwen... (19560908)

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijw. 'vruger' - vroeger, eertijds

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VRUGERTIJDS bw - vroeger, voortijds
4. bijwoord

   vruugertèèd de tijd van vroeger, zoals het vroeger was

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 12 30 - Zò zaat zen aauwen òòme Peer / Te lörke aon z'n pèp / En zee: "'t Is teegesworrig toch / Niemir as vruugertèd." - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 05 19 - Vruugertèd was 'ne verjaordag / Vur iederèèn 'n hèèl gròòt fïst.

vroegmis

1. zelfstandig naamwoord

   ouderwetse, groengeworden paraplu, gedragen onder de arm

   - A.J.A.C. van Delft - "Ik nam m'n vroegpreek (ouderwetsche groene paraplu) onder den arm, terwijl m'n man zijn credietjas aantrok." Geen verklaring toegevoegd. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

2. Pierre van Beek meej den vruugpreek" (ouderwetse, groene parapluie) onder den arm (Tilburgse taalplastiek 14 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 23 mei 1950)

   - WNT - VROEGPREDIKATIE (geeft de onderhavige betekenis niet)

vroegte

vroegte

1. zelfstandig naamwoord

   frut de etymologie is onduidelijk; mogelijk is het woord afgeleid van fruute (zie volgend lemma), waarbij fruute verwijst naar het wroeten van een varken met zijn snuit.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 neus, toet

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Dirk Fruut (Van der Aa)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks - 1992 - fruut zelfstandig naamwoord - snuit; ook: kusje
2. naam

   vroet eigenlijk de neus van een varken in overdrachtelijke zin een grote neus van een mens / man, ook het gezicht of delen daarvan

   - N. Daamen - handschrift Tilburgs dialect 1916 - "vruut - snuit"

3. Van het varken

   - En toen kwaam dieë kuus mee die lange vruut en blaosde 't vertesseltje uut. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

4. Bij de mens

   - Cees Robben - [Hij] klottert lôôdrecht naor beneeje../ En valt hil zn vruut kepot.. (19700925)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 01 19 - Meens haauwt oew vruut toch dicht.

   - Dè en vruut en neus is... (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Stadsnieuws - Hij heej me tòch en vruut, daor kunde ast rèègent schèùle. (231209)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - FRUUT v. - snuit, gezicht.

   - WBD - III.4.2:33 'wroet' - voorste deel van het gezicht van een dier; ook genoemd: snufferd, bakkes, bek of toot

   - WBD - III.1.1:65 'wroet' = gezicht

   - WBD - III.1.1:96 'wroet' = mond

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.vr. 'fruut' l) varkenssnuit, bij uitbr., gemeenzaam, gezegd van de met vooruitgestulpte lippen gevormde mond; 2) zoen, kus

1. werkwoord

   wroeten

   - vruute - vruutte - gevruut - Steeds korte uu

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'omdè-t-er 'ne mol onder 't erd aon 't fruuten was'

2. 'n Uurke geleje hô'k de zon nog evetjes dur 'n holleke zien piepen mar naa zaat ze al lang te vruten om er opnuuw dur te komen, zonder dè ze't winnen kos. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

   - Cees Robben - En wij vreuke en vruute ons dol... (19580308)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Ge mot nie vruute in wè was, mar in wè koomen moet (1965)

   - Cees Robben - Hij vruutte meej zn haand in t zaand (19600219) - Cees Robben - Mar Jantje (...) vruutte, vrukte vort... (19611229)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - FRUTEN onov.ww, wroeten, haastig snuffelen.

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vruten - wroeten

   - WBD - III.4.2:68 'wroeten' - graven v. konijnenhol, ook 'dabben', 'buten'

   - WBD - III.1.4:344 'wroeten' = wroeten

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - WROETEN - Ook in den zin van 'woelen'; verder hard werken: wroeten en werken.

   - WNT - WROETEN
3. zelfstandig naamwoord

   vuddeur voordeur

   - Doe, agge òp vekaansie gòt, aatij de vuddeur goed òp slot. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

1. zelfstandig naamwoord

   veulen, ook genoemd: 'vulle', 'völle' of 'poeleke' (tot 1 jaar)

   - WBD - hèngstvölle, hèngstvulletje - mannelijk jong van een paard

   - WBD - meervölle, mèrreveuleke - vrouwelijk jong van een paard

   - WBD - lèpvulle, lèpvölle - moederloos veulen

   - WBD - gespêend völle - gespeend jong van een paard

   - WBD - veuletje; klèn pèrdje - vleinaam van het veulen

   - WBD - veule, pèrdje, hanske,(Hasselt:) pòlleke - loknaam/roepnaam van het veulen

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw.o. 'vullen' resp.'vollen' - veulen
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - veulen (zie 'veule')

   - WBD - völletaand - het melkgebit van een veulen, ook 'vulletaand' genoemd

   - WBD - völmérrie - dragende merrie, ook genoemd 'vullemèèr'

   - WBD - völleziekt - leewater (ziekte bij jonge paarden)

   - Dialectenquête 1887 Willems - ge moet óns veulen is koome keure

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - znw. o. 'vuilen, resp. 'völlen' - veulen

1. bijwoord

   veel, teveel van telwoord

   - Cees Robben - Wè heej ze toch veul kaskenaade... (19561215) - Cees Robben - Nie veul druktes... (19580426) - Cees Robben - ...dan heet ie nie veul praot... (19581122)

   - Cees Robben - Al veul buijkes aachter de rug... (19740830)

   - Dialectenquête 1887 Willems - hij hee veul pròts omdèttie stèèrek is

2. bijwoord

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - 'veul kaod ' - heel kwaad

   - Kees en Bart (krantenrubriek in Groot Tilburg, ca. 1935) - 'veuls te hoog'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'Vastenaovend wordt nie veu(l) mir gevierd.' (blz. 94)

   - Cees Robben - En naa nie veul zegge.. of t gaot-er-op..! (19650924) - Cees Robben - Dan lèèkenet veul meer... (19651203)

   - Cees Robben - We hebben n haoven mee waoter dr in.../ Mee zaand... en veul aauw ijzer... (19540515) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122) - Cees Robben - Veul..? Twee haore op oewe kop des wèènig.. Mar twee haore in de soep.. Des veul... (19630816)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - veul? wès veul? Twee haoren op oewe kôp is wèèneg, mar twee haoren in oew soep is veul

   - Stadsnieuws - Veul? Wès veul? Twee haoren op oewe kòp is wèèneg, mar twee haoren in oew soep is veul...

   - De Wijs - k Zôt wel wille koôpe, mar ik heb veuls te veul te wènig in mn portmonnee (10-02-1963)

   - Pierre van Beek - Hij zeeter nie veul; hij zeeter ginnen êene - hij is zwijgzaam, gesloten

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - ge haadt al nie veul - gij hadt reeds niet veel

   - Hessels 2020 - Bij het opmerken van een man met een forse, dikke vrouw: - die spult gèèren in en grôote zaol! of: - die heej gèère veul! of: - die zok saoves wèl es ötgepakt wille zien! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).

3. Aanvullende bronnen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - veul onbep. tw. - veel

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VEUL, voor veel, voornamelijk ten platten lande, naar de kanten van het Markiezaat van Bergen-op-Zoom, en somtijds, met verwisseling der L in N, 'veun', vooral door kinderen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VEEL (veul) onverbogen, onbep. tw en bw - l) talrijk, in grote hoeveelheid; 2) dikwijls: ik heb daor veul gekome; 3) in hoge mate, zeer: hij is veul ziek.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEUL bw - veel

veel te

veel te veel

1. bijwoord
   - Gaode gij veur òf moet ik vurgaon? - Ga jij voor of moet ik voorgaan?

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 4l) 'veur/ vur' als ww-deel

   - Cees Robben - Herodus die kwam zellevers veur. Herodus deed zelf de deur open. Prent over driekoningenzingen. De tekst is ontleend aan een in die tijd bekend driekoningenliedje. (19540109)

   - WBD - veurknie - voorknie van een paard, ook 'knie' genoemd

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VEUR i.p.v. voor, in de bet. v. ante, ook in de zamenstelling (bijvoorbeeld veurhoofd). Dat het zeer goed is, kan men bij Kiliaan zien.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEUR vz/bw - voor
   ► Ed Schilders over de prent 'Herodus die kwam zellevers veur' van Cees Robben
2. bijwoord

   voor Waorveur moete vurkoome?

   - WBD - et kalf zit meej de kòp nao vurre - zit goed (vóór de geboorte)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vur de deur

   - Dialectenquête 1887 Willems - dan spanneme et pèèrd vur de nuuw kèèr

   - Dialectenquête 1887 Willems - ene kaawe kèlder is goed vurt bier

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dees vur vurt fist èn dès vur nòt fist - dit is voor vóór het feest en

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vur - vz - tegen, als, voor
3. zelfstandig naamwoord

   vuraawer, vuraauwer voorouder

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 14 - Wij meuge op die vuraauwers / Ons ège echt beroeme / Om dè de schrèvers van dè boek / Ze "Pronte meense noemen.

voorman

voormiddag

voorbijgaan, passeren

voorbeeld

Frans Verbunt (1996) - gulp

voegwoord voordat

voordeel

1. zelfstandig naamwoord

   voordeur

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vudeur, vustedeur'

   - Informant Toine Raaijmakers - Tegen iemand die zich als onmisbaar voordoet: 'As ik jou nie had en de vurdeur nie, dan moes ik aaltij aachteróm.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - hij gong du de vudeur deur

2. CiT (94) 'Hij ging du de vuddeur deur' Hees vurdeur (VIII:25)

vooruit

1. zelfstandig naamwoord
   - Gezegde: op de vurhaand zitte - bij het kaarten moeten uitspelen

   - WNT - VOORHAND - (kaartspel) - plaats (mmestal links naast den gever) van
2. zelfstandig naamwoord

   dengene die het eerste moet bieden of een kaart uitspelen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEURHAND zelfstandig naamwoord mannelijk - op de veurhand zitten - de eerste moeten spelen; op vëurhand - vooruit

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vurhand zelfstandig naamwoord - voorhand

1. werkwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - voorhouden

   - vurhaawe - vurhiel - vurgehaawe
2. zelfstandig naamwoord

   vurhaawsel voornemen mee m'n schoon vurhaawsels (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 18 mei 1945) - Lechim - Gedicht van de week uit de Tilburgse Koerier (1957-1982)

voorjaar

voorkant

voorkamer

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - voorkind, kind van voor het huwelijk

2. Frans Verbunt (1996) - vurkènder - kinderen uit een eerder huwelijk

   - WBD - III.2.2:74 'voorkinderen' = stiefkinderen

   - WBD - III.2.2:74 'voorzoon', 75 voordochter'

   - WBD - III.2.2:112 'voorkind' = bastaard, ook 'voorloper'

   - WNT - VOORKIND - 1) kind uit een vroeger huwelijk; kind, vóór het huwelijk geboren; onecht, natuurlijk kind

voorkeur

1. werkwoord

   vóórkomen; voor de rechter moeten verschijnen

   - Want, want Beek as gij in Hilverenbeek vruuger en verbaol krêegt dan moeste gij in Orschòt vurkoome! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - waorveur moete gij vurkoome?
2. zelfstandig naamwoord

   borstpartij; voorkomen

   - WBD - III.1,1:117 'voorkomen' = borsten van een vrouw

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VEURKOMEN znw.o. - voorkomen; spr. Hij hee e schoo veurkomen langst aachter
3. naam

   vur kòp voorhoofd

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 05 10 - Op d're vurkop hasse aaltij dröppeltjes van 't zwèète staon.

voorkruipen

voorlade

voorlezer = stadsomroeper

voorlichting

voorlopig

voorman

voormiddag

voornaam

1. bijwoord

   voorop

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hier gao de stróntkèèr vuróp (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - gezegd als iemand zich in een gesprek voortdurend op de voorgrond dringt.
2. zelfstandig naamwoord

   v u rprèùm v oo rpruim

   - Hessels 2020 - Bij het zien van een vrouw in een strakke, in de schaamstreek aftekenende broek (kamelenteen): - kèkt die meej der vurprèùm! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

voorrouw, voor de ouderen

voren Kom mar nòr vurre

vorig

voorruit

voorschieten

schort (zie ook 'toeschòrt)

voorspellen

voorste

voorstel

1. werkwoord

   voorstellen

   - Cees Robben - Ik hèb menèègen irst vurgestèld.

   - Cees Robben - Men buurvrouw wordt zó maogers der sevooj stelt gin reet mir veur.

   - WBD - III.3.2:343 'voorstelling' = toneelstuk

   - vurstèlle - stèlde veur - vurgestèld
2. zelfstandig naamwoord

   vur stuk bijzonder smakelijk deel van het geslachte varken

   - Cees Robben - Wilde van de vang of t vurstuk... [van het varken] (19550205)

   - Jan Naaijkens - Vurstuk zelfstandig naamwoord voorstuk. De voorham van een geslacht varken. Het behoort tot de beste delen. Er zijn twee vurstukke, aangezien er twee hammen zijn. Jan Naaijkens - Dès - J an Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992
   ► Zie Dossier varken

   ► Zie Dossier varken culinair

voortaarden de aard, het karakter wordt genetisch doorgegeven

kous

voorwaarde

voorzichtig

voorzitter

veel te

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'vustedeur, vurstedeur, vudeur' - voordeur
2. bijwoord

   vutte

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - vruuger won ze van den bond niks weete èn toen waare wij op en dag òf zôo nòr den bond gegaon omdè we vutte wèèneg beurde, verdiende, èn toen krêegeme aachter èlkaar ons ontslag. En wij durfde niemer nòr hèùs te gaon, gin van tweeje (transcriptie Hans Hessels 2014)

veel te veel

1. werkwoord

   passen, betamen

   - vuuge - vuugde - gevuugd - Steeds korte uu

   - Saomen op vekaansie, dè vuugt nie

2. De groote muts blijft in de kaast: die is te zwaor, daor krège ze vort koppent van - zeggen ze - en darrum zette ze [de boerinnen] liever 'n huudje op. Dè zô'n ding op hullieë kop net zô min vuugt as ne vulpenhaawer in 'nen boerenvisjeszak willen ze nie geleuven. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) Wet is er naa vur onfesoendelijks aon degge oe bord aflekt? "Jè" heur ik oe zegge: Dè vuugt naa eenmaal nie". Mar waarom vuugt dè nie. Enkel en alleen omdèt naa eenmaal gin gewònte is? (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Frans Verbunt (1996) - kèkt es òfdèt vuugt - kijk eens of het staat

   - WBD - III.1.4:318 'zich voegen' - zich goed gedragen
3. werkwoord

   Buuk Et vuugt nie tusse die tweej - het gaat niet goed tussen die twee Haor VUUGE - passen, 'voegen'

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - vuuge ww - aanstaan

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VUEGEN, voor voegen; eertijds 'veugen' geschreven.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - VOEGEN (vuuge) onov.ww - passen; onpers.: dè vuugt men nie.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VUGEN - voeden, passen, Frans convenir

voeden

1. werkwoord

   voelen vuule - vuulde - gevuuld

   - Steeds korte uu

2. ik vuul geluk bij 't waandele langs de baon... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Geluk, 1941)

   - Cees Robben - ...of ge niks vuult... (19580301)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - wie nie heure wil, mot vule

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - van vuule krèède nijnaogels (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ) - waarschuwing aan iemand die iets nauwkeurig betast.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - VUELEN voor voelen.

   - A.P. de Bont - Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. en intr. 'vulen' - voelen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - VULEN - voelen, Hgd.fühlen
3. werkwoord

   vuure blozen, rood aanlopen Harrie vuurde n bietje... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 9; Nieuwe Tilburgsche Courant 26-11-1938) ...en hij ha er van gevuurd toe in z'nen nek... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

vuur

1. bijwoord

   vurig

   - WBD - III.2.2:108 'vurig' = geil, wellustig; 109 = vrouwziek

2. Vanessa atalanta

vuur

De vuurvlam *) hangt te vrijen *) -noot van Sterneberg bij dit woord: een vlinder... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Waandeling, 1932) óóóch, wè-d-is er 'ne/ vuurvlam toch schoon/ rood van vleugelkes,/ diep van toon... (uit: Vlinderke, Leo Heerkens; in: Piet Heerkens, De Mus, 1939)

1. zelfstandig naamwoord

   voet, lichaamsdeel trippetrap van kendervuutjes... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Naachtegaol, 1941)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, (Gehoord bij de start van de avondvierdaagse)Denkte gij mee die vèf veur één voete, in de prèze te vallen? (09-07-1967)

   - Pierre van Beek - Als iemand er z'n gemak van neemt en zich goed laat doen (eten, drinken, enz) zegt men naderhand: "Hij ging fijn met de voeten op de stoof zitten." (Nwe. Tilb. Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Cees Robben - [Marktkoopman met sinasappelen] Tien vur unne gulden... Mar vur de voet vatte... (19650723) - Cees Robben - Vurrukkelukke bukkeme.. Aacht vur n kwartje... Vur-de-voet-gevat... (19621130)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - ik koom nie óp blôote voete (S'7l) - kaartterm: gezegd door iemand die meent goede kaarten te hebben. (reactie: dès mar goed ôok, aanders kónde zónder sòkke terug.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - te voet èn te veld koome (JM'50) - helemaal de weg niet weten

2. uitdr. - vur de voet: ge moet ze vur de voet vatte = niet uitzoeken; vgl. v. Dale: voor de voet iets weggeven of verkopen = zonder te keuren of uit te zoeken: voetstoots.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Volgens krt.65 krijgt het plur. geen umlaut, wel het achtervoegsel (= suffix)e (sjwa).

   - WBD - III.1.3.211 'voetgetuig' = schoeisel

3. lengtemaat = 0,287 m, verdeeld in 10 duim à 2,87 cm; 20 voet = 1 roede (van 5,75 m) (in Tilburg in gebruik vóór de invoering v.h.Ned. Metriek Stelsel, 1820) voet van een plattebuiskachel - Cees Robben - De kender zaten op den voet/ Meej baai dr vuutjes... (19601111) bij het paard

   - WBD - voet - hoef van de koe, ook 'klaaw' of 'klòw' genoemd

   - WBD - voet - paardehoef

   - WBD - 'vuutje', 'voetje-óp', (Hasselt) 'voetóp' - voet omhoog (commando voor een paard)
4. zelfstandig naamwoord

   voetje

   - Cees Robben - Mee blôôte vuutjes (19571207)

   - WBD - 'vuutje', 'voetje-óp, (Hasselt:) 'voetop' - voet omhoog (commando voor een paard)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'gouwe vuutjes tippelen zuutjes'

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - hendjes en vuutjes

   - WBD - III.1.2:153 'voetje' = stap, schrede