1. naam

   b oer met een klein bedrijf; keuterboer.

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867) - aan een of anderen keuter
2. zelfstandig naamwoord

   keuterstòk

   - WBD - (Hasselt) akkerstok (een (gevorkte) stok waarmee men mest e.d. van kouter en rister verwijdert tijdens het ploegen)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KEUTERMIK zelfstandig naamwoord mannelijk - stok met eene mik, dien de ploegers in de hand dragen om het kouter zuiver te houden; ook 'neersteker' geheeten.
3. zelfstandig naamwoord

   keuvel

   - WBD - III.1.3:112 'keuvel' = kap van een lange schoudermantel (kovel)
4. zelfstandig naamwoord

   kezèèn neef; kozijn uit Frans: cousin

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kezain - naif - neef"

   - WBD - III.2.1:55 kozijn

   - WBD - III.2.2:77 'kozijn' = neef
5. samentrekking

   khèm ik heb hem

   - Cees Robben - khem tegen t derde verzekerd [namelijk de auto] mar hij is nog alle riks werd.. (19681101)
6. zelfstandig naamwoord

   khien kin

   - Cees Robben - K hè n khaauw khien..... (19550212) [Robben imiteert in een winterprent met sneeuwvlokken en sneeuwballen de nasale uitspraak van een verkouden kind. De prent is ongetwijfeld bedoeld als een voorbeeld van het klankspel dat inherent kan zijn aan het Tilburgs, waarbij zinnen (woordreeksen) klinken als één, voor buitenstaanders onbegrijpelijk, woord: Khènkouwhkien.]
7. zelfstandig naamwoord

   Kiosk op de Heuvel; prentbriefkaart; bron: Regionaal Archief k iejòs , kiejòsk kiosk

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - En nèt as op den Heuvel op de kiejòsk ok aldaor heej vruuger ok ene kiejòsk gestaon die muziek gaaf. Körvel presies inder!
8. zelfstandig naamwoord

   kieke, kiekske kip

   - WBD - kieke, kieken, kuikentje, kiepke, tòk, tiet tiet tiet, (Hasselt) tjiep - roepwoorden voor kuikens

   - WBD - kiekske, kiepke, pieleke - vleinamen voor het kuiken

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KIEKEN is beter dan 'kuiken'. Alle verwante tongvallen hebben I, behalve het Neder-Saksisch en Hoogduitsch.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord. o. 'kieken' - kuiken (zolang het binnen de dop is); buiten de dop: 'pieleke(n).

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KIEKEN zelfstandig naamwoord. o. -jong hoen; Holl.kuiken; Frans: poulet; vkl. kieksken

1. werkwoord

   klaarzetten, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd

   - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

2. Waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam. Zie ook Opdèkke, Klaormaoke, Opzètte, Tòffel

   - WBD - 'getaaw klaorzètte' (II:948) - getouw klaarzetten

   - WBD - 'klaorzètte' (II:999) - klaarzetten (v.d. ketting); ook: ópzètte of beume genoemd

   - WBD - 'klaorzètter' (II:948) - klaarzetter

kraampje verkleinde vorm van 'kraom, met vocaalkrimping

Henk van Rijen - kruimel uit: Kroniek van de Kempen 1994

Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel. kreugel , kreugeltje kruiwagen

1. bijwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - loeihard, steenhard

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - dès zonne kaajharde dèttum den duuvel nog nie eens wil
2. naam

   kaajkepòt

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - uitgeput

   - Tony Ansems - liedtekst van de muziekcassette A Touch of Dutch - Aan de Platte Kant; ca. 1980 -
3. zelfstandig naamwoord

   Ge meut oe moedertaol nie vergeete Agge nor Tilburrug wilt gaon Want as ge daor nie zèèt geboore Dan kunde gè niks verstaon As gij nie plat kunt praote Dan val et abseluut nie meej Dan staode gij vur Laazerus As ene krèùkezèèker zeej: (Refrein) De drie Ks, De drie Ks Die maoke me harstikke zòt De drie Ks, De drie Ks: Ksèè Kaai - Kepòt kaajlègger keienlegger, stratemaker

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Et gao derin as sneevel in ene kaajlègger. (070909)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: et gao derin as sneevel in ene kaajlègger (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - het valt in de smaak

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kaajlègger - stratenmaker
4. naam

   kaajmaf knettergek kaajscheut zelfstandig naamwoord gebakken aarden knikker

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kaaischeut - knikker"

   - Antje maakte de verschrokken gebaren van een schooljongen, wiens mooi gekleurden kaaischeut in een zinkputje verdween. Uit: Mos... mos... mosselen Schets uit het Tilburgsche leven door KRATS, Nieuwe Tilburgsche Courant 28 mei 1926.

   - Mee in [een] jaor of vier is t al wir aanders, dan worrut in autoped en norvenaant het seizoen nen vlieger, kaaischeuten, drèf of hakdollen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - M'n moeder vertelde, dat ze hum nog as ennen blaog van 'n jaor of tien, toen ie meej kaaischeuten aon 't speulen was, naor z'n vadder zunnen kop mikte meej nen proem, omdat die meej nen kaai op naor de Heilige Fermelie wou gaon. (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

   - Anoniem 1959

5. Van unne stinpust op zunne èrrum, as unne proem zo groot, Zis zo groot as unne kaaischeut, tot aon z'n schauwers was ie rood. (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie)

   - Cees Robben - Ik ben giestere over unne kaaischeut geklotterd.. (19720915) - Cees Robben - En na vèèchte ze [de kinderen] om n paor klôôtege kaaischeute... (19860502) - Cees Robben - Ruile... Twee kaaischeute tegen unne proem..? (19670129)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 09 25 - Presies ofdèt kaaischeute zèn / Gooie ze mee meljoene.

   - WBD - (III.2:94) kaajscheut, bòlbaaj, proem, buukenotje = knikker

   - WBD - (III.3.2:101) 'spelen met keischeuten' = knikkeren
   ► voor de volledige tekst

   ► voor de volledige tekst Klik hier
6. werkwoord

   kaajscheute knikkeren (niet alleen met kaaischeute, ook met mèèrpels en proeme)

   - Audioregistratie 1978 - Wie doet er meej kaajscheute? (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
7. zelfstandig naamwoord

   Kaajstoep keistoep

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): natuurgebiedje ten zuidwesten van Tilburg.

8. Tilburgsche Courant 13 januari 1871 Nieuwe Tilburgsche Courant 22 januari 1893

1. zelfstandig naamwoord

   keiweg; steenweg

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Want nèt as hier vruuger de Bredòssewèg, dè was, dè was mar ene grôote kaajewèg want der laage van die grôote Bèlze kaaje laage derin (transcriptie Hans Hessels 2014)
   
2. naam

   kaajzòt

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - bezeten van iets

1. zelfstandig naamwoord

   hoofd, kop

   - Niemand zitter un woord, veuls te druk derre kanis vol te krèège. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Hij heej zene kaanes wir volgevreete - Hij heeft weer onbeschoft veel gegeten (210109)

2. kaankerblom - chrysanthemum segetum

1. zelfstandig naamwoord

   paardebloem, ganzebloem

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kaankerblom - paardenbloem, ganzenbloem"
   
2. zelfstandig naamwoord

   Cees Robben - Prent van de week 16-06-1972 kaans kans

   - Cees Robben: Dan hèdde kaans dègge in de prèèze vliegt

   - Cees Robben: dè hij gin kaans hò; dan moete em ooverdag ok mar de kaans geeve;

   - Cees Robben: daor hèk meer kaans toe as dèk nòg pestoor wòr;

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: nòg en kaans hèbben as der goej óp de lummel ligge (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '69) kaartterm: (lummel = stok): succes is niet helemaal uitgesloten.

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: óngelukke zèn kwaoj kaanse, moete mar dènke (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '72) - gezegd als troost en als aansporing tot berusting in geval van tegenslag
3. zelfstandig naamwoord

   kaant , kèntje/kantje 1. kant, zijde, grens van een vlak

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): op et kaantje aaf

   - Cees Robben - En wè vond ie daor..? / Alles vur m kaant en klaor. (19540213)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kant' zelfstandig naamwoord - kant; 't deujgt van gin kante - er deugt niets van

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Iets nie oover oewe kaant laote gaon Je laat je ergens niet het slachtoffer van zijn.

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Meej mèn kunde alle kaanten èùt behalleve de goej Geestig bedoelde reactie als gevraagd wordt waar je naar toe wilt.

   - WBD - III.3.1:310 'kant' = bladzijde, een van de kanten van een blad papier

   - WBD - III.4.4:184 'waterkant', 'slootkant'; 'stroomkant' = oever

4. 1.1 Met betrekking tot personen

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): Dè zal ze òn dere kaant gekoome hèbbe, dènk ik - aan het hart gaan?

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: iemand òn zene kaant koome ('85) - te na komen

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): vur zene kaant schudde - de waarheid zeggen, voor de voeten werpen

   - Cees Robben - Over dn aongetrouwde kaant (titel van de prent van 19641106)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kouwe kaant De aangetrouwde kant van de familie

5. 1.2 Met betrekking tot een plaats of regio

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ... ziede nie veul langs dees kaante - ... ziet men hier niet veel

   - Mar dè [een pastoorsmeid] is er gelukkig gin van ons kaanten, die komt van wijt weg, uit de stad en daor mokte wel meer zotte dingen mee. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: òn geene kaant (van de lijn) (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek 64) - benoorden de spoorlijn in Tilburg

   - Jaon van Harrie van de boere Bet, Nieuwe Tilburgse Courant - 2 februari 1950: Lewie, ik weet nie of ge d'r ene van deze of van gene kaant zijt.

6. 2. Zijden van een paard

   - WBD - van de haandse kaant, van de haand - rechterkant van het paard

   - WBD - van de haandse kaant, bè de haand - linkerkant van het paard

7. 3. In verband met textiel

   - WBD - kaant (III:900) - kant, fijn, licht weefsel van linnen garen..

   - WBD - boowvekaant (II:911) - bovenkant

   - WBD - rèchse kaant (II:911) - rechtse kant = bovenkant van het weefsel

   - WBD - linkse kaant (III:911) - linkse kant = onderkant van het weefsel

   - WBD - zèlfkaant (III:911) - zelfkant; ook: kaant of lèst

   - WBD - slèèchte kaant (II:1051) - (te) slappe zelfkant (v. geweven stof); ook ötmeutelende lèst of ötgemeutelde lèst genoemd
8. zelfstandig naamwoord

   kaast, kasje kast

   - WBD - spinde, eeteskaast, brôodkaast, vliegekaast

9. RBij iemand goed in de kaast ligge - geen kwaad kunnen doen

   - Cees Robben - Hij stond er heel goed in de paas.../ Laag veuraon in de kaast.. (19600701)

   - Ik ben zoo stijf as 'n kaast! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun op collecte; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 12-8-1939 26-8-1939)

   - WBD - kiemkaast - kiemtrog (voor de ontkieming van geweekte gerst)

   - Cees Robben - Ze heej n paor flinke kommen op dr kaast staon... (19670616) [ figuurlijk voor de borstpartij van een vrouw]

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: dès ene vèùle vènt: hij schèt ónder de kaast (Daamen - Handschrift 1916)

   - Ze begosse me un bietje te waardeere, nie dèk naa ineens in de kaast kwaam te ligge. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) [...ineens erg populair was; ook: 'èrges hôog in de kaast ligge']

   - WBD - III.1.1:115 'borstkast' = borst

   - WBD - III.1.4:422 'de kast uitvegen' = een aanmerking maken

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ka.st zelfst.nw.vr. 'kaast' kast
10. zelfstandig naamwoord

    kaaw 1. koude

    - De kraaie zwaaie zwaor en zwart / en kweeke kwaod: "'t Is kaaw! - 't Is kaaw!" (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Sneuw, 1938)

    - Mar allee, hoe gaoget bij jou mee de kaaw? (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 26 januari 1945)

    - Cees Robben - Wie goed is vur de kaauw meneer.../ Is beter nog vur t hitste weer...! (19570706)

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - hèdde kaaw, kom mar gaaw

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kaauw' - kou, koude

11. 2. vogel, kauw, Corvus monedula

    - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (100) 'Zò 'n kaaw ok kaaw hebbe?'

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - zon kaawe ok kaaw hèbbe?
12. bijwoord

    kaaw / kaauw koud, koude

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'Wit te hoeneer ut kaaw is? As de hèllege èès schèète, dan is-t pas kaaw.

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - van de kaawe kaant - aangetrouwd.

    - Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Tis allêenig vort zô verèkkes kaaw dè oew haande der bekaant aafvrieze.

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - 'mèrt' ist nòg te kaaw óm te katsele - In maart is het nog te koud om te kaatsen.

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene kaawe kelder is goed vurt bier.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord 'kaauw' - 'kou' - koud.

    - Jan Naaijkens , Dè's Biks (1992) - kaaw bijvoeglijk naamwoord, bijwoord - koud.
13. zelfstandig naamwoord

    zelfstandig naamwoord - de koude

    - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): Ze zoont van kaauw besterven.

    - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kaaw/kouw, dòr kunde oewèège teege kleeje Tegen kou kun je je kleden.

    - WBD - III.1.2:294 'een kou hebben' = een verkoudheid hebben.

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - en kaaw/kaawt hèùs; et hèùs is kaaw/kawt; tis nòg te kaaw/kawt.

    - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kaaw (praedicatief: het is koud) (blz. 14), resp. 'kaawt' in T(noordoost)

14. Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant, 1937

1. werkwoord

   kauwen

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik kom daar aon, ik stap van mn fiets, ik zet mn fiets tegen t huîs, ik bel, ik wocht veur de deur, de deur gao ope, ik zeg. - Jè, jè, kaûwde gij aaltij zolang over unnen drol? (24-02-1966)
2. zelfstandig naamwoord

   kaawèèrepelbuurt

   - Informant Ad Vinken; buurt waarin de bewoners een dermate hoge huur moeten betalen dat zij - naar het volk meent - geen middelen overhouden voor een normaal bestaan

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): wijk Zorgvlied

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - kaawèèrpelbuurt - oude bijnaam voor Zorgvlied (240506)

   - Nèè et waar wegge op dieje dag allemol en dè tweeënveftig keer per jaor te vreten kréégt. Naa zèn alle diëten er op gebaseerd, mar ik weet er zo gaa gin dialectisch woord veur, veur dè gebaseerd. Vetarm zô zon dieet in deze tèèd hiete, geleuf ik, ofwel kaauw èèrpelbuurtvrete. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
3. naam

   kaaweg

   - WBD - III.4.4:36 'kouwig weer' = fris weer, ook 'kouwelijk, zuur, lucht weer'
4. naam

   kaawelek kouwelijk

   - WBD - III.4.4:36 'kouwelijk weer'
5. zelfstandig naamwoord

   kaawmèrt Kou-markt. Zo genoemd omdat die markt in de winter werd gehouden, in Tilburg op 25 januari.

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): Mergen is 't kaauwmert, ik zel ze [het vee] r henen staauwen.

   - A.J.A.C. van Delft - "Mee Baomus" (St. Bavomarkt) betaalt de boer zijn landhuur en "mee Kauwmert" (Koudemarkt) huurt hij zijn personeel.(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 74 09 26 - Kaauwe-mèrt mee klochte boere...

   - WBD - (III:950): Niet opgenomen zijn 'blauwe maandag' en 'kaawmert'
6. zelfstandig naamwoord

   kaaziemier

1. zelfstandig naamwoord

   kabinet

   - 2019 uitdrukking: kabienèt op pôote; vrouw met erg lange benen (Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980.
   
   ► Voor de volledige lijst

   ► Voor de volledige lijst Klik hier
2. zelfstandig naamwoord

   k aboutersmidje specht

   - Frank Klaroen (= Willem van Mook), Nieuwe Tilburgsche Courant, Het wonder van pastoor van der Lee, 9 mei 1934: Vinken floten in het verborgene en in een populier kwetterde een ekster. Daar waren nog andere vogelen die zij niet kenden, als een pochende koekoek, die zijn eigen naam riep, en de lijk een kaboutersmidje op een ver boomenaambeeld hamerende specht.
3. werkwoord

   kabbe

   - WBD - (Hasselt) jongen, biggen ter wereld brengen, ook 'bagge' genoemd

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Naast 'drift' in T, ook 'kuuske' en 'kab/kabbe' rond T, alsmede 'bag' in een gedeelte v. Midden-Brabant

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kab ə (n) zwak werkwoord intransitief (weinig gebr.) 'kabben', biggen werpen.
4. zelfstandig naamwoord

   kachel kachel

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - 'en ze zaat bij 'n uite kachel'

   - WTT 2012: Daamen tekende dit waarschijnlijk op om het bijvoeglijk gebruik van 'uit' te signaleren.
5. werkwoord

   kachele

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): bevallen

   - WNT - KACHTELEN, kachelen, onz.zw.ww. (van Kachtel, kachel). 1) Eigenlijk. Van een merrie. Een kachtel (veulen) werpen. 2)Figuurlijk. Van een opper of een schelf, of van eene lading, waar een deel van losgaat of uitvalt. Uitschieten, uitvallen (De Bo).
6. zelfstandig naamwoord

   kachelpèèp kachelpijp; figuurlijk: hoge hoed

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - hogehoed

   - WBD - III.1.3:172 'kachelbuis' = hogehoed ook 'hoge dop', 'hondenkooi'

   - WBD - III.1.3:176 'kachelbuis' = hogehoed
7. zelfstandig naamwoord

   kadeej iemand van forse gestalte; uit de kluiten gewassen persoon; manwijf

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kadee - 't is ne flinke kadee ('n flink iemand)"

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kadee - rare kerel (zned.) = fr.'cadet' - jongste zoon; Ontleend aan Frans 'cadet'.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - CADEE zelfstandig naamwoord mannelijk - iem. die in 't goede of 't kwade uitmunt; kerel, snaak

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KADEI (kedèèj) mannelijk feest, smulpartij.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - KADEE - iemand die groot van stuk, flink uit de kluiten gewassen is; 1) bijvoorbeeld een zwaar kind: 't Is enen dikke/zwore Kadei; ook van zaken gezegd: Die lesten biejkörf, da's zeu 'ne kadei! 2) in verzwakte opvatting: kerel, vent, snaak, sinjeur, een hele meneer; 3) drek van een mens: Pas op, door lee 'ne kadei!

   - WNT - CADEE, ca(d)dei, ontl. aan Frans 'cadet' en dus eigenlijk hetzelfde woord als 'cadet'.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - CADEE (Wa.) - kadé; znw.m.; mv. -s; Jongen, zoon, kind: ne - van 10 jaar; hij heeft al twee -s; Man, in de uitdrukking ''t is ne vieze -, ne flauwe -, enz.; Jongen of man die zich in iets onderscheidt; Dat is ne - geworden! (die is knap of groot geworden). ; Bet. ook 'pret' in de uitdrukking ''t zal gaan - zijn met de kermis'; ook het tegenovergestelde 'herrie' in de uitdrukking ''t was daar - ', ze vochten dat de pluimen eraf vlogen.

   - WBD - III.1.1:3 'kadee' = man

   - WBD - III.4.4:222 'Kadee' =iets groots in zijn soort, ook 'joekel', 'knoeperd'
8. zelfstandig naamwoord

   kaffetuul kaft, omslag van een boek. Uit Oudfrans covertoir, later: couverture waarschijnlijk dus een samenvoeging van kaft met verbastering van couverture.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - doe meepesaant es en kaffetuuleke om dè buukske - ... een kaftje;
9. zelfstandig naamwoord

   kak poep, stront hieronder in figuurlijke vorm

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): Ze zal dere kak wèl óphaawen as ze irst mar is en paor kortooren heej. = haar branie zal wel minderen zodra ze kinderen heeft (Tilburgse Taalplastiek 123)

   - WBD - III.1:302 'kak, hoge kak, bluf, lef, geneuk' = bekakte praat

   - WBD - III.1.4:169 'kale kak', 'hoge kak' = trots (subst.)

   - WBD - III.1.4:171 'kale kak hebben' = zich heel wat inbeelden

   - WBD - III.1.4:174 'veel kak' = pralerij

   - WBD - III.1.4:394 'kale kak' = kouwe drukte

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kak zelfstandig naamwoord - kak: veul kak hèbbe

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kak zelfstandig naamwoord mannelijk - kak; zegsw. "Hij zal z'ne kak wel ophaauwe' - Hij zal zijn grootse plannen wel niet ten uitvoer brengen.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAK zelfstandig naamwoord mannelijk - fig. beslag, beschar, windmakerij: veul kak. Daar is kak aan den knikker; zijne(n) kak ophouden - zich bedenken.
10. zelfstandig naamwoord

    kakbèngske kakbankje; meestal in het meervoud gebruikt

    - Ed Schilders; 2012 - 'Kak' betekent hier 'armoede', en dus niet het 'kak' van het vorige lemma; en wel de zitplaatsen in de kerk voor de armsten van de parochie.

    - WBD - III.3.3:45-46 'kakbankske' (in de kerk); De banken achterin de kerk, die niet werden verpacht, en waar de armen kostenloos konden gaan zitten. De informanten uit Hoogerheide, Breda, Hoeven, Oosterhout, Loon op Zand, Tilburg, 's-Hertogenbosch en Kontich vermelden dat dit gebruik niet meer bestaat.

    - Ed Schilders; WTT 2012 - Het WBD geeft voor Tilburg ook: klompenbenkskes, bankskes, gemeentebanken, spierenbankskes, gemeen banken, armenbankskes, armbanken.
11. zelfstandig naamwoord

    kakhèùs kakhuis, WC

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: as ge óp grôote-meensekakhèùze gaot, dan valde dur den bril (uit Daamen - Handschrift 1916: ) - Wie de grote heer wil uithangen of dingen wil doen die alleen volwassenen aankunnen, komt bedrogen uit.
12. werkwoord

    kakhiele op de hiel trappen; figuurlijk: doordrammen, dwarsliggen alleen in de infinief aangetroffen Volgens WNT, lemma Kakhielen afgeleid van 'een misstand of een gebrek van sommige viervoetige huisdieren; 1. Bij het rund. Te ver achteruitstaande - dus door den neervallenden drek bevuild wordende hiel...'

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kakhielen - noemen de kinderen, als ze bij het baantje glijden, elkaar van achteren hard tegen de hielen glijden"

    - Pierre van Beek - Ge meugt nie kakhielen! roepen de kinderen tot elkaar bij het glijden, bedoelende, dat men elkaar niet zo vlug achterop mag glijden, dat de voorganger vallen zou. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Dialect en spreekwijzen; 6 december 1958)

    - Cees Robben - Moette-me-noggus... k..k kkakhiele...(19560128)

    - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015 - Èn kakhiele zin ze dan, hi. Èn dan han we klompen aon èn dan zin ze: Nèè, ge moet nie kakhiele! Nèè, gao mar vur ons èùt! Kèèke òf gij et goed kènt èn ineens hup zègge èn dan vielde op oew gat! Ha, ha, ha!

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - pootjelappen

    - Slibberen in de wènter/ op en èèsbaon meej zen alle./ "Kakhiele" roepe èn die veur oe/ stiekem laote valle. (Henriëtte Vunderink; Vruuger; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Lig tòch nie zo te kakhiele, ge haawt de hille mieterse boel op! - Werk toch eens door, je houdt de hele zaak op! (210410)

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kakhiele - (doen) onderuitglijden
    ► slibbere
13. werkwoord

    kakke kakken, defaeceren

    - A.J.A.C. van Delft - "Dat vrouwtje zou wel op 'n stuivertje kakken" zegt men schertsend, waar een meer beschaafde spreekt van "Hemmetje raak m'n rokje niet". (Nieuwe Tilburgsche Courant - 27 april 1929; Van vroeger dagen 111: Spreektaal)

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: oover zen tóng kakke ( - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - ) - overgeven (ook van dronkenschap.

    - Lechim - Jullieje Sjarel hee 'nen auto/ Hij kan gewoon niemir te voet Irst gao'tie dè rotding vatte/ assie efkes kakke moet.' ( Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: 't Mot ergens vendaon koome ')

    - Piet van Beers; We ginge saome meej den hond/ want die moes èfkes kakke. (uit: 'Störm oover Nederlaand...', 27-10-02)

    - Piet van Beers; 't Eete is goed èn de slaoj isser mals/ èn 't vlêes wort in oolie gebakke./ Èn... 't vurdéél daorvan is... ge ròkt nie verstòpt./ Èn... ge kunt èlken dag fèèn gòn kakke. (uit: Groeten uit Mallorca; www.CuBra)

    - Piet van Beers; Vruuger ha´n de èèrme meense/ gin van allen ´n W.C. Martoen zaate ze te kakke/ op ´t Höske of de Plee. (Uit: De Poepdôos; www.CuBra)

    - Elie van Schilt; - As de kraante gelezen waren dan werden die zorgvuldig in vierkantjes gescheurd. In de plee, zaat neffen de deur unne grote spééker en daor wieren die blaoikus aangeprikt. We hadden toen nog gin puuzeltjes; duurde ut un bietje lang vur ut kakken hillemal klaor was, dan konde de tèèd vullen mee die stukskes kraant te lezen. Kon alléén mar overdag, want licht op de plee, dat kwam pas veul laoter. (uit: 'De plee', www.cubra, ca. 2002)

    - WBD - III.4.2:37 kakke - schijten

    - WBD - III.1.1. lemma ontlasting hebben ook in Tilburg

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kak ə (n) zwak werkwoord intransitief 'kakken'

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAKKEN zie wdbb.; spr. Kakken ga(at) veur bakken, al staat den oven heet
14. zelfstandig naamwoord

    Hippolais icterina kakkeluut, kakeluut spotvogel - Hippolais icterina

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kakkeluutje - klein lief zingvogeltje dat alle vogels nazingt, zoeteliefje"

    - Ed Schilders; WTT 2012 - In tegenstelling tot wat Daamen suggereert, lijkt 'zoetelief' niet gebruikt te zijn om de spotvogel aan te duiden, maar is het de volksnaam voor soorten leeuweriken en voor de ortolaan.
    ► Zie

    ► Zie dossier leeuwerik van Jos Swanenberg
15. werkwoord

    kakkestoelemaaje kinderspel; een persoon vervoeren, zittend op de gekruist samengevatte armen van twee personen Foto: Woordenboek van de Vlaamse dialecten III-6 School- en kinderspelen Detail uit een schilderij van Pieter Brueghel de oudere met kinderspelen

    - WNT - KAKKESTOELEMEIEN - Aan den kinderkakstoel (?) wordt gedacht bij 't bekende spel waarbij twee kinderen, die elkaar de hand of de beide handen geven, een derde kind op het zoo gevormde zeteltje ronddragen; het heet te Oudenaarde kakkestoelke dragen, te Brugge kakstoeltje-wagenare, in Belgisch-Brabant kakkestoelemenneken, in Holland nagenoeg algemeen kakkestoelemeien, en daarnaast te Zwolle kakkemaaiestoelen, in Groningen kakkemanjestoulen, in Oost-Friesland kakkemakkestôleken.

    - A.J.A.C. van Delft - En dan dat elkaar op de handen en armen dragen, dat "kakkestoelemaaie" genoemd werd. Een speelliedje hierbij luidde: "kakkestoelemeien, we dragen het kindje met beije (beiden)". (Nieuwe Tilburgse Courant - 13 november 1954; Uit de oude doos: Een brokje Folklore)

    - WTT 2012 - Bij dit spel hoort een rijm dat in zeer vele vormen is overgeleverd. Jac. Van Ginneken, Handboek der Nederlandsche Taal, deel 1, pag. 420-421 (1913), geeft deze variant:

16. En deze foto met de drie fases van het spel:

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAKKEKOELEMEIEN - hetzelfde als elders Deezeken dragen.

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kakkestoele - ook 'drille' genoemd
17. zelfstandig naamwoord

    kakscholtje bewaarschool

    - WBD - III.3.1:445 'kakschooltje' = kleuterschool: ook 'papschool'
18. zelfstandig naamwoord

    Circa 1860 kakstoe l, kakkestoel kinderstoel met ingebouwd potje

    - A.J.A.C. van Delft - Een rijf is een hark, een reep is een hoepel, een moor is een ketel, een kakstoel is een kinderstoel. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

    - WBD - (III.2.1:87) kakstoel = kamerstoel

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAKSTOEL zelfstandig naamwoord mannelijk - kinderzeteltje met een tafeltje dat tot sluitsel dient, en een latwerk dat het kind belet er uit te vallen. Fig. iemand die flauwen praat verkoopt. Zoo 'ne kakstoel!

    - WNT - KAKSTOEL 1) eigenlijk: een stoel om op te kakken; soort van kinderstoel met een gat in, en eene pot onder de zitting, tevens tafelstoel.
19. zelfstandig naamwoord

    Schilderij van Jan Miense Molenaer - 17de eeuw (detail) Schilderij van Evert Pieters - 17de eeuw (detail) kalf, kalfke, kalf, kalfje

    - A.J.A.C. van Delft - "'n Kalf kan tegen 'n koe niet stooten." Dit is: De mindere moet voor den meerdere bukken. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

    - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): et kalf wòrdt grótter as de koej = de kosten wegen niet op tegen 't resultaat

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kalf zelfstandig naamwoord - kalf

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - as et lukt kalft den òs - er moet een wonder gebeuren, wil het lukken

    - WBD - nuchter kalf - pasgeboren kalf

    - WBD - de kalvertaande nòg (in)hèbbe - gezegd van een overjarig kalf dat nog niet van tanden gewisseld heeft

    - WBD - (nòg) en kalf in de bèk/ mónd zèèn - als boven

    - WBD - vèèrskalf, vèrskalf, vijrskalf, kuuskalf - vrouwelijk kalf

    - WBD - kalfvèèrs, kalfmaol - jonge koe

    - WBD - kalfkoej, kalfvèèrs - koe die kalven moet

    - WBD - loojkalf, lój - mannelijk kalf

    - WBD - (van een koe) 'der is en kalf in', 'der zit en kalf óp' - ze is drachtig

    - WBD - vleinaam van het kalf: 'kalfke', 'kèlfke'

    - WBD - roep-/loknaam van het kalf: kalf, koes, koes koes koes (Tilburgse Taalplastiek 143)
    ► kèlfke
20. zelfstandig naamwoord

    kalfkoej

    - WBD - koe die kalven moet, ook 'kalfvèèrs' genoemd

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kal ə fku.u zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kalfkoe' - koe die kalven moet

    - WNT - KALFKOE - Benaming voor eene koe die met kalf is, die kalven moet.
21. zelfstandig naamwoord

    kalfsmesien

    - WBD - instrument waarmee men, mechanisch geholpen, kalveren doet geboren worden
22. zelfstandig naamwoord

    kalftèndjes kalfstandjes

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - melkgebit
23. zelfstandig naamwoord

    kalfvèèrs

    - WBD - jonge koe, ook genoemd: 'vèèrs', 'vaors', 'vijrs' of 'kalfmaol

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KALFVEÈRS zelfstandig naamwoord v.- drachtige veers

    - WNT - KALFVAARS - kalfdragende vaars

1. hoofd etymologie onbekend

   - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) - ...den aawe Vinken mee z'n zwart petje op z'ne kalido. - Jan Jaansen, pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - ...terwijl den Sik z'n bolhuudje netjes recht op z'nen kalido plaantte.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kalk kalk

   - WBD - kalk - nathuis, de afd. in de looierij of het bijgebouw waar de zgn. nathuisprocessen plaatsvinden; II 600

   - WBD - kalk - vlezerij, de afd. of ruimte waar wordt gevleesd; volgens de respondent van K 183 vond het vlezen plaats in de 'kalkerij'. II 608

   - WBD - kalk - kalkerij, de afd. of ruimte waar wordt gekalkt; II 604

   - WBD - kalke (ww) - kalken, behandeling van tuig- of overleer (II 603), ook 'zwaovele' genoemd

   - WBD - kalk strôoje - kalk strooien, kalken van lijmvlees (II 610)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: kalk in de ôogen hèbbe (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '72) - moeten trouwen (Vrouwen menen aan de ogen te kunnen zien dat iemand in verwachting is.)
3. zelfstandig naamwoord

   kalkaaj

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kalkei
4. werkwoord

   kalleve kalven

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): Overdrachtelijk zei men tegen een jongen wiens hemd te voorschijn kwam uit zijn kapotte broek: 'ge kalft' (Tilburgse Taalplastiek 143)

   - WBD - kalve (II:1006) - afkalven: het afzakken van het kettinggaren; ook wel: afkalve, inkalve of kalvere genoemd

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - as et lukt kalft den os (er moet een wonder gebeuren, wil het lukken)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - As et lukt kalft den òs (280506)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kalv ə (n) zwak werkwoord intransitief 'kalven', overgeven, braken

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KALVEN - overgeven, braken

5. zelfstandig naamwoord meervoud van 'kalf', kalveren

   - Audio-opname 1978 - ..èn schaope nèt as in den orlòg, wiere zak zègge schaopen ok geslachtèn nuchtere kalleve zak zègge, kalleve die zak zègge nèt snaachs geboore waare! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)
6. zelfstandig naamwoord

   kalvermèndje

   - WBD - muilkorf voor een kalf
7. zelfstandig naamwoord

   kalvertaand

   - WBD - melkgebit van een kalf, ook genoemd: 'mèlktaande' of 'taande'
8. zelfstandig naamwoord

   kameraod, kammeraod kameraad verkleinwoord = kam(m)eròdje meervoud = kam(m)eraoj

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kameraoj

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kam ə ro´t, zelfstandig naamwoord mannelijk 'kammerood' - kameraad
9. zelfstandig naamwoord

   kamgaore

   - WBD - 'kamgaar ə ' (III:870) - kamgaren

   - WBD - 'kamgaor ə n stuk' (II:870) - kamgaren stuk

   - Cees Robben - Mar t is unne echte kamgaore... [jas] (19700306)

   - WBD - II.4. p. 870 Stof geweven van uit kamwol gesponnen garen.
10. zelfstandig naamwoord

    kàmgaoren stuk, K 183 (= Tilburg). kamieon, kameeon, kammeejon

    - WBD - III.3.1:395 'camion' = vrachtwagen

    - Lowie van Dorrus Misters; Dan de caméon, wel bekend, ook een platte wagen, waarop ook opzij en achter borden konden worden gezet om het afvallen van de geladen stukgoederen te voorkomen. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 21 Tilburg had een respectabele lijst; Nieuwe Tilburgsche Courant 4-2-1954)
11. zelfstandig naamwoord

    kammemaoker kamslager

    - WBD - kammemaoker (II:977) - kammenmaker, kamslager: vervaardiger van weefkammen; ook wel: 'kamslaager' genoemd.
12. zelfstandig naamwoord

    kammenèt kabinet, bepaald type kast

    - Cees Robben - Op de bovenste plaank van t kammenet.. (19741115)

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kabinet op hooge pooten (een zware dikke vrouw met lange beenen)"

    - WNT - overdrachtelijk gebruik. Bet. element 'zwaar en dik' zit in 'kabinet', 'lange benen' zit in 'hoge poten'.

1. zelfstandig naamwoord

   kameraden

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 06 26 - Z'n kammeraoi laachten 'm uit / Geniep aachter z'ne rug.
2. zelfstandig naamwoord

   kamwiel kamwiel

   - WBD - kamwiel (II:1041) - onderdeel van een regulateur; ook genoemd: kamwieleke, wisselwiel, schaokelwiel of ronsel

1. zelfstandig naamwoord

   inhoudsmaat voor natte waar, gelijk aan 1,44 liter (in Tilburg in gebruik vóór de invoering van het Nederlands Metriek Stelsel, 1820)

   - WBD - III. 4.4:298 'kan' = liter, ook 'kop' of 'kopke'

   - WBD - III.4.4:299 'kan' = kwart hectoliter, ook 'viertel' of 'deel'
2. zelfstandig naamwoord

   kandelèèr, kandelèrke kandelaar

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - en kèrske in ene kandelèèr

   - WBD - (III.3.3:67) kandelèèr = kandelaar

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KANDELÈÈR zelfstandig naamwoord mannelijk - kandelaar

   - WNT - KANDELAAR, kandeleer, kandeler
3. zelfstandig naamwoord

   kandijmik

   - WBD - III.2.3:195 'kandijmik' = suikerbrood
4. zelfstandig naamwoord

   kanêelwaoter kaneelwater (drank of medicijn)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: van gist tòt kanêelwaoter (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek 72) van het kastje naar de muur

   - WNT - KANEELWATER - Benaming van een, van of met kaneel, door distillatie bereid "water"; als geneesmiddel enz.; waarvan verschillende recepten bekend zijn.
5. zelfstandig naamwoord

   kanjert kanjer, exemplaar groot in zijn soort

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kanjert

   - WBD - III.1.1:223 'kanjer' = penis

   - WNT - KANJER, kanjert - B) 1) Iemand die voortreffelijk, uitnemend, uitmuntend is in zijn vak, in zijne soort; een baas; een heer, een Piet. 2) Iemand met een groot vermogen; van een aanzienlijken staat. 3) Iemand die door lichaamsgrootte of door lichaamssterkte, of door beide, uitmunt. 4) Overdrachtelijk van toepassing op zaken ...

1. samentrekking
   - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006) - 2020 - Als je bij hem zit en nogal druk bezig bent en veel plaats nodig hebt: - kank hier blèève zitte?
   ► Volledige bron:
2. zelfstandig naamwoord

   kannadas, kanniedas Canada populier, canada; 'kanada' - Populus canadensis, ook wel: Populus monilifera Ait.

   - WBD - III.4. 3:132 canadas - witte abeel; ook genoemd witte canada of pèppel

   - WBD - III.4.3:134 canadas - canadapopulier; ook genoemd kannidas, kanada of populier

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ka'nidas zelfstandig naamwoord mannelijk 'Canidas' - Canadese populier

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kaniedas' zelfstandig naamwoord - Canadese populier

   - WNT - CANADA - Eene soort van populier, Populus monilifera of canadensis.
3. naam

   Tilburgsche Courant - 23-9-1888 kaod, kaot, kaoj, kaoje

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 50) kaod - kaojer - kaojst - kwaad, kwade, slecht, slechte'.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kaod, zonder w (krt.54)

   - A.J.A.C. van Delft - Sterft iemand aan een ziekte met een snel verloop, dan "sterft hij aon een kaoi ziekte".(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Leo Heerkens; uit De knaorrie (Piet Heerkens), Vergeetmenieke, 1949 - Nou is 't vergeetmenieke/ vergeten en vergaon;/ da hee ons dikke Mieke,/ die kaoje koei gedaon.

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik wil bist wete dèk n kaoi boor ben mar zij is ôk nie prut (23-09-1970)

   - Cees Robben - En kaoi bier hier meej karneval... (19730316)

   - Cees Robben - [vrouw spreekt:] Ik wil bist weten dek n kaoi boor zèè... Mar gij bent ôôk nie prut... (19761008)

   - Cees Robben - ..Kaoije snevel smaokt me toch aaltij nog beter dan goei wèèrk... (19700329)

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 -Hij stampte dan net as un kaoi pèrd, meej zen voeten op de grond.

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Onze vadder vertrok wè laoter, die reej ons mistal halfweg veurbij, op zen kaoj fiets.

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Op zonne zondag asset regende, han wij flink kaoie zin.

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - leider speule over un groep van zon twintig jongens, in de kaoje lèèftèèd zôas ze hier zegge.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KWAAD (uitgespr. als 'kaot' in onverbogen vorm, en 'kaoj' in verb. vorm) bijvoeglijk naamwoord : 'n kaoj mènneke - een slecht persoon, een kinderlokker; heeft dikwijls de bet. van: zwak, ziek: m'ne kaoje knie, rèècht in m'n kaoj oo:g.

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: zó kaod ast aachterste ènd van den duuvel ('64)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - wènne kaojen hond

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kaoj pronoosies - slechte bedoelingen

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): kaoje Jan = J. de Beer

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): kaoj Anna = Anna Houben-Janssens

   - WBD - (III.1.2:190) 'in kwaaien doen' = ziekelijk
4. zelfstandig naamwoord

   2. bijwoord

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ze wier kaod

   - "Hij is kaod", zee den postbooi. "Veur mijn part", zee den winkelier. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938)

   - Karel en Sjarel; dialoog in Groot Tilburg, 20 april 1945 - ...mar ik maok me mar kaot, en t helpt me niks.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 04 17 - k Hèsse nog nòòt zò kaod gezien / As de liste drie daogen

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Assie zô kaod waar, maokte wij wel dè we öt de buurt blééve.

   - Lodewijk van den Bredevoort ( pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Godverdomme, wè waar ik kaod

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAAD zelfstandig naamwoord. o. en bvw. - kwaad. Gij doet daar kaad mee.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kaod bw, bijvoeglijk naamwoord - kwaad, slecht, boos

   - WBD - III.4.4:43 'kwaad weer' = slecht weer
5. zelfstandig naamwoord

   Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. het kwaad, ziekte

   - Cees Robben - Na is ie t kaoi wir deur... (19870320)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: zó gaa as ge kaod genóg gedaon hèd, lot O.L.H. oe trouwe (Daamen - Handschrift 1916: ) - Na het huwelijk krijgt men minder kans voor 't vrije leven

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - hij ist kaoj deur - hij heeft het ergste gehad
6. zelfstandig naamwoord

   ...en liet Adam ôk enne keer bèète. Dè hasse dus nie moeten doen. Naa waar Adam effe schuldig en han ze saomen kaod gedaon. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KWAAD (uitgespr. als 'kaot' in onverbogen vorm, en 'kaoj' in verb. vorm) (...) Zelfst. geb.: 'ne kaoje - een slechterik, geducht tegenstander: dan hebbe ze on men 'ne kaoje.

   - WBD - III.3.1:369 'kwade (kaaie)' = galgenaas

   - WBD - (III.1.4:116) 'kwatong' = vrouw die graag kwaadspreekt; 227 'kwaad' = boos
7. naam

   de kwade, de slechte in het meervoud kaoj of kaoje

   - Cees Robben - Bij de goeie... Bij de kaoie... (19580426)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ieder et zèène èn de kaoj ervan dêele.

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: ge hèt kaoj èn verrèkte kaoj; - die meej krullekes in dere nèk, dè zèn verrèkte kaoj ('65)

   - Informant Ad Vinken; en kaoj - een ongemakkelijke, eigengereide, onwillige vrouw

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 10 30 - Ons taante Sien hee ginne man / En daorvan heese spèt / Want daordur kan ze durre gal / Nòòt is aon iemand kwèt. // Ze is echt, wègge noemt, n kaoi.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 11 20 - "Twee sòòrten vrouwen zèn r mar / Vertelt ie hèèl op staoi / "De èèn sòòrt dè zèn laastige / De ander dè zèn kaoi."

   - In de grond ist ginne koije... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - Interview Jolen - 1978 - Ik hèb er wèlles gewist, ik kwaam er nòg wèllesjao, Frits was ginne kaoje (transcriptie Hans Hessels, 2013)

8. Kaojen hoek toponiem Foto: Regionaal Historisch Centrum / Stadsmuseum Tilburg

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - Kwade Hoek - buurtschap in het noordelijk stadsdeel (tussen Groeseind en Rauwbraken)

   - Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Paarde wiere der hier mar hil wèèneg geslacht. Dè was Jan van den Berg èn die wont injèwaor wont die naa zo gaaw ok wir.in de Kaojen Hoek, daor wondenie. (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels
9. zelfstandig naamwoord

   kaojeghèd/ kaojeghei kwaadheid, boosheid

   - Henriëtte Vunderink, Kaawe jatte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011 - Tot dèsse ineens van kaojeghèd zeej:/ "Ik lig vur piet snòt hier, Gòddoome!"

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 06 13 - Mar naauw heb ik van kaojighei / 'n Dòòs mee snoep gevat.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kottighèd' - kwaadheid
10. naam

    kaojer kwader = slechter

    - Cees Robben - t Kos kaoier... (1860829)

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kwader, bozer, slechter
11. zelfstandig naamwoord

    Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. k aojjonge, kwòjonge

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kwajongen, vlegel, ondeugd

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - meervoud 'kaojjong, kwòjong;' verkleinwoord 'kaojjunske, kwòjungske'
12. zelfstandig naamwoord

    Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. kaojke , kaoikes, kaojkes, kaoje, Cees Robben - detail uit Prent van de week van 12 februari 1965, waarschijnlijk vastenavond de enkelvoudige vorm 'kaoj' komt ook voor, het meervoud is dan 'kaoje' de korte vorm 'kòjkes' is gangbaar naast 'kaojkes'

    - WNT - KAAN, wsch. oorspronkelijk meervoudsvorm. A) Vliezig overblijfsel van een stuk(je) uitgebraden vet.

13. De n in 'kaantjes' is ontstaan uit het meervoud 'kaaien'. Cees Robben - detail uit Prent van de week van 4 oktober 1985 kaoikes

    - A.J.A.C. van Delft - "In het veurjaor koopen wu een vèrreken, een knap vèrreke of een trappistevèrreke, en als ie het goed gedaon hee, dan gaot ie mee Korsmis op de leer en komt de buurt stuiten en 's avonds op de kaoikes."(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

    - Cees Robben - Pietje.. lustte iets van t kuuske../ Platte ribben.. zult of spek.../ Kaoikes.. balkenbrei [sic] of klöfkes.../ Kienebak soms uit de nek... (19550205)

    - Cees Robben - [Hij] hee gin kaoikes in zn köpke. Nee mar herses.. (19540522

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 10 11 - Gin goei boter mir op oew bròòd / Allèèn mar kneut, of kaoikes.

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 81 09 10 - Kaoikes, zuut en schève kès.

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 05 10 - Moederdag / / Vur 't stoppe van m'n sokke / 't Snije van de peperkoek / Vur 't schelle van de èrpels / 't Waasse van m'n onderbroek. / Vur 't braoie van de kaoikes...

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 10 09 - Mar rap wè waoter bij de soep / En bij de zult wè kaoikes, / Die waare wel nie himmol vors / Mar ge zaagt nog gin maoikes

    - Ad van den Boom, Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, circa 2005 - Soms wier ur brood gegete/ Mee zelfgemokte zult of kaojkes

    - Piet van Beers Kaoikes: Kaoikes van ennen aawe zog./ 't Knarste èn kròkte tusse m n taande... (Spoeje doemmeniemer; 2009)

    - Piet van Beers Kaoikes: Wild oe èège ene gang bespaore/ nor taandarts of "smoelesmid"?/ Kopt gin kaoikes öt de reklaome./ Want... dè kost' n nuu gebit. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

    - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Van den Bredevoort - Soms waar un vèèrke pas geslacht, waar der zult en bloedworst en kaoikes zat

14. kaoje

    - Daamen - Handschrift 1916: 'koaie - kaanen'

    - Cees Robben - Bruine bôône meej wè kaoije... (19611221)

    - Piet van Beers De stinpöst: Vier ons vèrse worst èn peeje../ doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

15. kaojkes

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden - kaojkes in de kòp hèbbe (JM'50) - weinig verstand hebben

    - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Miet, gao mar gauw daor bij Bert Hòns (Haans), gao mar gaa vur en dubbeltje bintjes haole, dan hèbbe we mèèrege soep èn kaojkes, zôo (transcriptie Hans Hessels 2014)
16. zelfstandig naamwoord
    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - gin kaojkes eete vurdèt vèèrken op de leer hangt

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kaojkes in zene kòp hèbbe - dom zijn

    - Tony Ansems; Kank un aai hebbe op mijnen botterham; van de cd Gatvermiedenhoet, 2010 - Luste kaojkes, of botterhammeworst...

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KAAIKES (kaojkes), mv. - kaantjes, stukjes uitgebraden reuzel; van mnl. 'cade' randje.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk (gewoonlijk in het mv.) kooi, kaai, kaan - uitgesmolten stukje vet of spek.

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KAAIJEN noemt men hier de vezels van geroost, gebraden of gesmolten vet.

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAAI zelfstandig naamwoord v. - hard uitgebakken of afgesmolten stukje verkenslies of rundvet, in de wdbb. 'kaan', mnl. cade, kade.
    ► Zie

    ► Zie Dossier Kaojkes

1. zelfstandig naamwoord

   kaak het verkleinwoord is kòkske

   - 2020 - Als je niet veel honger hebt: - ge moet goed eete, dòr gòn oew kaoke van ötstaon! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   
2. zelfstandig naamwoord

   kaokel kakel, kletskous

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kletskous
3. werkwoord

   kaokele kaokele - kaokelde - gekaokeld (geen vocaalkrimping) kakelen (als een kip)

   - Cees Robben - [Van de menukaart in een restaurant:] Irst kiepe-soep... Dan kiepe-regout. Dan poelepetaat mee n tietaai toe... Dan nog efkes kaokele en de roest op... (19710709)

   - Kaokele as un kiep, de wel dè. Mar aaijer legge, ho mar! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - WBD - (Hasselt) geluid voortbrengen (van een kip)

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): zonder ophouden babbelen

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - hij kaokelt wèl, mar leej gin aajer

   - WBD - III.2.2:69 'kakelnestje' = jongste kind

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KAKELEN (Kaokele) onov.ww - is behalve voor het geluid van een kip en 'door elkaar praten' het gewone woord voor: hakkelen, stotteren.

   - WNT - KAKELEN - B) van menschen: a) luid en druk praten; klappen; ijdelen of laffen praat uitslaan.

4. kaokelgat scheldwoord kakelgat

   - Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander/ Uitgeslaope kaokelgat (19600116) [door een pastoor gezegd tegen een gezinsverzorgster met moderne opvattingen]

1. zelfstandig naamwoord

   kakelnest

   - Pierre van Beek - Het jongste kind zou voor 't eerst naar de leerschool gaan en de vader zei: "Onze kakelnest zal dit jaar ook uitvliegen. We zullen afwachten en hem zo nodig bij 't starten 'n handje helpen." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)
2. zelfstandig naamwoord

   kaokemènt

   - WBD - III.1.1:80 'kakement' = kaakgestel; ook: 'kaken' of 'bakkes'
3. naam

   kaol, kòlder, kòlst kaal, quasi-welgesteld

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Hoe kòlder/ grótter hónd, hoe meer vlôoje.

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'deh kaol en kaoi Parijs'

   - Cees Robben: zene gladden kaolen bòl;

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ene kaole tèbbes - een kaal hoofd

   - Tèùs han ze ginne naogel gehad om der kont te krabbe. Kaole kak waar et en daor waar alles meej gezeej. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD - III.4.1:26 'kaal jong' (= kaol jong) - jong en kaal vogeltje
4. naam

   ook 'kale neet' of 'nestjong'

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): Bonnie de kaole = frater Bonifatius.

   - WBD - III.3.1:302 'kak, hoge kak, kale kak' = bekakte praat

   - WBD - III.1.1:51 'kaal' = kaal (hoofd): kaole kòp, kaole knikker

   - WBD - III.1.3:17 'kaal' = versleten; ook: 'afgedragen'
5. zelfstandig naamwoord

   Dè kos nie Ze rikte saome jaorelang, dè din ze ammol gèère, èn zaat er in de pot genòg dan ginge ze ònt tèère. Naa zon ze nòr de Schouwburg gaon Trees kocht en zwart-grèès kleeke omdé die kleure zôo op de haor van durre meens geleeke. Sjaan zòcht en aorig truike èùt hêel sjiek, meej kòrte mouwe vuurrood, want Jaonus heure man is zôogezeej enen blauwe. Toen zeej Merie: Ik blèèf mar tèùs, aanders krèède schandaole, kzôo gèère meedoen, mar ge wit: "De mènne is ene kaole." LECHIM kaoljakker, kòljakker onbemiddelde man die dit poogt te verbergen door heer te spelen

   - WNT; kaaljager (kaoljaoger), aanmatigende arme duivel (Molema)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KAALJAKKER (koljakker) mannelijk kale neet, opschepper.
6. naam

   2 fantasienaam voor een vogel die Tilburgs spreekt Kaom toponiem Chaam kaomer, kaomerke zelfstandig naamwoord, verkleinwoord kamer

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - As plöddeke-vèùl de kaomer doe, dan stinken alle huukskes.

   - WBD - goej kaomer - salon (de mooie doch zelden gebruikte zitkamer in een boerenhuis); ook 'vurkaomer' genoemd

   - WBD - opkaomer - opkamer (boven de kelder, via klein trapje toegankelijk)

   - WBD - booterkaomer - melkhuis (deel van het boerenhuis waar men de melk verwerkt en bewaart)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kaomerke - wc

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'goejkaomer' zelfstandig naamwoord - pronkkamer
7. zelfstandig naamwoord

   kaones kanes, kanis

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "koanus - hij hee z'nen koanus goed gevuld (maag)"

   - WNT - KANIS (II) Een "bargoensche" term, een straatwoord voor hoofd; 'kop', 'test'

   - Cees Robben - Vleje-week-vrom waren oew pèère buikzuut.. oew appelesiene mörf.. oewe knolraop vôôs... en oew èèrepel glaozig... steeket zelf mar in oewe kaones... (19680209)
8. zelfstandig naamwoord

   Kaper, schilder onbekend kaoper kaper

   - WBD - III.3:204: 'kaper' = meisjesmuts met afhangende strook; ook; kapmuts
9. zelfstandig naamwoord

   kaordebòl kaardebol

   - WBD - kaordebòlle (II:1057) - kaardebollen
10. zelfstandig naamwoord

    kaordemaoker

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - weefkaartmaker
11. zelfstandig naamwoord

    kaordewals

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - (textiel)wals waar de kaardebollen op bevestigd worden voor het kaarden van de wolvezels
12. zelfstandig naamwoord

    Kaartspelers - Lucas van Leijden kaort , kòrtje ; meervoud: kaorte, kaorde

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - plur.: kaorde/ kaorte
13. zelfstandig naamwoord

    1. speelkaart

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kaort - kaorde/kaorte

    - Pierre van Beek - Men zegt ook "kaarten als klompen" te hebben. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - leege kaorte zèn mistal kaoj kaorte - kaarten zónder prentjes

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'leege kaorde' speelkaarten zonder plaatjes

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - leege kaorde, kaoj kaorde - slechte speelkaarten
14. zelfstandig naamwoord

    2. andere samenstellingen

    - WBD - kaort (II:1067) - kaart, patroonkaart met weefpatroon

    - WBD - III.3.1:440 'kaart' = ansichtkaart; ook 'prentkaart'
15. werkwoord

    Schilderij van Jan Miense Molenaer (detail) - 17e eeuw - Kaartspelers bij kaarslicht kaorte kaarten, kaartspelen

    - Dialectenquête 1887 Willems - kaorte

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - gaode gij vandaog nie kaorte?

    - WBD - (III.3.2:164) kaorte,
    ► kaortspeule, meej de kaort(e) speule = kaarten
16. zelfstandig naamwoord

    kaortewals kaartenwals

    - WBD - kaortewals (of: kaordewals) (II:1061) - kaartenwals

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kaordewals' (textiel) - wals waar de kaardebollen op bevestigd worden voor het kaarden van de wolvezels
17. werkwoord

    Detail uit een schilderij van Willem Cornelis Duysters kaortspeule kaartspelen

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - kaortspeulen is gin schaophuuje...

    - 's aovends kaortspeulen... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)

    - As der kaort gespuld wier, vroege ze wel of ik meedeej. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

    - Interview met de heer De Kok (1978) Dè was de St. Josefkring, die was daor. Dè was de St Jozefkring. Dè was, daor konde, konde kaortspeule èn zowiets ammel, hè.
18. zelfstandig naamwoord

    kaot kwaad

    - Cees Robben - Wie heej nog niemand kaot gedaon... (19570615)
19. zelfstandig naamwoord

    kaoter kater

    - Pierre van Beek - "Hij hee unne kaoter gestrikt" wil zeggen dat hij een rijk meisje trouwde. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

    - Cees Robben - Unne kaoter gestrikt op de klinkert (19561215) De betekenis van klinkert is hier niet duidelijk; Robben bedoelt: een goede partij, een rijke echtgenoot voor meisje van eenvoudige komaf.

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: derbij zèèn as ene gelubde kaoter (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - steeds haantje de voorste

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: ene kaoter strikke ('87) voordeel behalen (ook bij kaartspel)

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: hij had ene kaoter gestrikt óp de Klinkert ('58) - een rijk huwelijk gesloten (klinkert = klinkerweg)

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de kaoter zen kónt gelékt hèbbe ('50) nadorst hebben, daags na overmatig alcoholgebruik

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: dènke ene vètte kaoter te strikke, èn et waar en maoger poeske (Daamen - Handschrift 1916: )
20. zelfstandig naamwoord

    kapbèltje

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - = kapmis - hakbijl, kapmes
21. zelfstandig naamwoord

    kapmis kapmes, hakbijl

    - WBD - III.2.1:249 'kapmes' = hakmesje, ook 'hakmes', 'slichtmes'
22. naam

    kapmis, leepel òf schèèr

    - Audioregistratie 1978 - Ik weet nie òf gullie dè nòg wit dè wij vruuger op school din kapmis, leepel òf schèèr? Dan ging er zonne jonge, ging krom staon, dan zaat er êene op zene rug èn die op zene rug zaat die di dan zôo: Kapmis, leepel òf schèèr? èn assie dè raojde dan, hè, dan moes den aandere krom gòn staon! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
23. naam

    kapoerewiets

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - stuk, kapot, dood

    - WTT 2012 - de etymologie is nog niet bekend

    - WTT 2019 - een uitbreiding van het jiddische 'kapore' via het bargoense 'kapoeres'. 'Kapore' verwijst naar het ritueel 'kapores sjlogn' (voorafgaand aan Jom Kipoer), waarbij een haan geslacht wordt en aan een arme wordt gegeven. (Bron: Heikens, Henk, e.a.: Hebreeuwsche en Jiddische woorden in het Nederlands, SDU, Den Haag 2002) In het bargoens is dit doden overgenomen als toestand.

24. Van kapores gaan

    - Anoniem - Ons varken is gestorven/ En 't beest heeft zoo geschreid, faldera,/ Al om die narigheid. // Waar ging het van kapores?/ 't Was vetziek, beste man, faldera./ Daar sterven ze alle van. Uit: De Engelbewaarder, jrg. 25, Tilburg 1908, p. 290.
25. werkwoord

    kappe kappen

    - WBD - (van een paard) met de voorbenen een trap geven
26. zelfstandig naamwoord

    kappelaon kapelaan

    - Cees Robben - Den kapelaon, hij boert mar vort... (19550129)

1. zelfstandig naamwoord

   kapelmeester

   - Willem van Mook; voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - Jan Melis is kapelmister en zal oew laoten genieten van fijne muziek;
   
2. zelfstandig naamwoord

   kapper, kapperke

   - WBD - III.4.4:297 'kapper', 'kappertje' = twee deciliter

   - WBD - III.2.1:181 'kapper' = drinkglas met een voet; borrelglaasjes, kleine bierglazen

   - Lowie van Dorrus Misters; Nu zouden wij het hebben over de biertapperij. Ja, en zoals reeds gezegd, werd vroeger het bier in de kelder uit de houten kraan getapt. Er waren echter ook herbergen waar het per literskruik op tafel gebracht werd. Zo herinneren wij ons nog het café van de Wed. van Broekhoven, juist in de bocht rechts, ongeveer aan de Groenewoudstraat. Men bestelde daar een kruik bier en de kasteleines bracht die met evenveel glaasjes als het gezelschap personen telde. Die glaasjes waren natuurlijk niet groot. Men noemde ze kapperkes. Was de kruik leeg, dan bestelde men een nieuwe. De prijs was één dubbeltje. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 10 Het tappen van het bier; Nieuwe Tilburgsche Courant 29-08-1951)

   - WNT - zelfstandig naamwoord mannelijk; dikwijls in den vorm van het verkl. Alleen in Z.-Ndl.
3. zelfstandig naamwoord

   kappesien 1. capucijn (monnik) lid van de kloosterorde Ordo Fratrum Minorum Capucinorum (franciscanen); afkorting: OFM Cap. In Tilburg gevestigd in een klooster op Korvel.

   - De Kappesiene kèrk witte te staon dènk, hè? [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - WTT - ook: kappesiener; meervoud: kappesiene, zowel voor de kloosterlingen als de orde.

   - WTT - in de volksmond 'blôotevoetepaoters' genoemd wegens hun blote voeten in sandalen.

   - hun bruine pij zorgde voor naamsoverdracht op een bepaald soort kever, een soort van erwt, en diverse kruid- en plantnamen - zie verderop.

   - de kerk van de kapucijnen op Korvel speelde in het geloofsleven van veel Tilburgers een belangrijke rol door 1) de mogelijkheid om in die kerk te
   ► pesjonkele;

   ► pesjonkele ; 2) het feit dat kapucijnen als biechtvaders meer begrip hadden voor wereldse zaken dan de gemiddelde parochiegeestelijke; 3) de 'dovenbiechtstoel' waarover zij beschikten om slechthorenden de gelegenheid te geven hun zonden te biechten zonder dat de hele kerk daarvan getuige kon zijn;

4. Cees Robben - Prent van de week - 19661209 4) hun voedselverstrekking aan zwervers: Cees Robben - detail -Prent van de week 19570921

   - Cees Robben - Voor pater De Wit, kappesien. Titel van de prent van 19650326 in verband met een inzamelingsactie voor missionaris De Wit ofm. cap.

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - t was n geboren capecien, hij hee de kleere thuis gehad, mar ze paaste nie (17-10-1972) [D.i.: hij heeft zijn roeping gemist]

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - de deugd int midde, zi den duuvel, èn hij ging tusse twee kappesiene

   - Misschien vendt zet wel un goeie daod, dèk ene priester, ene paoter terwille ben gewist en wel ene blôote voetenpaoter, ene paoter die in Tilburg zenne kost bij mekaare moes schooie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Die Kappesiene, dè waar iets hêel aparts. In hullie kèèrek koste pesjonkele, èn onze paa ging daor biechte, want daor kreede nie zo gaaw et schöfke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
   ► zie schabberdebonk

5. 2. soort meikever kappesien - Melolontha hippocastani

   - WBD - III 4,2:164 lemma Kleine bruine meikever - Voor kleinere, glimmend bruine meikevers zijn er ook specifieke benamingen in gebruik. kapucien Tilburg, Goirle, Hilvarenbeek; bakker Tilburg

   - Piet Brock, uit Vuurstintjes ketsen (1996) Mölders / Ge he't z'in soorten:/ 'nen bèkker of kappesien,/ 'n mènneke of 'n wèfke,/ dè kunde hil goed zien.

1. zelfstandig naamwoord
   - uit 'captie' van Latijn 'captio' (zie - WNT - hieronder)

   - Van Dale - in de uitdrukking 'kapsie(s) maken of hebben' - bezwaren maken, zich met iets niet eens verklaren, ofwel: tegenstribbelen, onwillig zijn

   - P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager - kapsies - Het Latijnse werkwoord capere betekent: pakken, grijpen en het daarvan afgeleide captio is dus: de greep, de strik, de streek, het bedrog, de drogreden. Het Franse woord captieux beduidt dan ook: bedriegelijk. Wie kapsies maakt, zoekt dus drogredenen, uitvluchten; hij stribbelt tegen, oppert allerlei bezwaren.

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: aaltij èn ooveral kapsies zuuke (Daamen - Handschrift 1916: ) - overal aanleiding tot ruzie zoeken.

   - WNT - KAPSIE, CAPTIE - zelfstandig naamwoord (v.) Modern lemma: captie - zelfstandig naamwoord vrouwelijk Ontleend aan lat. captio, drogreden. Alleen in de uitdrukking captie(s) maken, bezwaar maken, tegenstribbelen, chicaneeren, kunsten hebben enz. - Als hij vertrekt (uit een hotel), maakt hij eeuwig kaptie op de rekening, LOOSJES, Bronkh. 6, 295 [1807]. - Al maakt hy nu nog zooveel capties, hij zal wel moeten eindigen met toe te geven. Neen jongen, je krijgt het niet, en als je nu nog meer captie maakt, moet je maar naar bed.

   - WTT - 2012 - vergelijk kapsoones - WNT - lemma kapsoones: (v. kapsie): drukte

   - F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden - 1087. Captie maken, d.w.z. zich verzetten, bezwaar maken, tegenstribbelen, uitvluchten zoeken. Het volk zegt veelal kapsies maken. Eigenlijk verstaat men onder captie eene verstrikking, tegenstribbeling, chicane (lat. captio, drogreden; vgl. Frans captieux). Eerst in de 19de eeuw aangetroffen.
2. zelfstandig naamwoord

   kapstòk kapstok

   - WBD - mager paard, ook 'vrak' genoemd

1. zelfstandig naamwoord
   - uit 'captie' van Latijn 'captio' (zie - WNT - hieronder)

   - Van Dale - in de uitdrukking 'kapsie(s) maken of hebben' - bezwaren maken, zich met iets niet eens verklaren, ofwel: tegenstribbelen, onwillig zijn

   - P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager - kapsies - Het Latijnse werkwoord capere betekent: pakken, grijpen en het daarvan afgeleide captio is dus: de greep, de strik, de streek, het bedrog, de drogreden. Het Franse woord captieux beduidt dan ook: bedriegelijk. Wie kapsies maakt, zoekt dus drogredenen, uitvluchten; hij stribbelt tegen, oppert allerlei bezwaren.

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: aaltij èn ooveral kapsies zuuke (Daamen - Handschrift 1916: ) - overal aanleiding tot ruzie zoeken.

   - WNT - KAPSIE, CAPTIE - zelfstandig naamwoord (v.) Modern lemma: captie - zelfstandig naamwoord vrouwelijk Ontleend aan lat. captio, drogreden. Alleen in de uitdrukking captie(s) maken, bezwaar maken, tegenstribbelen, chicaneeren, kunsten hebben enz. - Als hij vertrekt (uit een hotel), maakt hij eeuwig kaptie op de rekening, LOOSJES, Bronkh. 6, 295 [1807]. - Al maakt hy nu nog zooveel capties, hij zal wel moeten eindigen met toe te geven. Neen jongen, je krijgt het niet, en als je nu nog meer captie maakt, moet je maar naar bed.

   - WTT - 2012 - vergelijk kapsoones - WNT - lemma kapsoones: (v. kapsie): drukte

   - F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden - 1087. Captie maken, d.w.z. zich verzetten, bezwaar maken, tegenstribbelen, uitvluchten zoeken. Het volk zegt veelal kapsies maken. Eigenlijk verstaat men onder captie eene verstrikking, tegenstribbeling, chicane (lat. captio, drogreden; vgl. Frans captieux). Eerst in de 19de eeuw aangetroffen.
2. zelfstandig naamwoord

   kapstòk kapstok

   - WBD - mager paard, ook 'vrak' genoemd

1. zelfstandig naamwoord

   karaoke

   - F. van der Meer; Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Daor waar 'n optreje van John Ray, de beroemde karakokozangert.
2. zelfstandig naamwoord

   karakòl eetbare slak uit Frans: caracole, en mogelijk daar uit het Spaans caracol de benaming is volgens - WBD - (zie onder) in Tilburg minder gebruikt dan 'huisjesslak' / 'höskesslak'/

   - WBD - III.4.2:206 'karakol' - huisjesslak (Helicidae), ook genoemd 'slak'

   - WBD - III 4.2:206 Huisjesslak - Algemene benaming voor de slakkensoorten (Helicidae) die kalkachtige spiraalvormige huisjes op hun rug meedragen, waarin ze zich kunnen terugtrekken. De meest bekende is de gewone huisjesslak (Cepaea nemoralis), waarvan het huisje 25 mm breed wordt en geel-bruin gestreept is; hij leeft in bossen, tuinen en bij huizen. De grootste is de wijngaardslak (Helix pomatia), die gegeten wordt, donkerbruin is en tot 4 cm groot kan worden.
3. zelfstandig naamwoord

   karbenaade karbonade

   - WBD - III.2.3:62 'kabernade' = karbonade
   ► zie

   ► zie kèrmenaaj
4. zelfstandig naamwoord

   karbied, kerbied

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - carbid

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - den dieje moes karbied lusse, dan kós ie omhôog

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kerbiet'
5. zelfstandig naamwoord

   karneuk

   - WBD - III.4.4:300 'karneuk' - 250 liter, ook 'vaatje' of 'okshoofd'
6. zelfstandig naamwoord

   karneval carnaval

   - WBD - III.3.2:277 - karneval = vastenavond
7. zelfstandig naamwoord

   kasje kastje

   - Cees Robben: sóms dan daanst ie van et kasje;

   - WBD - III.1.3:262 - 'kastje- = medaillon; ook: 'hartje'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kasje verkleinde vorm van 'kaast' (met vocaalkrimping)
8. zelfstandig naamwoord

   kasjenee doek van dunne stof, als sjaal om de hals geknoopt = Franse 'cache-nez'

   - WBD - III.1.3:146 'cache-nez' = das, sjaal

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): óns aaw pètjes meej ónze kasjenee

   - Op d'aandere daogen kon ik m'n kasjeneej wel om m'ne nek en m'n haanden in m'n broekzakken velen en ik was jandories blij as ik bij de stee van Sjef Koolen kwaam ... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929)

   - Pierre van Beek; Een "kazjeneej" is een halsdoek; (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks (1992) - 'kazineej' zelfstandig naamwoord - soort halsdoek

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoordn. 'kaziné' - cache-nez, halsdoek
9. bijwoord

   kasjeweel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - opzienbarend, casueel

   - WNT - CASUEEL - A) toevallig, eigenaardig, merkwaardig (bijvoeglijk naamwoord )
10. naam

    kasjewèèle, kassiewèèle uit Hebreeuws 'breng ons terug'; Bargoens 'asjeweine'= weg, dood, kapot. Nederlandse varianten: gasjewijne, kasjewijne, kassiewijle, kassiewijne, sjewijne (zie Van Dale)

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - dood, stuk, niet meer aanwezig
11. zelfstandig naamwoord

    kasjezis, kassiezis

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - dood
12. zelfstandig naamwoord

    Cees Robben kaskenaade, kaskenaoj, kèskenaoj blufferige drukte, opschepperij; noten op z'n zang, pretenties, praatjes

    - WTT 2012 - Van Frans: 'gasconnade', grootspraak, opsnijderij, snoeverij (als van Gasconjers, bewoners van de Gascogne). De toeschrijving is waarschijnlijk zeer willekeurig. Pierre Germa schrijft in 'Du nom propre au nom commun, dictionnaire' over 'gasconnade': Synonyme de fanfaronnade, de vantardise, de hâblerie, comme en seraient coutumiers les Gascons, selon une croyance répandue dont on peut discuter le bien-fondé.' De toeschrijving is mogelijk het gevolg van het feit dat de Gasconjers tijdens de Franse Revolutie het hoogste aantal soldaten geleverd hebben. Rey (Dictionnaire historique de la langue française), dateert de toeschrijving in de 17de eeuw: 'Le mot s'est employé au figuré de façon péjorative (1622) pour parler d'une personne qui a les traits que l'on attribuait (...) aux Gascons, supposés vantards et malins.'

    - Schuermans (Algemeen Vlaams Idioticon; 1865-1870): KASKENADEN, mv., verwaande manieren, gekke streken. Een kaskenademaker, iemand die verwaande manieren heeft, die gekke streken uitzet (Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - Limb.). Van 't Frans gasconnade, snorkerij, zwelserij (in Brabant snakerij).

    - Informant Toine Raaijmakers; Ge moet nie zóveul kaskenaoj hèbbe, gij.

    - N. Daamen; Handschrift 1916: "kaskenoade - ze hee wè kaskenoade (opsnijderij)"

    - Kees en Bart; Tilburgsche Post, 1922-193? - 'kaskenaode'

    - "Ze mos niks hebben van swiet en kaskenaode mèr vur de kleeraozie kwaam ze op. We moesten er pront opstaon." (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

    - Cees Robben - Wè d ons moeder toch moes spaoren/ vur de swiet... de kaskenade... (19560512) [De prent behandelt het feest van de Eerste Communie en de kosten daarvan, die ook voor het oog van het kerkvolk gemaakt werden.] - Cees Robben - Wè heej ze toch veul kaskenaade... (19561215) - Cees Robben - Gij meej oe kaskenaade.. (19661021)

    - Pierre van Beek; "kaskenaode" is opschepperij. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 09 23 - Ons taante Trui dè is n aauw / Mee hèèl veul kaskenaoi

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'kèskenaode' - verbeelding

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kèskenaoj zelfstandig naamwoord - opschepperij

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KASKENADE (kèskenaot) v. gasconade, opschepperij.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kask ə no.d ə zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kaskenade' resp. 'kasgenaai' d.i. gasconnade, opschepperij, pralerij, aanstellerige drukte.

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KASGENADEN, KASKENADEN zelfstandig naamwoord v.mrv. - drukte, lawaai, beslag; van Frans: gasconnade

    - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kasgenaade, kaskenades (mv.) - koude drukte, zwetserij

    - WBD - III.1.4:171 'gasconnade-tjes veil hebben' = zich heel wat inbeelden

    - WBD - III.1.4:174 'gasconnade' = pralerij

    - WBD - III.1.4:389 'gasconnade maken' = koude drukte maken
13. werkwoord

    kasse het spel 'klap-kas-afzak' bedrijven, c.q. iemand de in dat spel voorkomende trap geven

    - Cees Robben - Oversprong.. hiet dè vandaog... (...) t aauw drie appelepap (...) mar zô as wij kossen kassen... (19570427)
    ► drie appelepap

    ► drie appelepap - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - met hak aansporen
14. zelfstandig naamwoord

    Stilleven - Flegel - 19de eeuw kastannie kastanje

    - Daor hedde nog hille woude van tamme kastannieboomen, haozelnote en zukke getuig. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - der laage ne maacht kastannies

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kestannie'

    - WBD - kastannie - paardekastanje, kastanje (Aesculus hippocastanum)

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kestannie' zelfstandig naamwoord - kastanje
    ► zie kerstannie
15. zelfstandig naamwoord

    kastêel kasteel

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kastêel kastiltje
16. zelfstandig naamwoord

    kaster

    - WBD - II.4. J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij "kastor": Langharig weefsel uit Spaansche wol. Imitatie pelswerk. Geweven in kruiskeperbinding. - Van Dale zegt bij kastoor": Beverhaar en het daarvan gemaakte vilt".

    - WNT - lemma Kastoren 1921 - bijvoeglijk naamwoord Van Kastoor, in de bet. 2). Van kastoor; uit bevervilt gemaakt. Fijnkastoren, witkastoren, van fijn, van wit kastoor.

    - WNT - lemma Kastoor 1921 - zelfstandig naamwoord mannelijk en (als stofnaam) onzijdig; Ontleend aan fra. castor, bever; beverhaar.
17. naam

    1. Als diernaam (manl.), slechts een enkele maal. Bever. Kastoors haar (of als koppel. kastoorshaar): beverhaar. Castoers hayr om hoeyen te maken, Placc. v. Brab. 1, 414 a [1597]. 3. Voorwerpsnaam, mannelijk. Een van bevervilt of van wat daarvoor door moet gaan gemaakte hoed. kat zelfstandig naamwoord kat, poes

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - de kat moet van de stoel - wordt gezegd als er iemand voor de eerste keer met een loonzakje thuiskomt (ook worden dan bijvoorbeeld de pantoffels klaargezet)

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: As ónze kat en koei was, dan kónde gij ze mèlke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1964) - reactie op herhaalde bezwaren (..ja, maar als . ..)

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: agge de kat nòr Èngelaand stuurt, dan maawt ze as ze terugkómt (Daamen - Handschrift 1916: ) Als je een domoor wegstuurt, komt er een sufferd terug.

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de kat slèpt meej den bukkem (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '64) gezegd van een verliefd paartje

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de kat was vannaacht weer óp den Finkelenbèèrg (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - de kat is de hele nacht op sjouw geweest.

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: en kat gao nôot mee en leege maog van hèùs (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - men moet eten voordat men van huis gaat.

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: een katje krabt em nie (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '72) - die is niet bang uitgevallen

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: zó flauw zèèn dègge wèl katte kunt spouwe (Daamen - Handschrift 1916: ) - erg misselijk zijn.

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - et is gin klèèn kat dè en pond schèt
18. zelfstandig naamwoord

    ransuil - rechts: kerkuil velduil katèùl

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'katööl' - ransuil (Asio otus)

    - WBD - III.4.1:192 'katuil' - kerkuil (Tyto alba), ook 'kransuil' genoemd

    - WBD - III.4.1:190 'katuil' - ransuil (Asio otus)

    - WNT - KATUIL - benaming voor sommige uilen: 1) alg. voor de uilen zonder oorpluimpjes; 2) volksnaam voor den Velduil, Asio accipitrinus; 3) groote katuil: volksnaam voor den ransuil (Asio otus)

1. bijwoord

   vreemd

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - 'k weet nie wè gij ervan denkt mar ik vèèn t mar n kats gezicht (23-10-1963)

   - Cees Robben - Ik vèèn t mar n kats gezicht (19640207)
   
2. werkwoord

   katsebòlle met kaatsballen spelen

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kaatsen, 'katsele'
3. werkwoord

   katsele kaatsspel (kinderspel)

   - Cees Robben - Hij haauwt lang weg mee zunne gaoren-bol... Dan kumme niet gaon katsele.. (19671215)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - 'mèrt' ist nòg te kaaw óm te katsele - in maart is 't nog te koud om te kaatsen

   - WBD - (III.3.2:125) katsele, bólle = ballen, met de bal spelen

1. zelfstandig naamwoord

   catechismus

   - WTT - gebezigd in parochie Hasselt, circa 1960
   ► kattechismes, kattekiesemus
2. zelfstandig naamwoord

   kattekaod

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kattekaot' - kattekwaad, kwajongensstreken

3. De 'kleine'(links) en de 'grote' catechismus,zoals in gebruik circa 1960. Collectie Ed Schilders

1. zelfstandig naamwoord

   catechismus

   - Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)...onze vadder zaoliger vertelde aaltij al dèt ie vruuger bij de kwezel op de kattekiesemus was...

   - WTT - 2013 - circa 1960 lijkt de uitspraak te zijn geweest 'kattegissemus' of 'kattegismus'

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 10 21 - De nuuwe Kattegissemus / Is deez maond uitgegeven

   - Audioregistratie 1978 - Ene keer òf vier pèr week, hi, moese wij smòrreges nòr de kattechismes toe. Daor in die irste klas, daor bij die mèskesschool (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Audioregistratie 1978 - Agge hil et jaor oewe kattechismes gekènd had, dan krêede, wèrd dè op de prikstoel gezeej. Dan krêede en prèntje! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
   
   ► kattebak
2. zelfstandig naamwoord

   kattekòp inhoudsmaat (bier) katteliek bijvoeglijk naamwoord katholiek

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ze zèn goed katteliek - ze zijn heel vroom; figuurlijk: ze hebben veel geld

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Jè, daor bèn ik toen ok onder gewist, dè was de kattelieke bond in de Tuinstraot toen dieje tèèd
3. zelfstandig naamwoord

   kattemèmme tepeltjes van de kat

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - zo taaj as kattemèmme
4. zelfstandig naamwoord

   kattepies letterlijk: kattepis

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): zegsw. 'Dès gin kattepies!' - dat is geen kleinigheid, dat is niet niks.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KATTEPIS zelfstandig naamwoord mannelijk - soort van muscadelledruif, Frans: raisin rauscat (ook in Brabant)
5. zelfstandig naamwoord

   Tilburg 2019 - Hasseltse kapel. Foto: CuBra. kattespouw, kattespaaw, kattespauw

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): soort snoepgoed, ook genoemd 'bakkesvol' (druivensuiker met noten)

   - Cees Robben - t Snoeppepier en bakkesvol/ En t ôllienutje leej/ Versmolten meej de kattespouw... (19580329)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'kattespouw' - braaksel van een kat, ragoût; snoep: druivesuiker met pinda

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Kunde nog ergeraans kattespouw-brokke kôpe? (23-10-1963)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 08 17 - En ak' oover andievie praot, / Zee'se: "Dès kattespauw."

   - Want as kènder reekendeme toen nie in munte, mar in snoep: zoveul sjèp òf zoveul bròkke kattespaaw konder vur kôope. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2001)

   - Mar wèddik t lèkkerste van allemòl von, dè waar kattespaaw. Witte wè dèt is? Dès nèt as joodevèt mar dan irst gesmolte èn dan deeje zr pindanutjes durheene. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KATTESPOUWSEL zelfstandig naamwoordo.-eten of drinken waar men tegezin voor gevoelt, dat te flauw of niet genoeg gekruid is.
   ► bakkesvol

   ► bakkesvol - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kattespaaw'
6. zelfstandig naamwoord

   kattespaawbròkke snoepgoed; brokken druivesuiker ofwel jodevet met nootjes

   - Cees Robben - ...Wittte gij waor degge kattespauwbrokke kunt kôôpe..? (19640424)

7. Ill.: Thomé - kattestèrt - kattenstaart - schaafstro - lythrum salicaria Ill.: Thomé - kattestèrt - lampepoetser - grote lisdodde - typha latifolia

1. kattestèrt - kattenstaart (Lythrum salicaria)

   - WBD - III.4.3:412 kattestèrt - lisdodde (Typha latifolia), ook genoemd: lis, lisdòt, lampepoetser, tompoes of riet

   - WBD - III.4.3:413 kattestèrt - aar van de lisdodde, ook genoemd: lisdot, kolf, lampepoetser, of tompoes

   - WBD - (III.2.1:426) kattestèrt = kattenstaart 429 kattestèrt - lupine
2. zelfstandig naamwoord

   kavallerie cavalerie

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: dès lóchte kavalerie (Kn'50) dat zijn wufte meisjes
3. zelfstandig naamwoord

   kaviaor kaviaar

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - Tilburgse kaviaor - bramenjam die naar vis smaakt
4. zelfstandig naamwoord

   kawauwel

   - WBD - III.1.1:101 'kawauwel' = mond (spotnaam)
5. zelfstandig naamwoord

   kazienee, kazjeneej doek van dunne stof, als sjaal om de hals geknoopt; uit Frans 'cache-nez' (letterlijk: 'neusverberger')

   - W.v.M.= Willem van Mook; Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - Vur mutsen en pelerienen en ook vur zijje petjes en toekielen kun-de in de buurt van Diessen en vural verderop, de vremde laanden van de Aacht Zaoligheden in nog haost overal terecht. En rooi zakdoeken en kazienees verkoopen zin de Heuvelstraot nog wel.

   - Cees Robben - En hij riep dan ôôk meteen.../ t zèn inscripsies... pree-histories/ En hij spelde kazjeneej - .../ - zimmezetje -.. de pertienes/ - Staon op t gutje... bij de pleej... (19570119)

1. zelfstandig naamwoord

   kebao l kabaal

   - WNT - CABAAL 4) een hevig en hinderlijk, opschudding veroorzakend of medebrengend (oorspronkelijk: opzettelijk met dat doel verwekt) rumoer.
2. zelfstandig naamwoord

   kèbke klein jong varken

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): et liste kèbke öt de maand

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèpke' - jong kind
3. werkwoord

   verkleinde vorm van 'kab' (met umlaut) kèchele

   - WBD - III.1.2:239 'kechelen' = kuchen
4. zelfstandig naamwoord

   k edaaj feest, smulpartij

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: tisser êen grôot kedaaj ('86)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: óp kedaaj gaon (Daamen - Handschrift 1916: ) - naar een feestmaal gaan

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kadaai - 't is er groot kadaai - ze gan op kadaai (feestmaal)"

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - gedoe, drukte

   - WNT - KADEI, KADDEI - ook ironisch, met de beteekenis van: een prettige, een lekkere boel.

5. Kedènt toponiem Letterlijk: kwaad (= slecht) einde

   - Cees Robben - Van t Krèèvent naor t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... (19850504)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): et Kedènt = Kwaadeindstraat

   - Ad van den Boom; uit: Unnen droom, circa 2005 - Kzaag me lôope over ut Gurke/ En ok dur de Hasseltstraat/ Over ut Kedènt

   - Ad van den Boom; uit: Unnen droom, circa 2005 - Int Kedènt daor stint un echtpaor/ Te praote in ut durgebont

   - Piet van Beers Jonges, löster is: "Van aovent gòn we meej zen ammol/ fiste op ' t Kedènt. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Henriëtte Vunderink, Tilbörg trakteert, uit: Tis de moejte wèrd, 2011 - op et Körvel òf int Zaand,/ den Haajkaant òft Kedènt.

1. zelfstandig naamwoord

   kedoow, kedooke cadeau, geschenk = Frans 'cadeau' met vocaalreductie

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kedoo; kedoos

   - De winnaors van de gèèle trui/ krèègen et ècht nie kedoo/ Zot ene Nederlaander zèèn,/ of wir Bernard Hienoo? (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Naa de Toer in)

   - WBD - III.3.:190 'cadeau' = geschenk 'cadeautje, geschenk, gift, present, presentje'
2. bijwoord

   keduuk, keduukelek Frans: caduc bouwvallig, versleten (ook m.b.t. mensen)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'die is wah kadukelijk'

   - Daamen; Handschrift 1916: "kaduk - gebrekkig"

   - Cees Robben - Ik ben zô keduuk... (19550730) - Cees Robben - Hij zaag de gedoentes, vervallen, keduuk (19551119)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - zis en keduukelek ineens ònt wòrre - ze raakt versleten
3. naam

   Keej Cornelia

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - ook: ons Keej - mijn vrouw

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 'Ak mar es wies wès Keej dervan zeej' (160108)
4. zelfstandig naamwoord

   k èèk kijk

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèèk, zelfstandig naamwoord - kijk
5. zelfstandig naamwoord

   1. kijk als mening, deskundig oordeel

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): Kèèk eróp hébben is meer as twee haande - verstandelijk overleg is beter dan in het wilde weg ergens aan beginnen (Tilburgse Taalplastiek 128)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: kèèk eróp hèbbe doe meer as twee haande (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '71) - overleg hebben is belangrijker dan kunnen werken

   - ene kèèk wèèd - zo ver als je kijken kunt/kon [Bron?]
6. werkwoord

   Agge op de Ringbaon wonde/ vuulde oe èège vruuger rèèk/ meej veul gruun èn stoere bôome/ èn ge had «ene Schôone kèèk» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: De Ringbaon? Niks mir aon...)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ik kèèk nie op nen bos peeje, ak et lôof mar hè - ik kijk niet zo fijn, als het maar redelijk is;
7. werkwoord

   kêek verleden tijd van 'kèèke' keek Bouwschutting rond de afgebrande Febo-frituur. Heuvelstraat 2018. Door de luikjes kan de passant naar de verbouwing kijken.Foto Margriet Bekkers. kèèke kijken kèèke - kêek - gekeeke in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kèkt

   - D. Boutkan (1996) - verleden tijd: kêek, maar: kikte gij?

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - die èèrpel kèèken oe aon - ... zijn niet goed gepit

   - Piet Heerkens - uit: Dn örgel, Kender en koei, 1938:

8. Kek wè se kekt! Kek wè se kekt! Witte gij, Kiske, op wie dè se lekt?!"

   - Cees Robben - Kèkkis of ie kèkt Pietje... En as ie kèkt... Nie kèèke... (19541224)

   - Cees Robben - Nie kèèke.. as ze kekt... (19600219)

   - Ed Schilders - Èn wèk list op de mèrt heurde: Kom s kèèke, kom s kèèke / K stao hier nie vur niks te kwèèke! (Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - Lechim -

9. Lechim - Gedicht van de week. Ongedateerd knipsel uit de Tilburgse Koerier (1957-1982) Zien Woordspeling

   - "Kékt eens of ze kékt, en als ze kijkt niet kééke"... (Tony Ansems, De dochter van Dorus de Boer; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

10. Uitdrukkingen en dergelijke

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: kèèken as en hèllegebildje dè van de kröswèg is gevalle (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '71) - beduusd kijken

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: te veul nòr de zulder gekeeken hèbbe (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - te veel borreltjes op hebben.

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'K-kèèk nie op unnen bos peeje, a-k ut loof mar hè' - ik kijk niet zo fijn, als 't maar redelijk is.
11. zelfstandig naamwoord

    Sticker op voetgangersstoplicht Willem II-straat. Bij rood laat het licht een kruikenzeiker zien, bij groen loopt hij met zijn kruip over. Het stoplicht is een kunstobject van Marieke Vromans en Irene Vermeulen. Het speelt in op het gegeven dat Tilburgse textielarbeiders in vroeger eeuwen hun urine in een kruik opvingen en voor een paar centen verkochten aan textielfabrikanten. Die gebruikten de zèèk om wol te reinigen en te vollen. De slogan is: Nie zèèke mar kèèke. Foto: CuBra 2019. Carnavals-sticker van vereniging De Raawdaawers'. Foto: CuBra 2020. kèèkgòtje kijkgaatje

    - WBD - (III.2.1:51) kijkgaatje spionnetje
12. zelfstandig naamwoord

    kèèl , kèltje keel

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kèèl naast keel

    - Kees en Bart; ilburgsche Post, 1922-193? - ''t zal d'r de keil uithangen'

    - Pierre van Beek - "Hij hangt mee de keel in den haak" betekent: Hij verdient zijn kost niet; hij weet niet, hoe het hoofd boven water te houden; hij weet niet van wat hout pijlen te maken. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

    - A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, Bekoring van dialect; Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend - Hij hangt met de keel in de haak. Hij verdient zijn kost niet, hij weet niet hoe het hoofd boven water te houden.

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: meej de kèèl in den haok hange ('71) - niet weten hoe het hoofd boven water te houden

    - Rooie, witte,èn gèèle wèèn/ hoeveul dès nie te pèèle/ verdwènt temidde vant plezier/ in duuzend dreuge kèèle. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Wès wèèn tòch fèèn)

    - Grôot diktee van de Tilburgse taol 06 der zaaten in de miste femoelies hil wè geoefende kèèle

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÈÈL zelfstandig naamwoord v.-keel, Frans: gorge
13. werkwoord

    kèèle

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - zuipen

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'eröot kèèle' - eruit gooien

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'kèèle' - vreten en zuipen

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Asset mar vur niks is, dan kunne ze kèèle - Als het maar gratis is, dan weten ze van innemen. (210508)
14. zelfstandig naamwoord

    kèèlgang

    - WBD - keel van een paard
15. zelfstandig naamwoord

    kèèlpènt keelpijn

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij heej kèèlpènt

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'kilpènt'

1. zelfstandig naamwoord

   kèènd, kiendje, kind

   - Dialectenquête 1876 - kijnd (hoewel: vêne, bêne) - meervoud kender

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): keind

   - ...en staot er nie ergens in et Zondagsevangelie: agge nie wordt as klein kender dan komde mijnen hemel nie binnen? (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940) - Cees Robben - Ut is n heel schôôn kèènd.. (19580705)

   - Cees Robben - n Stuup kênd vur durren aauwer..! (19550806)

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009) - Hoe grôoter de strêûp hoe beeter. Ge had toen ok nòg veul mêer sorte kender dan teegesworreg. Ge had irst platte kènder. Dè waare de kiendjes die nòg nie kosse lôope. Die wèrre dikkels ok haawkènder genoemd, omdèt moeders ze òn de mèm moes haawe. Asse dan grôoter wiere van et zòg, dan waare-n-et irst klutjes, dan ploddekes, en dan brakke. Ge had ok nòg broekpoeperkes, jungskes, mèdjes òf durskes. - G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2007 - Dere meens òf kammeraod lopt naa vort aachter de waoge meej en plat kèènd èn, asse en bietje opgeschoote hèbben aachter de bèddeplaank, ok nòg meej ene komvort dernèffe.

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - kóm hier kèènd

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: tis en hard gelaag en kèènd te kusse meej en stêene bakkes (Daamen - Handschrift 1916: )

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: van et kèènd zen irste kreet vergit de moeder alle leed (Kn'50)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: en kèènd moet aaltij truuren òf muuren ('71) - dient altijd bezig te zijn

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - en kèènd oover de halleve deur - een onecht kind

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - mar kèènd lieve, it tòch meej oew aander haand

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ons Lewieke spult zo sch ô on, ge hètter gin kèènd aon (100509)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ge hèt er gin kèènd aon Je hebt er helemaal geen last van

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KIJND voor kind, was eertijds zelfs in den hofstijl in gebruik. Z.a

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kèènd (krt.16)
   
   ► kènder
2. zelfstandig naamwoord

   Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KEND, KIJND zelfstandig naamwoordo., mrv. 'kender, kijnder' - kind, Frans: enfant.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kènd zelfstandig naamwoord - kind

   - WNT - KIJND - bijvorm van 'kind'

1. zelfstandig naamwoord
   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - keep - keepvink (Fringilla montifringilla)

   - WNT - KEEP - naam van een soort van het geslacht der Vinken; samenst.: keepvink
   
2. zelfstandig naamwoord

   keeper

   - WBD - II.4. p. 872 J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij keper-, serge- of casimirbinding": Binding , waarbij door de onderlinge draadkruising schuine, evenwijdige lijnen in het weefsel ontstaan."
3. zelfstandig naamwoord

   keejper, K 183 (= Tilburg) kepertje : keeperke, K 183 (= Tilburg) keer keer, maal uitdrukking in de kòrtste keere - zo vlug mogelijk

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'Ik èb oe al twee kêere geroepe.'; êene keer (95)
4. zelfstandig naamwoord

   kèèr, kèrke kar, wagen

   - gezegde En kèèr geriffermeerd maoke = een kar stiekem onklaar maken, een hoogkar ondersteboven zetten

   - gezegde de kèèr ómgôoje - een miskraam krijgen

   - uitdrukking kòrt in de kèèr - kort aangebonden, lichtgeraakt, uit zijn humeur

   - Den aawe pastoor was 'ne goeien meensch, mar 'n bietje uit den tijd, hij ha den naom dettie nie kos laache. Hij naam alles ernstig op. De meensche zeejen van 'm: "Hij rijdt mee 'n zwaor kèr!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; Nieuwe Tilburgsche Courant 15-10-1938) - ...den Sik stond aaltij klaor om de kèr van den dokter uit et los zaand te trekken... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - ...onze vadder zaoliger [...] zi aaltij: k Zit liever mee in koai kèr in de haai as mee in goei schip op zee. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Boer maak op oew kèr? - Nè jongen, naa nie. - Rot boer, rot kèr, rot pèrd (20-07-1962)

   - Cees Robben t komt er meej de schoep binnen en t gaot er meej de kèèr uit. (19641106)

   - Elie van Schilt; - We zagen ok twee sorten putjesscheppers, dun ene ok mee un kiepkerke en un korte schep vur de putjes langs de kaaibaand, dan was er nog ene mee un grote kiepkeer, mee un peerd er veur. Die had unne schep mee unne hele lange steel en die mokte die putten in ut midden van de straot schòòn. (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)

   - WBD - kèrhèngst - lomp paard

   - WBD - kèrspringer- (paard dat probeert uit het tuig te springen) - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kair

   - Dialectenquête 1876 - kêr (ê = Frans même)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - nò de schòft spanne me et pèèrd vur de nuuw kèèr

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ge gaot nie dôod vurdè ge en kèèr zaand op hèt

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - en kèèr teheuj stôote - een kar leegkiepen

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KER voor kar. ... Verwisseling van A en E niet ongemeen: smart/smert, hart/hert, scharp/scherp.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KAR - kè:r, zelfstandig naamwoordvr., verkleinde vorm kè:rəkə

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèèr zelfstandig naamwoord - kar
5. werkwoord

   kêere keren, omkeren, wenden

   - Dialectenquête 1887 Willems - keere - kirde - gekird

   - ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij kirt

   - Dialectenquête 1876 - terugkère - terugkeeren

   - Cees Robben - Al is t ôôk nie te keere... (19570706)

   - WBD - III.1.2:15 'keren' = keren (draaien); ook: omdraaien, wenden, zwenken, afslaan

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ke.r ə (n) zw.ww.tr. 'keren' 1) tegenhouden; 2) uithouden, harden

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - keere ww - keren, uithouden, tegenhouden
6. werkwoord

   kèère vegen

   - WBD - (III.2.1:295) 'keren', 'vegen' = vegen - kèère - kèèrde - gekèèrd Geen vocaalkrimping

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): den huis kèère = de woonruimte uitvegen, den hèèrd kèère

   - Dialectenquête 1876 - mit den bêssen kère - met den bezem keeren; mêne, vêre, kêre

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - As strak de pestoor ònkomt, mot ik et hèùs nòg èfkes kèère (060408)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Meej de schomaok wier et hèùs van boove toe beneeje gekèèrd (260409) = Met de schoonmaak werd het huis van boven tot beneden op zijn kop gezet.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KEEREN voor vegen, hoezeer niet algemeen. Bij Meyer reeds verouderd.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KEREN ov.ww. 1. vegen, schoonmaken met een bezem; 2. tegenhouden; 3. doorstaan, uithouden: 't is nie te keren; ik kon 't nie keren van

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ke.r ə (n) zw.ww.tr. 'keren' - met een bezem vegen

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÈREN ww - vegen: den vloer kèren
7. zelfstandig naamwoord

   kèère l kerel

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'keirel'

   - Cees Robben - Zwarte mèèrel... Felle kèèrel... (19601007)

   - WBD - III.3.1:22 'kerel' - kerel

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kèèrel / kêerel (blz. 95)

   - WBD - III.1.1:3 'kerel' = man

   - WBD - III.1.4:127 'kerel' = betrouwbaar iemand

   - WBD - III.4.in222 'kerel' = iets groots in zijn soort', ook 'knoeperd','knoert

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kär ə l, zelfstandig naamwoord mannelijk 'kaerel' - kerel

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KEREL - kè:r ə l, zelfstandig naamwoord m.: n ə g ə lak n ə m b ʉə m

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÈREL zelfstandig naamwoord mannelijk -iets groots in zijne soort
8. werkwoord

   k èèreme

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kermen

   - WBD - III.1.4:255 'kermen' = kreunen
9. zelfstandig naamwoord

   kèèrk kerk

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 22) 'kèrk'gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - De kèèrk is hógger as de toore; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Hij is kèrks as nen hónd klippels; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Den ónzen is nèt zó kèrks as nen hónd klippels; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge mót nie teegen et kèèrkhöske piese, want et drêûgt nôot óp; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge moet nie plasse teegen et kèèrkhöske, want ...gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ontzie kèèrk èn geestelekhei; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ze hèbben òk nie ammòl bèllekes aon, die nòr de kèèrk gòn; gezegde

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - As ze ammòl en bèlleke droege dan kónde mekare nie verstaon van de hèrrie - Dialectenquête 1876 - kèrreke - kerken

   - Dialectenquête 1876 - kerk: blijft onveranderd, (tegenover stèrrek, wèrrek, met scherplange è)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - de grôote kèèrek (bep. wijk)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KERK (uitspr. kärr ə k, kerr ə k, te kārr ə k) zelfstandig naamwoord v.; Frans: église

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de kèèrk moet dur et kèrkstrotje (Kn'50) m.b.t. een zware bevalling

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: driemaol rónd de kèèrk is zó goed as eens derin (Daamen - Handschrift 1916: ) - verontschuldiging van iemand die niet naar de kerk gaat

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: rôokende nôr de kèèrk is schèètend Variant: eetend nôr de kèèrk is -

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kèrk' zelfstandig naamwoord
10. zelfstandig naamwoord

    kèers, kèrske kaars

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 22) kèèrs

    - Vruuger mòkte de koster de kèèrse zelf.

    - Gezegde: Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): Stikt de kèers mar aon - werd gezegd als iedereen binnen was (omdat zulks ook gebeurde zodra iedereen aanwezig was bij een gestorvene)

    - A.J.A.C. van Delft - Als iemand iets goeds of een goede betrekking verwaarloost, zegt men om z'n verontwaardiging uit te drukken: "Hij zal het nog mee 'n kerske (of: 'n lanterntje) gaon zuuken." Ook hoort men: "Hij zal er z'n vingers nog ooit naor afbijten." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

    - Pierre van Beek - Zodra iets moet "al zô den duvel de kèrs (kaars) vaasthawen" valt er niet meer aan te ontkomen (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950)

    - Hoeveul kèrskes zottie al nie/ daor hèbbe laote braande? (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et gouwe kösterke )

    - Het leven is un braandende kèèrs/ Den dood det is de wind... (Tony Ansems, Houd oew haande vur oewe mond; van de cd Gatvermiedenhoet; 2010)

    - Dialectenquête 1876 - waas-kêrs - waskaars (ê als in Franse même)

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - die kèèrs gift goej licht war - die kaars geeft 'n helder licht he?

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de kèèrs ònsteeke (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - met het werk beginnen

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kä.rs, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kaers' 1) steen van een steenvrucht; 2) pit(ten) v. appels en peren.

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÈÈRS (Kemp.: kjèès, kèäs) zelfstandig naamwoord v., verkleinwoord 'kesken' - kaars, Frans: chandelle

    - WNT - KAARS, keers
11. zelfstandig naamwoord

    kèèrvel kervel, tuinkervel; Anthriscus cerefolium; Echte kervel

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèèrevel'

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KERVEL (uitspr. kärrəvəl ; Antw.: karrəvəl ) zelfstandig naamwoord mannelijk en niet v.; Frans: cerfeuille - kervel; ook KELVER (uitspr. kelləvər )
12. zelfstandig naamwoord

    Detail uit een stilleven van Pieter Claesz kèès kaas gemèènekèès komijnekaas; snipperskèès - gesneden kaas (in plakjes)

    - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'keiskop'

    - Cees Robben - Ik ben sjuust op de kèèès gebid... (19590328) - Cees Robben - Zèède gij ôôk op de kèès gebid.. (19700814)

    - Cees Robben - Kekkis Merie... Twidderaande sôôrt kès... (19540313

    - Gezegde - Beeter grèès as kèès. - Beter grijze haren dan geen haren.

    - Dialectenquête 1876 - brooikes mï kês (ê van Frans même) (ook: kees); kees (scherp)

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - eete zullie ók gèère kèès?

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - eet ə n ullie ok gèère kaas?

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - dès nòg ginne kaoje kèès, hurre - dat is nog zo'n slechte kaas niet, hoor

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - daar leej twidderaande kèès: tunnekeskèès èn kemèènekèès

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèès zelfstandig naamwoord - kaas

    - Piet van Beers; CuBra 23-8-2004 - uit: 'As, as, as...' - As ze op ´t kèrkhof m´n graf zèn dicht on ´t gooie/of bij ´t crèmatorium m´n as zèn on ´t verstrooie./ As femilie, kèènd èn kraai on toffel is gezeete/ om daor koffie, krintemik èn brooikes kèès te eete.

    - Elie van Schilt; - De trouwmissen en de begroffenissen waren vur de kenderzangers ut féénst, dan kreegde as de mis afgelòòpen was, bij un trouwmis iets lekkers en bij un begroffenis, brooikus mee kèès of ham. (Uit: As ge katteliek geboren wierd dan hadde toch veul te doen en te laoten, 2009, CuBra)

    - Piet van Beers; uit: 'Vrèmde kòst': Èn die vremde eetgewontes/ brènge ze vandaor dan meej./ Fraanse kèès èn Spaonse wèène/ èn oolèève òf patee. (CuBra)

    - Piet van Beers; uit: '´n Verjaordgsfist': Op de tòffel ollienutjes/ sjips meej sauskes, kèès èn wòrst./ Limmenade, unnen bòrrel/ òf Trappisjes vur den dòrst. (CuBra)

    - Lodewijk van den Bredevoort - Smèèrges op oew brôod kréégde kèès, elke vrijdag opnuuw kèès en nog ens kèès. Kende gullie dè één van alle nog; tien sneeje brood meej kèès. Kunde oe èège daor nog iets bij vurstelle? Ik zeej daor ens enne keer iets van tegen onze vadder: Kunde gullie dè brôod nie wè dunder en dieje kèès nie wè dikker snije? (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - Smokkelen zôgezeed. Hij heej hil wè rog en kèès naor hèùs gesjouwd op zen roestige fiets. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - Volgens sommige van mèn bruurs en zusters, waar dieje kèès dikkels zô taai degger gerust oew schoenen meej kost verzole. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - Òf brôojkes meej gemèène kèès èn uikes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
13. zelfstandig naamwoord

    Middenstandsrijm in het dialect in de marktkraam van Kaashandel Bastiaansen uit Molenschot. Tilburg, Koningsplein maart 2019. Foto: CuBra.

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KAAS (kéés) mannelijk het bekende zuivelprodukt; vandaar: de kéés, op de kéés kome, en op de kéés verzuke, uitnodiging op het begrafenismaal, bestaande uit koffie en broodjes met kaas.

    - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - met umlaut (blz. 90)

    - WNT - KAAS, gewestelijk KEES (en kies)

    - WBD - III.1.3:178 ' kaasbolletje', 'kaasbol' = bolhoed (spotnaam)

    - WBD - III.4.4:2 'kaasbol' = volle maan

14. Schilderij van Clara Peeters (17e eeuw) - Stilleven met kaas (detail) - 1615

1. zelfstandig naamwoord

   kêet, kitje keet, armoedige houten woning

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - de Kêet - onderkomen van leproserie 'Den Èùlevlucht'

   - WNT - VII:2016: gewestelijk nog KETE (men schrijft gewoonlijk KEETE) Men schrijft ê, blijkens de hedendaagsche dialecten.

   - WBD - III.4.4:245 keet = lawaai

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KEET hut;

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ke.t, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'keet' - klein woonhuis, geringe woning
2. zelfstandig naamwoord

   keetel ketel

   - Dialectenquête 1876 - kètel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kittel'

1. zelfstandig naamwoord

   ketellapper

   - Pierre van Beek - Hij zuipt als een ketellapper (ketelbuter, d.i. ketelboeter). (Nieuwe Tilburgsche Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)
2. zelfstandig naamwoord

   keetelbuunder ketelboeter, ketellapper ketellapper, classificeerder

   - Gezegde: Vèèchten as nen keetelbuuner

3. ... èn vochte as keetelbuunders/ rondom de mallemeule. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vruuger...veul muuger)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'keetelbuunder, keetelbuuner'

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Ketelbuunder, mannelijk ketelboeter, ketellapper, marskramer die met ketels leurt. Dikwijls in verband gebracht met vechten en vloeken. De vorm -buunder is misschien ontstaan onder invloed van een associatie met 'boenen' en 'boenders' als handelswaar.

   - WNT - KETELBOETER - gewoonlijk een rondtrekkend, vagebondeerend handwerksman

   - Pierre van Beek - De ketelboeners, dat zijn degenen, die op gezette tijden als het "ketelbunen" was de ketelsteen uit de fabrieksketels bikten, schijnen vroeger geen al te beste reputatie gehad te hebben. Hoe komt men anders aan "vechten als ketelbuners", welk gezegde nog in zwang is. Zoals trouwens ook het beroep, dat overigens een zeer eerzaam vak is. (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950)

   - Pierre van Beek - Leefden de houtrapers met de waarheid schijnbaar vaak op gespannen voet, de ketelboeners hadden ook geen al te beste reputatie. Nu nog hebben we de uitdrukking "vechten als ketelbuners". Ketelboeners waren mensen, die gekleed in witte pakken met een daaraan vastgemaakte dito muts de ketelsteen uit het inwendige van de stoomketels der fabrieken bikten. Dit gebeurde op gezette tijden. Dat was het zg. "ketelbunen", wat tot consequentie had, dat de fabriek stil lag, omdat men van te voren "de stoom had laten schieten". Met het steeds meer uit de tijd geraken van de stoomketels is uiteraard ook de behoefte aan het "ketelbunen" verminderd. (Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek P - Nr. 6 - Za 06-06-1964)
4. zelfstandig naamwoord

   De jonge kok - Joseph Bail keetelbuuter (rondreizend) ketellapper, koperslager

1. zelfstandig naamwoord

   ketelmuziek; lawaai maken met potten, pannen, etc.

   - Audioregistratie 1978 - Meej grôote schijnwerpers vur zen deur (Vermeer)! Èn e toen e keetelmeziek! Ik meej en akkòrdeejon veur erop èn ik krêeg er nòg êene bè me. (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
   
2. werkwoord

   kèève kijven

   - Dialectenquête 1887 Willems - kèève - kêef - gekeeve - geen vocaalkrimping

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): de moeder kêef

   - WBD - III.4.1:47 'kijven' -waarschuwen (van vogels)

   - WBD - III.1.4:422 'kijven' = idem; 'bekijven' = berispen

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - ke.v ə (n) st. ww. intr. - kijven

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèève ww - kijven

1. zelfstandig naamwoord

   kèèzer keizer

   - WTT - 2012 - in dialectteksten wordt 'keizer' vaker aangetroffen dan 'kèèzer'

   - Jodocus - Maria, die klopte-n-um in zunne nek:/ nog efkes, dan kunne we ruste!/ Wè denkte van mèn! Nege maonde al zè 'k!/ en dè ammaol vur keizer Augustus. (pseudoniem van Jacques Stroucken, uit: Toemet-hooi, 1993)
2. zelfstandig naamwoord

   kefeej café = Frans 'café' met vocaalreductie

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): in de café ; caféhaawer

   - ...in et kefeeke op den hoek... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik haaw nie van zwèmme)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - En dan wonde Fons (Aleejaose = Elissen), die wonde daor op de Noordhoek, dè kefeejke, ik weet nie òf ge dè ôot wèl nie, dè, dieje kefeej daor ôot gekènd hèt èn daor stond aaltij enen örgel

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Koske van de Wouw wonde op de hoek van de Misjenaaresstraot (Missionarisstraat) in dè kefeejke daor!
3. zelfstandig naamwoord
   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - ón den ooverkaant van, van de kerk, daor hadde vruuger de bierhal [het café] van Panhuysen èn òn den ooverkaant hadde Piet Krèùse (Kruyssen), die kefeej èn dan hòdde teegenoover op den hoek, hòdde Jantje Vorselaars zitte, ok en kefeej!
4. zelfstandig naamwoord

   Nieuwe Tilburgsche Courant 20-11-1889 kejak cognac

   - Cees Robben - Unne scheut kejak... (19840525)

   - Cees Robben - En [ik] kus (...) vur de zovvelste keer devoot en mee smaok/ t reliekske vol Fraanse kejak... (19700102)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 07 17 - Kejak en triepele-sek.

   - Piet van Beers Asperges me: Boove op 't koor zonge de heere/ saome meej 't allergrotst gemak./ Die hadde vur dèsse begosse/ soms al gepruufd van de kejak. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers Nie sjouwe: Den dòkter kwaam er òn te paas./ Die zeej: "Dè duurt wèl weeke."/ Ik ha 'n flinke kaaw gevat,/ dè hattie zôo bekeeke./ Ik moes èlken dag drie aajer eete/ meej enne scheut kejak./ En nao 'n week toen hak n bakkes/ as enen èèrpelzak./ Ik kan dörrom... sins dieje tèèd/ de aajer nie mir zien./ Meej de kejak, ist aanders meej.../ Die lus ik er wèl tien. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Henriëtte Vunderink, 'De Pestoor', in: 'k Zal van oe blèève haawe, 2007 - Èn saoves vur et nor bèd gaon/ wier der nog kejak geschonke...

5. kèk gebiedende wijs van kèèke - Cees Robben - Kek uit oew soepers.... (19560211) - Cees Robben - Kek Sjenet... zô is t gekomen (19560714)

   - Dialectenquête 1876 - kêk! (ê als van Frans même)

concours - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 09 04 - Ons Sjaan ha' 'n gróót schilderij / Op t rik-kekoers gewonne... kèkt persoonsvorm van werkwoord kèèke,gij, hij, zij, et kèkt; en gebidende wijs Kèkt is òf ie kèkt, èn assie kèkt, nie kèèke.

1. zelfstandig naamwoord

   kerel alleen aangetroffen bij Piet Heerkens; verkorting van dialectisch kèèrel;

   - Piet Heerkens; uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944 - z'is laoter getrouwd mee 'nen Tilburgsche kel...
2. zelfstandig naamwoord

   kèlderbist, -vèèrke

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - pissebed

   - WNT - KELDERVARKEN - kelderpissebed, keldermot, kelderzeug
3. zelfstandig naamwoord

   kèlderwènd krik, dommekracht, kelderwinde

   - WNT - KELDERWINDAS - kelderwinde, dommekracht
4. zelfstandig naamwoord

   kèlfke kalfje

   - Piet Heerkens - de kelfkes daanse... (uit: De Mus, Lente, 1939)

   - Leo Heerkens - 'k Zie de blumkes lekker bloeien/ en de kelfkes lollig stoeien (uit: 'Op m'n beene'; 1940)

   - Cees Robben - Bende al getrouwd Piet...? ..Ongebonden is t bist zeej t kelfke.. en t kos rond den schelft... (19650910)

   - In die waaie liepe s zomers wè koeikes en kèlfkes (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
5. zelfstandig naamwoord

   keliek koliek, onderbuikskramp van Frans: 'colique'

   - Cees Robben - Onze Jaon (...) hee gin zucht of terring... fieteldaans.. bof.. of keliek... (19551217)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kli.ik resp. klik, zelfstandig naamwoord. o. - koliek

   - WNT - KOLIEK - benaming van verschillende, met kramppijnen gepaard gaande buikaandoeningen ...
6. zelfstandig naamwoord

   kèlriem

   - WBD - kopstuk (Hasselt), de riem die achter de oren van het paard langs loopt. N.B. De letterlijke vertaling 'keelriem' komt ook in het WBD voor, echter zonder vermelding van een Tilburgs woord.

   - WNT - KEELRIEM aan het paardenhoofdstel, de riem die, van de slapen, onder den kop door, om het bovenste van den hals gaat.
7. zelfstandig naamwoord

   kèlsgat keelgat

   - Cees Robben - t Blèèft in mn kelsgat steken... (19600923)

   - Piet van Beers Hoest: Zo nou èn dan, vatte ik 'n snuupke./ Van die hêete (varn Jamin.)/ Mar....toen schoot 't in m'n kèlsgat./ En ik stikte der host in. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - WBD - III.1.1:191 'keelsgat' = keelgat

   - WNT - KEELGAT. Uit 'keel' en 'gat'

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoordo. 'keelsgat' - keelgat

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÈÈLGAT zelfstandig naamwoordo. - keelgat. Verkeerd kèèlgat - luchtpijp, adempijp.
8. zelfstandig naamwoord

   kèltje

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - keeltje
9. zelfstandig naamwoord

   kemêel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kameel

   - WBD - (III.3.2:351) kemêel = kameel
   ► keemel

10. Nieuwe Tilburgsche Courant 27-11-1943 Kamelenharen pantoffels (Internet 2013)

1. zelfstandig naamwoord
   - Nieuwe Tilburgsche Courant 27-11-1943 -Laot ons ze 'n paor werme kameelhaor kraogpantoffels geven.

   - Nieuwe Tilburgsche Courant 30-11-1943 - Kemeelhaor pantoffels mee lère zool.
   
2. naam

   Nieuwe Tilburgsche Courant 30-11-1943 kemèène met komijn als ingrediënt; komijnekaas.

   - Cees Robben - Kekkis Merie... Twidderaande sôôrt kès... Böllekes kès... en kemène kès... (19540313)
3. zelfstandig naamwoord

   kemiek komisch; komiek Frans: 'comique' met vocaalreductie

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): ene kemieke film

4. ...hij was dikkels ok grappig, soms kemiek. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 Diverse Meijerrijse woorden - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook (...) kemiek...

   - WBD - III.1.4:197 'komiek' = grapjas

   - WBD - III.1.4:207 'komiek' = grappig

   - WBD - III.1.4:208 'komisch' = geestig
5. zelfstandig naamwoord

   kèmke kammetje; verkleinde vorm van 'kam', met umlaut

   - Cees Robben - ...wol mee röcht.. of wol mee kemkes... (19560630)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - hèdde ieveraans mèn kèmke zien ligge?

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Hij heej zo wèèneg haor dèttie en fèèn kèmke nôodeg heej om ze te vèène (290309) + (020610)

   - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (89) 'Hedd' ieveraans m'n kemke zien ligge?'
6. werkwoord

   kèmme kammen

   - Dialectenquête 1887 Willems - kèmme - kèmde - gekèmd

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kä.mə(n) zwak werkwoord overgankelijk en onovergankelijk 'keimmen' - kammen

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAMMEN, KEMMEN
7. bijwoord

   kemiekerig uit komiek komisch, lachwekkend

1. zelfstandig naamwoord

   de eerste i is mogelijk een verschrijving; deze vorm is nergens anders aangetroffen. - Cees Robben - k Zie ze gaon... die klèène klaanten/ Stap vur stap keminniekaanten... (19560512) Ill.: Thomé - cannabis sativa L. - hennep - kemp kèmp zelfstandig naamwoord hennep

   - WBD - III.4.3:326 wilde kèmp - hennepnetel (Galeopsis tetrahit), ook 'neetel' genoemd

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kèmp (krt.89)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kän ə p, zelfstandig naamwoord mannelijk 'kennep' - hennep

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KE- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - (Kempen: kämp, kae ae mp) zelfstandig naamwoord mannelijk - hennip, Frans: chanure

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèmp - zelfstandig naamwoord - hennep (Hennep werd ook uitgespr. als kènnep)

   - WNT - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - (uit kennep (kenp)) Cannabis sativa L.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kèmpekurtje de etymologie is onduidelijk; mogelijk samenstelling uit kèmp als këmparen (zie volgende) en kurtje als koordje

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "op 't kempekurtje aaf (op 't nippertje)"

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'op ut kèmberkurtje', op het nippertje
3. zelfstandig naamwoord

   kempgaore

   - WBD - II:698 - hennepgaren, het grove hennepgaren waar men pekdraad van verdaardigt, ook genoemd 'hènnepgaore'
4. zelfstandig naamwoord

   kèmpzaod hennepzaad, veelal als vogelvoer gebruikt kemuunie zelfstandig naamwoord het sacrament van de Heilige Communie

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - as ge dan in de, in de kèrk kwaamt, nou, dan wierde oovergeslaon agge te kemuunie gingt! (transcriptie Hans Hessels 2014)

1. zelfstandig naamwoord

   konijn

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord bij de groentenboer: ) Gij mee oew vitaminen, ik zeg mar slaoi is goed veur de kenène (10-03-1967)

   - Piet van Beers Peeje, knèène èn jonge mèt: En Jan die ging te lange liste/ meej z'n kenèène nòr de mèrt./ Ze waare zwaor èn vèt gewòrre./ En vur den haandel hil wè wèrd. (Spoeje doemmeniemer; 2009)
   ► knèèn

2. Verkoper van konijnenvellen -19de eeuw

kanarievogel, kanarie

1. zelfstandig naamwoord

   tongetje van een kanarievogel

   - A.J.A.C. van Delft - Tegen iemand, die wat kieskeurig blijkt, wordt gezegd: "We zullen je kanarievogeltongetjes geven." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   kenaol kanaal

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 08 21 - Want we hebbe iets bezunders / Wè nog niemand aanders had / Wij hebbe bij 'n buike règen / Kenaole midde in de stad.

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - et kenaol dè was nòg nie gelèèk oopeèn toen wast, in den ollògstèèd ok nòg gebeurd, en bietje vur den ollògstèèd want den dèèk hier, die, die, de verkeerswèg, den dèèk, dès zaand wòr den dèèk meej opgehôogd, dès ammel zaand hier öt et kenaol!
3. zelfstandig naamwoord

   kenaoldèèk, knòldèèk

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kanaaldijk (langs het Wilhelminakanaal)
4. zelfstandig naamwoord

   kènder - kèènder kinderen

   - uitdrukking platte kènder - nog in de wieg liggende kinderen; ook: platte jong

   - uitdrukking kènder van half-om-half = kinderen waarvan een ouder benoorden en een van bezuiden de spoorlijn afkomstig is.

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kènderwaoge

   - Piet Heerkens; uit: De Mus, Kiendjes, 1939 -

5. Praot me nie van kiendjes, kender, overal ter wereld zijn d'r; schreuwe... doen ze nergens zuutjes, overal hebben ze vieze snuutjes;

   - Cees Robben - De kender gaon t list... (19540724) - Cees Robben - Mee de vrouw en kender/ Kermis haauwe... (19540814) - Cees Robben - Enkel kender in de Laai/ Dokkelen wè in dn braai (19570704) - Cees Robben - Daor vlinderen as vlemmekes/ Veul helle kender-stemmekes... (19580531) - Cees Robben - k Heb alle bij mekaare tien kender gehad... aacht goei en twee kaoi... (19610526) - Cees Robben - De kender (...) pruuven den slameur... (19650507) - Cees Robben - De kender (...) zen tegen t regeur (19650507) - Cees Robben - De kender hebben ginne rust (...) en moeten deurke-deurke-dons (19650507) - Cees Robben - Twee platte kender... en naa wir zôô... (19680322) - Cees Robben - Dan ruuk ik wir dem eeremoei/ die vruuger deur vur deur/ De straot op kwaam heel zwoel en zwaor/ van kender en slameur... (19701016) - Cees Robben - As n vrouw uitschaait mee kraome,/ Haauwt ze mee dr kender saome... (19790720) - Cees Robben - Men kender wille toch wel elke week wè nuus, Nel... En zelf hek nog ginne buuste-haauwer aon mn kont... (19860926) Cees Robben - k Gao mee de kènder naor t uitgepakt kèèke... (19651119)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Et was netuurlek ammel vur kènder, hède snoep èn de sènte, meer krêede nôot nie!!
6. naam

   kènderèègteg

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kènderègteg' - kinderachtig
7. zelfstandig naamwoord

   kènderjaore kinderjaren

   - Cees Robben - k Denk wir aon mn kènderjaoren... (19560512)
8. zelfstandig naamwoord

   kènderköpke kinderhoofdje; veldkei voor bestrating

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - waor ge int waandele kènderköpkes vuult

   - Ut kèend is mee zun kopke op de kenderkopkus gevalle... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - De straot, et wegdek op zen Nederlands gezeed, waar vur fietsers un straf, om daor deur te moeten, over die hobbelkaaien. Echte kenderköpkes waren et, ingevoerd vanöt den Bels. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Daor waar nog meer veraanderd, nèè die rotkaaie, die kènderköpkes, laage der aaltij nog, dus dur de straot fietse nog steeds nie òn te raoje. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kènderköpkes - de grote 'Bèlze kaaje' staan bekend als kènderköpkes

1. zelfstandig naamwoord

   kinderwagen

   - Audioregistratie 1978 - èllek jaor ging ons moeder meej de kènderwaoge, war, ging ze en vèèreke kôope op de vèèrekesmèrt in de kènderwaoge in ene zak! (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)

2. ... en vruuger hèk r veul gewaandeld meej de kènderwaoge. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

kènds, kèns kinds

1. naam

   in het bijzonder het bedevaartoord van de heilige Cornelis in Esbeek

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Dè zèn ammel veul dinge die ammel öt den booze zèn vort, hè. Nèt as Keevelèèr, jè, daor heurde nòg wel es ene keer vanèn nèt as Schèèrepenheuvel èn zôoèn nèt as Pirke Dondersèn nèt as den Hèllegen Éèk in, in, in, in Orschòtèn den Hèllege Kenilles (transcriptie Hans Hessels 2014)
2. zelfstandig naamwoord

   kènneke inhoudsmaat (bier) verkleinde vorm van 'kan' met umlaut. kannetje

   - Lowie van Dorrus Misters; Een grote 50 jaar geleden waren de tonnen nog in gebruik en werd een ton gerekend op 150 liter inhoud. Ook was er fustwerk in gebruik van 1/2 ton of "vat", van 1/4 ton of "keneke" en van 1/8 ton dat men "kattekop" noemde. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 8 Oude brouwerijen in Tilburg; Nieuwe Tilburgsche Courant 23-6-1951)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - et kènneke stao op den òrecht

   - Brôod eten tussen et koren op et veld en koffie drinken öt zon kom, diese vol schonken öt zon blaaw kenneke. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - III.2.1:124 'kanneke

1. samentrekking
   - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006) ; 2020 - Je hebt iets (eens) goed gedaan: - zôo kènnekoe wir!
2. zelfstandig naamwoord

   kenon, knon kanon

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kenon, knon' kanon, verkleinde vorm 'knunneke'

   - Pierre van Beek - Wie des avonds "zô zat as 'n kanon" is, loopt veel gevaar des morgens "zô ziek as 'n krab" te zijn, beweert men in Tilburg al is het ons niet duidelijk waarom hier nu juist die "krab" en dat "kanon" bij te pas moeten komen. . (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950)

1. naam

   kanonbal kè ns, kènds bijvoeglijk naamwoord . kinds, dement

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kƐns , bijvoeglijk naamwoord 'kends' (d.i. kijnds)
2. zelfstandig naamwoord

   kènskènder kleinkinderen, kindskinderen

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Bewaor et mar vur oew kènskènder.
3. zelfstandig naamwoord

   kèntje kantje

   - Cees Robben - Op t kentje aaf... (19780113)
4. zelfstandig naamwoord

   kepèl , kepèlleke 1. kapel

   - Cees Robben - Gao delke merrege naor t kepelleke Ketooke..? (19570504)

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kepel

1. werkwoord

   kapotsnijden; het geslachte varken 'afkappen'

   - Audioregistratie 1978 - En dan kwaam de slager, hè, òf de slachter dògs nòdderhand. Dan kwam ie saoves gewoonlek èn dan kwaamie die zaak kepòt snije èn dè ging dan in en hille grôote tòn (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. werkwoord

   kepòtspeule kapotspelen: bij een bepaald kaartspel alle slagen halen kepòtspeule - spulde kepòt - kepòtgespuld ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij spult kepòt - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - bij het hoogjassen: honderd roem en kapot

   - Cees Robben - Ik speul hartstikke kepot..! (19740614)
3. zelfstandig naamwoord

   k èps blut

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "ik doe nie mir mêe ik zai keps (m'n beurs is leeg)"

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 10-01- 2010 - Ik doe niemir meej: ik zèè kèps - ik heb geen geld meer om in te leggen

   - WBD - III.3.2:36) kèps of blut - alles kwijt (bij een spel)
4. zelfstandig naamwoord

   kerbied carbid

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) -gezegde Ge moest kerbied lusse! (dan zou je ontploffen??)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - k ə rbit, zelfstandig naamwoord mannelijk - carbid

1. zelfstandig naamwoord
   - Van Dale - karbies, handtas zonder klep of sluiting, met twee grote oren

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, Hij gao dan de femilie aaf / Om goeien dag te zeggen / En verwocht demme ammol wè / In zn kerbieske leggen.
2. zelfstandig naamwoord

   k è r bòl biljartterm; carambole

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 06 30 - Kiske, Willum en de Sjef / Beljèrten alle weken / Iedere kèrbol wordt gewikt, / Gewogen en bekeken.

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - (biljartterm) carambole, geslaagde stoot

   - WBD - (III.3.2:249) kèrbol = carambole

   - Jan Naaijkens; Dè's Biks (1992) - 'kèrbol' zelfstandig naamwoord - carambol
3. zelfstandig naamwoord

   carbolineum [ook wel, maar foutief, carboleum] zwarte vloeistof uit steenkooldestillaat om hout te verduurzamen [tegenwoordig verboden wegens schadelijke stoffen] - Cees Robben - teerzeep en kerbol (19701016) kerdaot kordaat

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'draai mar kordaot on oew wieltje

   - WBD - III.3.1:299 'kordaat' = vinnig
4. zelfstandig naamwoord

   kè rdon kordon

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - iemand die dur de kèrdons mot - die door een zure appel heen moet bijten

   - WNT - KORDON - Door de kordons (moeten) loopen - voorheen een straf voor militairen van denzelfden aard als het spitsroedenloopen, waarbij de geweerriemen als strafwerktuig dienden.
5. zelfstandig naamwoord

   keresier - kèrresier bazige vrouw, heerszuchtige echtgenote van Frans carossier (koetspaard), of van 'kurassier' (= dragonder), dat volgens - WNT - overdrachtelijk 'manwijf' betekent.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (197

   - Cees Robben: jong die om den haoverklap nor bèùte worre gekerreseerd (sic)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèrresîer'

   - 's Moeder hield van praajvesie mar was ôk wel 'nne kurresier as ge begrèpt wè 'k bedoel. (Jos Naaijkens; Mènne ceeveej; CuBra)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Hij heej ene keresier getrouwd: hij maag vort niks meer as nòr heur löstere - Hij heeft een bazige vrouw getrouwd: hij mag voortaan niets meer dan haar gehoorzamen. (210710)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'karessier zelfstandig naamwoord - manwijf'
6. zelfstandig naamwoord

   kèrhèngst

   - WBD - lomp paard

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: zó zuur as ene kèrhèngst (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '70) - 'zuur' betekent hier agressief, onhandelbaar, zoals een hengst voor een gespan

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - lastig (onhandelbaar) persoon

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk (scheldn.) 'karhengst' - lompe onhandelbare boer.
7. zelfstandig naamwoord

   kèrke verkleinwoord van 'kèèr', met vocaalkrimping: karretje, wagentje

   - Cees Robben - Lam Lewieke zaat gelaote/ In zn kèrke... (19700925)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 16) 'kèrke' geen svarabhaktivocaal wegens morfeemgrens

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 08 - dieje meens die die kèrkes mókt ... zonne skoetmoobiel
8. zelfstandig naamwoord

   k èrkehöske kerkhuisje

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: as ge teegen et kèrkehöske piest, dè drêûgt noot óp - Als je autoriteiten, geestelijke of wereldlijke beledigd hebt, wordt dat door hen nooit vergeten.
9. zelfstandig naamwoord

   kèrkenbank

   - WBD - (III.3.3:41) kèrkenbank, bank = kerkbank
10. zelfstandig naamwoord

    kè rkendeur kerkdeur

    - WBD - (III.3.3:28) kèrkendeur, hoofddeur, grôote deur = kerkdeur

1. zelfstandig naamwoord

   kerkhof

   - Informant Toine Raaijmakers - Kannie leej opt kèrkhòf (als reactie op de uitlating 'ik kan het niet')

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Kösters koej maag opt kèrkhòf waaje
2. zelfstandig naamwoord

   kèrkwèg kerkweg

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - alle weege zèn gin kèrkweege - niet elke weg leidt direct naar een doel
3. zelfstandig naamwoord

   kermèènekèès komijnekaas, pitjeskèès, gemèènekèès k èrmenaaj zelfstandig naamwoord karbonade Frans: 'carbonnade' de uitspraak met b komt in het Tilburgs nauwelijks (meer) voor:

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'kerbenaai'

   - De Bo - De b en de m verwisselen somwijlen met elkander, bijvoorbeeld (...) Bedeen medeen, met een. Bestelle mostelle. Karbonade karmena. (De Bo, Westvlaamsch Idioticon, 1892)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 02-01-2008 - ... nao et vuurwèèrk waar der vur iederêen ene lèkkere vètte kèrmenaoj en vors brôod

   - De kèrmenaoj, de platte ribbe, de zult of krèp, et zwoert èn spèk. Toe den hiel aon toe. Durreege spèk èn ballekebraaj. Et smòdderpötje. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kärm ə nä.i, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kérmenaei' - karbonade

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KARBONADE - kè:rmənoə

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KARMENEI, KERMENEI zelfstandig naamwoord v. karbonnadei ook: KERMENAAI

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèrmenaaj zelfstandig naamwoord, karbonade
4. zelfstandig naamwoord

   Tekening van Frans Mandos Tzn - 1945 kèrmes kermis

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 97) toen kwaamde gullie èlk jaor nor de kèrremes

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'kermisgaast' - kermisgast, kermisbezoeker - Cees Robben - Al vur de Kermis aont zörge De Leuw..? [Over een vishandelaar die voor de Kermis haringen op potjes zet] (19640724)

   - Dialectenquête 1876 - kerremiskroam

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - toen kwaamde göllie hier èlk jaor nòr de kèrmis

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: tis aaltij gin kèrmes, zi de begijn èn ze sneej den appel in viere (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '72)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: meej Hasseltse kèrmes òf èèrpel òf lôof ('49); de eerste zondag na 2 juli zijn de aardappels rijp om gerooid te worden.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèrremes'

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 'Tilbörgse kèrmes is de grotste van et laand' (160708)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - k Ɛ rm ə s, zelfstandig naamwoord vrouwelijk - kermis

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KERMIS (uitspr.: kärr ə miis; te Antw.: karr ə miis), zelfstandig naamwoord v. en hier en daar Frans: kermesse.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèrmes zelfstandig naamwoord - kermis
5. werkwoord

   kèrmes haawe kermis vieren

   - Cees Robben - Mee de vrouw en kender/ Kermis haauwe... (19540814)
6. zelfstandig naamwoord

   kèrmespòt

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ' kèrremespot' = dubbeltjespot - spaarpot in café voor kermisgeld

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 'De kèrmespòt stèlt meej die prèèze van teegesworreg nie veul mir veur' =... met die tarieven ...
7. zelfstandig naamwoord

   k èrmesstee l

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèrremessteel' zuurstok
8. zelfstandig naamwoord

   k èrmesvrijer kermisvrijer, vrijer voor korte duur

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ene kèrmesvrijer èn ne mikken botterham zèn etzèlfde
9. zelfstandig naamwoord

   Ill.: Thomé - paeonia officinalis - pioenroos - kernillesrôos kernillesrôos, knillesrôos pioenroos (Paeonia), kornelisroos (Paeonia)

   - WBD - (III.2.1:433) kernillesrôos = pioen (Paeonia officinalis), ook genoemd pioenroos, klaproos

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kərne'ləsrö.s , zelfstandig naamwoord vrouwelijk - Cornelisroos, pioenroos

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - CORNELISROOS (uitspr. cornell ə sroeës) zelfstandig naamwoord v. Pioen, Frans: pivoine

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kernillesròòs' zelfstandig naamwoord - pioenroos
10. zelfstandig naamwoord

    k ernòllie uit het Frans: canaille

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "karnalje - une canaille"

    - Informant Toine Raaijmakers - kernòllie

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kreng, gemeen vrouwspersoon, helleveeg

    - Ieder viswèèf is nòg gin kenòllie. - Ieder viswijf is nog geen kanalje.

    - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 't was zo kernaolies heet

    - Cees Robben - Naa-nie entele.. kernollie... (19580802) - Cees Robben - [Echtgenoot met blauw oog spreekt:] Ik zaag meej unne schiem desse sloeg, de kernollie... (19680920)

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 62 02 23 - Gao mar zò ge wilt kernaollie, / Mee ons liefde is t gedaon.

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'knòllie' - bazige vrouw

    - WBD - III.1.4:109 'canaille' = ondeugende vrouw

    - WNT - KANALJE, in den volksmond veelal KARNALJE 1) verachtelijke benaming voor het gewone volk, het gepeupel, het janhagel; 2) gemeen persoon Verbastering van Frans 'canaille'

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - k ə rna'li, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kernalie' - helleveeg (uitsl. v. vrouwen en bepaalde vrouwelijke dieren als geit en koe gezegd).

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - CARNALIE (uitspr. kärnöll ə ) zelfstandig naamwoord v. - boosaardig, slecht wijf, Frans: canaille

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kernollie' zelfstandig naamwoord - helleveeg

11. Dichterlijke definitie door Frans Hoppenbrouwers (CuBra), uit: Kempische karakters:

1. zelfstandig naamwoord

   kerstboom de t valt uit in de uitspraak, ook in Standaardtaal kèrsemannéééééé straatroep waarschijnlijk om kersen te verkopen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 06 28 - "Kersemannééééééh, / Fèn sappig en hèèl dikke.
2. zelfstandig naamwoord

   Kèrsemes Kerstmis

   - Cees Robben - t Wordt Kersemis... (19561222)
3. zelfstandig naamwoord

   Bosch kèrsemes - Kerstmis in de Kempen: kässemis; oudere vorm: Korsmes

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kersmes zelfstandig naamwoord - Kerstmis
   ► Kòrsemis
4. zelfstandig naamwoord

   kèrsenbôom kersenboom

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: (dès ene goeje) ge kunt en zoo in de kèrsenbôom zette ('73.) Gezegd over iemand die er haveloos uitziet.
5. zelfstandig naamwoord

   kèrske

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ''t kerske is bekaant uit d'n blaoker gebraand'

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - Zólang as men kèrske duurt

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'kairske'

   - Dialectenquête 1876 - kerske

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "Kerske, kerske, over de been; al die daar nie over en kan, die wit er nie van. Kerske (op 3 koningendag over kaarsjes springend zingen de kinderen dit versje)"

   - 't kersken is haost uit den blaoker gebraand; (Leo Heerkens; uit De mus (Piet Heerkens), Slaoplieke, 1939)
6. zelfstandig naamwoord

   kèrsmid wagenmaker, 'waogemaoker'

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - witte ginne waogemaoker/kèrsmid ?

1. zelfstandig naamwoord

   karrenspoor

   - Lodewijk van den Bredevoort; pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Daor neffe laag un kèrspoor.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kèrspringer

   - WBD - karspringer (paard dat probeert uit het tuig te springen)

kerststal st+st trekken samen tot st

kastanje

kerstmarkt van kerst en Engels fair (markt)

1. zelfstandig naamwoord

   kerwaaj, kerwaajke karwei

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): karwaaike; 'kerwaaike'

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 2 februari 1945 - SJAREL. Vergimme, des 'n kaoi kerwaai!

   - Cees Robben - n Schôôn kerwaai (19600520) - Cees Robben - Aon dè kerwaai gevrukt... (19830401)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Bij de miste kerwaaikes, wies ik er men èège aaltij wel onderöt te draaie, omwaasse deej ik wel ôot mar dè blééf beperkt tot afdreuge.

   - WBD - III.3.1:400 'korveeën' = karweien (onbetaalde arbeid verrichten aan de openbare wegen)

   - WBD - III.1.4:356 'heel karwei' = last, moeilijkheid

2. eufemisme voor een reu die een teef zoekt

   - Cees Robben - Mn hundje is weggelôôpe (...) Ik denk dettie op kerwaai is (...) t is n menneke... (19710730)
3. zelfstandig naamwoord

   kesjèt, kersjèt korset

   - Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) - 'kesjèt'

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (moeder tegen haar dochter: )t motte teugeswoordig ammaol steppinnen zèn, mar wij waren vruuger blij mee n kesjet mee blènen (17-08-1964)

   - Cees Robben - n Kesjet meej blèène.. (19640911)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 01 14 - "De buurvrouw hee me òk gevraoge / Zuukt is naor 'n goei kesjet

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kesjèt'

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Ons moeder zi vruuger aaltij: Assik dè ding ötlaot, krèèg ikket allejizzus in menne rug, ze bedoelde der kesjet.

   - WNT - KORSET. De bij Boekenoogen (corsietten) aangetroffen, thans niet meer als beschaafd geldende vorm korsjet (corchet) moet wellicht aan hypercorrecte, z.g. fransche, uitspraak worden toegeschreven.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - k ə (r)s'ät, zelfstandig naamwoord o. 'korsjet' - korset
4. zelfstandig naamwoord

   kesjoe rubber, gummi verbastering van Frans caoutchouc

   - Die bus hattie ok himmel zelf gemokt, en ze ree fèn al daoverden ut dan in bietje mar dè kwaam omdèt er massieve kesjoeé baande aan zate... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Is ie wè aauwer geworre dan denkt ie vort hil den dag aon spulgoed, aon in spoortuutje, in kesjoeë katsebulleke en zooal. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - WBD - (III.3.2:123) kesjoeë bòl, kètsembòl = kaatsebal

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - CAOUTCHOUC (Fr.) 'katsu:' (of Frans: uitspr.) zelfstandig naamwoord m.
5. zelfstandig naamwoord

   kesjòt cachot, gevangenis

   - Audioregistratie 1978 - Toen zèttenie [de pastoor] me daor in, in et kesjòt, daoraachter de kèrk, ik èn Sjefke Dams. Ik vergeet et gaddoome nôot mir. (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
6. werkwoord

   k èskedieje inbrengen, te vertellen hebben

   - WTT - mogelijk uit Frans: Quest-ce quen dire? Wat zal ik ervan zeggen?

   - Pierre van Beek - "Hij heej niks te kiskedieje!" - Hij heeft niets te zeggen; hij heeft niets in 't midden te brengen; hij heeft niets te commanderen; hij heeft niets in de melk te brokkelen. (Zou dit van het Frans komen? - Qu'est que dit?) (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)

   - Cees Robben - [Man spreekt:] Ik heb thuis (...) toch niks te kes-ke-dieje... (19831209)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - "ge hèt niks te kiskedieje" - je hebt niets te kiezen

   - WNT - KEDIEZEN, KADIEZEN (kadijzen) - in Noord-Ned. ook kiskediezen, kieskediezen. Men heeft gepoogd deze woorden met Fransche klanken en vormen in verband te brengen (qu'est ce que dis?) doch zonder bevredigende uitkomst, 1) Op- of aanmerkingen inbrengen; 2) vitten, bedillen, berispen; 3) zeggen, gezag hebben, bevelen. Verbastering van Frans 'qu' est-ce-que ... dit' ?

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KISKEDIE (klemt, op die) zelfstandig naamwoord mannelijk - pronkzieke manspersoon (spotnaam op eenen manspersoon) KISKEDIEËN (klemt, op die) - Ge het niks te kiskedieën - niets te seggen, niets te bevelen.
   ► Ed

   ► Ed Schilders over kèskedieje
7. zelfstandig naamwoord

   kèskenaoj kèskenaode

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kèskenaode - verbeelding

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kèskenaoj - opschepperij (ook: kèskenaode)
   ► zie

   ► zie kaskenaoj
8. zelfstandig naamwoord

   Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. Foto: Regionaal Historisch Centrum / Stadsmuseum Tilburg ketaaw, ketaauw getouw, weefgetouw

   - voorbeeld systeemkaart Sterenborg - en aawerwèts haandketaaw - een ouderwets handgetouw

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'nuuw ketaaw'; 'op 'n awerwets haandketaaw'

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Aaw Tilburg, 1938 - 'n Weeverke,

9. 'n jong, vlug weeverke / al op z'n nuuw ketaaw

   - Cees Robben - Uit t laand van ketaauwe en wol... (19580308)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 06 11 - D'n hèèlen dag aon oew ketaauw / 't Zwèèt dröpt naor beneeje / Mar as't 'saoves geblaoze hee / Dan is 't lèèd geleeje.

   - Audioregistratie 1978 - èn toen was Drikka Kools, die wonde daor op de Ruudèèk waor naa Jan van Kempen wont in dè ouw hèùs. Èn die ha daor en ketaaw, die was vort oud èn dan moes ik daor gòn wèève nouwòchòd, òchòd, òchòd, hèGin brôod, gin gèld, òchòd, òchòd, òchòd! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015 - De vaader van mèn vaader, hè, die zaat tuis meej en houtere ketaaw te weeve! Bij ons heej acht, achtien jaor en houtere ketaaw in huis gestaan!

   - WBD - ketaawe (II:943) - getouwen; ketaaw (II:944) - getouw (ook: II:945)

   - WBD - handketaaw/haandgetaaw (II:944) - handweefgetouw

   - WBD - masjienaol ketaaw/getaaw (II:945) - machinaal weefgetouw

   - WBD - brèèd getaaw/ bri-j ketaaw (II:945) - breedweefgetouw
10. zelfstandig naamwoord

    stemh. spirant is stemloze explosief geworden

    - WBD - buksketaaw/buksgetaaw/bukskinketaaw (II:947) - bukskingetouw

    - WBD - ketaaw stèlle/getaaw stèlle (II:947) - getouw stellen

    - WBD - spoelgetaaw/spoelketaaw (II:1031) - pijpenspoel

11. Een weefgetouw van een Goirlese thuiswever - archief Pierre van Beek

1. zelfstandig naamwoord

   ketaawstèller getouwsteller, afsteller van het weefgetouw

   - WBD - getaawstèller/ketaawstèller (II:948) - getouwsteller

   - WBD - ketaawestèller (II:948) - getouwe(n)steller
   
2. naam

   ketènt, kontènt

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - content, tevreden
3. zelfstandig naamwoord

   ketier, kertier kwartier

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): 'kertier' naast 'ketier'

   - M. Philippa e.a. (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands - kwartier zn. een kwart uur; landstreek, stadswijk Mnl. quartier deel van een geheel (...) Ontleend aan Frans quartier vierde deel (van een geheel) [13e eeuw; Rey] (...) De betekenis kwart uur is in het Nederlands ontstaan als verkorting van de uitdrukking een kwartier uurs, ouder een quartier uers [ca. 1500; - WNT - toeven].

   - WBD - III.4.4:2 'eerste kwartier' = eerste kwartier; 3 laatste kw. = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kəti.jər , zelfstandig naamwoord o. 'ketier' - kwartier 1) vierde van een uur; 2) (vierde)deel van een uier; 3) verblijf.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KWARTIER - koti: zelfstandig naamwoord o., verkleinde vorm koti:k ə

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAARTIER, KERTIER zelfstandig naamwoord o.- kwartier 1. tijdspanne van 15 minuten, vierde deel van een uur

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - ketier zelfstandig naamwoord - kwartier

   - Dialectenquête 1887 Willems - kertier oover vèève - kwart na vijven

4. 1.1. In het gezegde 'Tilburgs ketierke' [korte ie] geaccepteerde want gebruikelijke tijdsoverschrijding bij de aanvang van bijeenkomsten

   - Piet van Beers Nòdderhaand moete nie maawe: Nao 't gebrèùkelek "ketierke" (Brabants - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - 1; z.j., ca. 2005)

   - Stadsnieuws dialectrubriekje 17-09-2008 - En Tilbörgs ketierke duurt sewèèle wèl en half uur

5. 2. woning

   - Uitdrukking: raauw ketier = huishouden van Jan Steen [Robben schrijft rouw] - Cees Robben - Des me ôôk n rouw ketier (...) alles lee schots en scheef en hars en dwars dur mekaare... (19840210)

   - Gerard van Leijborgh Electriciteit", riep hij, dat heb ik nooit in m'n ketier gehad". (De laatste Tilburgsche huiswever 4, Nieuwe Tilburgsche Courant, 22-11-1940 - Aan het woord is Frans van Geloven, de laatste huiswever.)

6. 3. de verdeling van de koeienuier in vier delen

   - WBD - bèddehaandsketier - linker voorkwartier van de koeie-uier

   - WBD - vur de haands ketier - rechter voorkwartier van de koeie-uier

   - WBD - aachterse ketier links - linker achterkwartier van de koeie-uier

   - WBD - aachterste ketier rèèchs - rechter achterkwartier van de koeie-uier

7. 4. deel van de week

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): int liste ketier zitte - op zwart zaad zitten (op 't eind van de week)

1. zelfstandig naamwoord

   kètje katje

   - Dialectenquête 1876 - 'n hundje en n ketje
2. zelfstandig naamwoord

   ketoen katoen

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "katoen - mar ze gaaf em katoen (hard werken, haast achter het werk zetten)"

   - Interview Hermans - 1978 - want affèktgaores op zichzèllef die zijn van ketoen mar ge hèt ok veel die gevèrfd zèèn dèt wol is, war..want ene wollen draod kunne ze nie zo dun maoke as ene gewoone hillen dunne zijen draod òfwèl ene ketoenen draod.. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
3. zelfstandig naamwoord

   ketoor, ketorke kantoor; met name de ruimte waar de bazen van de fabrieken zetelden.

   - Interview met de heer De Kok (1978) dèk op ketoor moes koome, dan zok daor op men soodemieter krêegen, hè. (transcriptie Hans Hessels 2014 )
4. zelfstandig naamwoord
   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 2007 - Ze wiere dan school- òf ketoorjuffrouw
5. zelfstandig naamwoord

   K èts, de Kaatsheuvel

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de Kèts en Lôon, ze schooje den hónger èn stooke den braand (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '65) - .... en steken de brand: (in K. en L. woonden veel stoelenmatters scharenslijpers en zwervers.)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de Kets èn Lôon, kaoj vòlk, koaj laand, ze steele de kòst èn steeke den braand ('82)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: de Kèts èn Lôon zèn êene gaddôome ('82) - ... zijn één goddomme (de inwoners vloekten namelijk veel)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 05 22 - De Kèts die hee d'n Efteling / Den Bosch heej de Sint Jan/ Iederêen kwaam steeds meej de vraog:/ Èn wè heej Tilburg dan?"

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): en Kèts - iemand die uit Kaatsheuvel kwam

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): de Kèts = Karel Swagemakers
6. werkwoord

   kètse 1 kaatsen - sport en spel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kaatsen

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'kètsebòlle' - kaatsen als meisjessport, c.q. -spel

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kètse, kaatsen

7. 2. afgeleid van 1; steentjes (stintjes) kètse een kiezelsteen op het wateroppervlak gooien zodat de steen afketst op het water, liefst meerder keren achter elkaar

   ► klètse

   ► stintje

   ► stintje kètse

1. naam

   van het Franse 'couture', zoals in 'haute couture'.

   - Etalage, Tuinstraat 2023
2. zelfstandig naamwoord

   Foto: WTT 2023 k èùf, köfke kuif

   - WBD - haren tussen de horens van een koe, ook 'Kuif', 'trós' of 'truske'

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): Fien kèùf = (v.d. Mortel-Houben) (blz. 56)

   - WBD - III.1.3:271 'kuif' = kuif; ook: 'pleeborstel'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 52) kèùf - köfke

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk - kuif
3. zelfstandig naamwoord

   k èùke kuiken

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974) - gezegde: Twaalf aajer en dartien kèùkes - een meevaller, buitenkansje

   - WBD - kèùke, 'kèùkentje', 'kiepke' - kuiken

   - WBD - kèùke - pas uit het ei gekropen kipje

   - WBD - kuikentje, kieken, kieke, kiepke, tòk, tiet tiet tiet, (Hasselt) tjiep - roepwoorden voor kuikens

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: alle kèùkes wòrre gin kiepe (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '73) - niet iedereen groeit uit tot wat men van hem verwacht

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kuik' - jonge kip; verkleinde vorm 'kökske(n)'

1. zelfstandig naamwoord

   keukenbeschuit

   - A.J.A.C. van Delft; Nieuwe Tilburgsche Courant, 5 dec. 1929 - keukebeschèùt - Nou 'k daorvan spreek, schiete me ineens ok weer de keukenbeschuit van vroeger jaoren te binne nèt ès de bestellen veur de pap van 't klèèn. Die ziede ok zoowè niemeer! Wès de tijd toch veraanderd, war! () Keukenbeschuit was vroeger algemeen gebruikelijk, zoowel voor gerecht bij de koffie als voor de keuken, bijv. voor het vervaardigen van gehakt. Deze had den vorm van een doorgesneden "St. Huibertbroodje", dat nl. de niet gedroogde keukenbeschuit was. Bestellen hadden ongeveer den vorm van een cadetje en werden hard gebakken met anijszaadjes erin. Het was een gekruid masteluinbroodje, en werd inzonder gebruikt om er pap voor kraamvrouwen en kinderen van te koken.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kèùl , költje kuil, ook voor bijvoorbeeld aardappels (WBD)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Tweej, drie daoge stonde ze zoiets den dôoj, den dôojen in hèùs èn dan bròchte ze em wègjè, dè was de kèùl in!
3. zelfstandig naamwoord

   bij een kinderspel met knikkers

   - Lodewijk van den Bredevoort; pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Knikkeren, ofschôon ik dè nie zô zaag zitten. Ge wiert er zo smèrrig van, zeker bij kèùltje. Ge mokte dan un kèùltje in de grond en van un bepaolde afstand moeste dan knikkers, meej oewe vinger in dè kèùltje schèùven. Wie dè in de minste keren deej, mocht de knikkers allemaol hebben. Et kan zèèn det nie hillemol klopt, wèk naa vertel, mar zô waren de spelregels, geleuf ik.

   - WBD - askèùl - ashok (bewaarplaats voor as, vaak gelegen onder de bakoven)

   - WBD - èèrpelkèùl - aardappelkuil (ook in Hasselt)

   - WBD - drinkeskèùl, Hasselt: drinkkèùl of drinkesgat - weterkuil (natuurlijke of gegraven kuil op het erf of op de weide, waarin men vee drenkt)

   - WBD - voejerkèùl - spoelkuil voor groenvoer (kuil op het erf, voortdurend met (grond)water gevuld, waarin men het groenvoer voor de koeien spoelt of wast)

   - WBD - mooskèùl, (Hasselt)s moowskèùl - zinkput (voor afvalwater uit o.a. de gootsteen); ook genoemd 'moosput'

   - Cees Robben: Ik zit liever òn ene viskèùl.

   - WBD - III.1.2:72 'een kuil graven/maken; ook 'spaden'

   - WBD - III.4.4:145 'kuil' = dal;

   - WBD - III.4.4:178 'kuil' = vijver;

   - WBD - III.4.4:179 'kuil' = poel

   - WBD - III.4.4:170 'waterkuil', 'voederkuil' = vijver
4. zelfstandig naamwoord

   kèùp, köpke kuip

   - Lodewijk van den Bredevoort; pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - s Anderendaogs kwaam de slachter terug om alles [van het geslachte varken] in handzame porties te verdéle en wier alles in enne kèùp, in de kelder, in de pekel geleej.

   - WBD - beslagkèùp - beslagkuip (waarin moutmeel en water werden gemengd, in de brouwerij)

   - WBD - klaoringskèùp - klaringskuip (waarin het aftreksel van mout en water wordt geklaard, in de brouwerij)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUIP (kö:p) v - gezegd van het bovenste gedeelte van een ouderwetse preekstoel, soms met 'n toespeling op de kuip in de kelder waarin spek gepekeld wordt: 'n hil vèèrken in de kö:p.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoordvr.- kuip, ook (schertsende benaming voor) dat deel van de preekstoel waar de redenaar in staat.
5. zelfstandig naamwoord

   kèùper kuiper

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): et kèùperke = H. Wilborts
6. naam

   k èùs helemaal, finaal, totaal; mooi, gaaf, schoon, zedig, kuis

   - Informant Ad Vinken; en kèùs waogetje - een mooie auto

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - en köös mèdje - een mooi meisje

   - WBD - (III.3.3:359) kèùs = zedig; ook: nètjes

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KUIS(CH) (uitspr.kös) - zuiver, rein, Frans: propre, in eigenlijken zin gebezigd. E glas kuisch water. 'Ne kuischen handdoek.
7. bijwoord

   2. bijwoord

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - ... Zonderling is echter het gebruik, 'twelk men hier van KUISCH adverbialiter, even als elders van 'schoon' en 'zuiver', maakt.

   - Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek (1964-1974): kèùs óp - helemaal op (b.d. voedsel)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'kèùs op' finaal versleten

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kuisch - 't is kuisch versleten (geheel)"

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske, 04-11-2007 - 'Die broek is kèùs op, ze valt bekaant van oe kont.'

   - Henriëtte Vunderink; Zoas ik et as kèènd beleefde; k Zal van oe blèève haawe, 2007 - die stof is kèùs versleete...

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUIS (kö:s) bw - helemaal: kö:s verslete.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'kùis' bw - helemaal, totaal
8. zelfstandig naamwoord

   kèùt kuit 1. lichaamsdeel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'smèèr oew kööte!' - Maak dat je wegkomt!

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'köötetikker, billetikker' - pandjesjas

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij heeft de kuitenlatten genomen." Dit is: Hij is op den loop gegaan. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

9. 2. zaad van vissen

   - WBD - III.4.2:77 'kuit' - kuit, ook 'zaad' genoemd of 'zaaiers'

   - WBD - III.4.2:71 'kuit' - vrouwelijke vis; ook genoemd: 'kuitvis', 'vrouwtje'

keutel, uitwerpsel

1. zelfstandig naamwoord

   kwartel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kwartel
   
   ► kwakkel (kwartel)
2. zelfstandig naamwoord

   WTT Ed Schilders 2012 - Coturnix coturnix; uit: De Nederlandse vogelnamen en hun betenis, Henk Blok en Herman ter Stege (1995): Betekenis wetenschappelijke naam: men neemt aan dat Coturnix een gelatiniseerde klanknabootsing is van de roep (de 'drieslag') van deze soort, met name van het mannetje. (...) Van de drie-lettergrepige kwartelroep zijn de volgende volksnamen afgeleid: Kuutjeblik (Gr), Kietkediet (ONB), Kikemedie (NB), Kwikmedit - in Engeland Quick-me-dick - Hutte ke dut (NB) en Prutje-Dut (Ach). k iekkaast kijkkast

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: et is en lôoze kiekkaast (Kn'50) het stelt weinig voor, het is een lege kijkkast
3. werkwoord

   kiele kietelen (zie WNT)

   - WBD - III.1.2:105 'kielen' = kietelen

1. zelfstandig naamwoord

   naam van een Tilburgse kruidendrank

   - Afbeelding: Tilburg 2021
2. bijwoord

   Foto: - WTT kiem preuts

   - Cees Robben - Hij is zôô kiem assie grôôt is... (19690110)

3. kleinzerig

   - Elie van Schilt; - Kwaamde jankend thúís, dan was ut al gauw Verekte kwèèkert, ge moet nie zò kiem zèèn,schaai úít mee oe gejank. (Uit: Ge heurt et niemir, Plat Tilburgs van vroeger; CuBra ca. 2000)
4. naam

   kieskeurig

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kiem - kieskeurig, inhalig (Belg-Limb., Brab.)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kiem - zuinig, kieskeurig

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KIEM voor kiesch, meest van spijs of drank; reeds bij Kiliaan. Z.a

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord 'kiem' - 1) zorgzaam en spaarzaam met iets omgaand; 2) keurig (op spijs en drank en kleren)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KIEM bvw. - kieschkeurig op eten en drinken, vies op spijs en drank, weinig van eten zijnde; rustig, tam.

5. andere betekenissen

   - WBD - III.3.1:197 'kiem', 'spaarzaam, benauwd' = spaarzaam

   - WBD - III.1.1:254 'kiem' = gevoelig zijnde

6. uitroep

   - Van Dale - kien - bij het lottospel: roep 'kien!' = ik heb de vijf nummers op 'n rij

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kiem - roepen de kinderen als ze bij het kienspel (lotto) een rijtje van vijf vol hebben"

   - WBD - III.3.2:199 'kiem' uitroep bij bepaald spel, ook kien
7. zelfstandig naamwoord

   kiemkaast

   - WBD - kiemtrog (trog waarin de geweekte gerst tot ontkieming moet komen)
8. zelfstandig naamwoord

   kiemoo kiemoo

   - WBD - I.4 lemma - Draadbreuk krijgen - Voor de herkomst en betekenis van kiemoo werd geen nadere verklaring gevonden. - een kiemoo spinnen: 'n kiemoo spinne, K 183 (= Tilburg), betekent dat alle draden breken, Swagemakers - Vos.

   - Anoniem 1959
   ► voor de volledige tekst zie rikkemendaosie.htm

9. "Klosse over laote lope, / kimo spinne, pees te gappe, / 'k Wo jou allin mar zegge, / degge aachtermekaar aon kunt stappe." (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie)

   - Willem van Mook Kimo: Draadmakersjargon voor alle draden stuk. (Nieuwe Brabantse novellen; 1970) - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - (textiel) als alle draden tijdens het spinnen gelijktijdig breken
10. zelfstandig naamwoord

    kien, kieneke kin

    - Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Van Kees en Kee, 1941 - En ze kregen 'n lekker Trieneke / mee een kuiltjen in d'r kieneke.

    - Ammol en Zaolig Nuuwjaor meênse/ wèns ik oe gèère ònt begien/ mee et vèt van de olliebolle/ èn vant knèèn nòg òn men kien. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Van veurenaaf aon)

    - Zuster Willemien heej un gotje in der kien, heej un gotje in der gat, raoj, raoj wat is dat. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - WBD - kienkètting - kinketting (die onder de kin van het paard doorgaat) (Hasselt)

    - WBD - III.3.2:199 'kien' = idem (spel), ook 'kiem'

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kin, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'kien' - kin (welke laatste vorm ook voorkomt).

1. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Edgar Hunt - 1909 kiep

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kiepe (plur.) is (naast 'kippe) reeds bijna overal het gewone woord (blz. 163 en krt. 93)
2. zelfstandig naamwoord

   1 kip

   - WBD - kip, (in de Hasselt) ook 'hèn' genoemd

   - WBD - kiepke - kuiken

   - WBD - kiep, tiet tiet tiet, tie tie tie - roepwoorden voor de kip

   - Cees Robben - van mèn kiep... (19540417) - Cees Robben - n kiep of tien (19670922) - Cees Robben - t Is kazzjewêêel die kiep van mèn.../ zô zörgt ze vur de Paose... (19550312)

   - Cees Robben - Ik wil oe niet veraffronteere en zegge degge unne dief zèèd... Mar ik raok wel al mn kiepe kwèèd... (19790713)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - as de kiepe ne zaandvoogel zien, dan wòrre ze bang

   - Jè, ik kook de kiep aaltij irst, dan wòr et vlêes beter gaor en hèk meepesaant soep. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kiep zelfstandig naamwoord - kip

3. Verkleinwoord: kiepke figuurlijk: kind op de 'bewaarschool'; in de 'kiepkesklas'

   - WBD - kiep, kiepke - vleinamen voor de kip

   - WBD - kiepke, kieke, kieken, kuikentje, tók, tiet tiet tiet, (Hasselt) tjiep - roepwoorden voor kuikens

   - WBD - kiepke, kiekske, pieleke - vleinamen van het kuiken

   - Vruuger noemde ze n kiep ok n tiet of n tieteke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

4. ...de haontjes zijn wel 'ns laastig veur de kiepkes, mar as ze d'r nie zijn, of al te weinig, dan is 't ok nie goed, dè snapte! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-9-1939)

   - 't Is 'ne schoone nist kiepkes, dè-d-ist! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

5. Samenstellingen

   - WBD - kieperoest - kippenzolder

   - WBD - kiepehòk, kiepekooj - kippenhok (Hasselts: kiepekooj)

   - WBD - kieperèn, (Hasselts:) rèn - kippenren (buitenverblijf voor kippen)

   - Et rook der naor kiepesoep, dòcht ik en dè hak goed gedòcht. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

6. Uitdrukkingen e.d.

   - Cees Robben - Aanders maokte nog gin kiep/ ôk al hedde kilos vèèren... (19580719); niets presteren:

   - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006); 2020 - Iemand met wie je niks kunt beginnen: - daor kunde gin blènde kiep meej vange!
   ► Volledige bron:

kinderachtig

1. zelfstandig naamwoord
   - Pierre van Beek - Liefhebbers van de hoendersport zijn "kiepenboeren"; (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)
   
2. zelfstandig naamwoord

   kiepebòrst

   - WBD - III.1.2:377 'kiepenborst(je)' = kippenborst
3. zelfstandig naamwoord

   kiepedrèfke, kiepedraf

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, 't Leeve, 1938 - al sukkelend op 'ne kiependraf.

   - Piet Heerkens; uit: Brabant, Stokperdjes, 1941 - sukkelend op 'ne kiependraf...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 01 15 - 'n Zaoterdag kwaam ons klèn Sjefke / Naor huis toe op 'n kiepedrèfke

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ge zèt n zeeverkiep en ge lôpt op n kiepedrefke; den grôtste braand is er wel aaf. (04-07-1969)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - snelwandelen

   - WBD - III.1.2:125 'op een kiependrafje lopen' = op een sukkeldrafje lopen; ook: 'op een drafje lopen, 'op een schokje lopen'

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Toen ik em riep, kwaam den oober op en kiepedrèfke ònlôope (250806)

   - WBD - III.1.4:213 'kregelig' = wrevelig

   - WBD - III.1.4:214 'krikkel' = lichtgeraakt, kregel; ook 'krikkelig'

   - WBD - III.1.4:228 'krikkel', 'kregel' = driftig

ki epekôoj, -kòt kippenkooi, kippenhok

ki epere

ki epere

kiepesoep kippensoep

1. naam

   kippenstront

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Smèlt in oewe mond as kiepestront Het is net zo zacht als kippenstront.
2. zelfstandig naamwoord

   kiepke kippetje, kuikentje

   - Informant Ad Vinken; klèèn kiepke - kleuter (vgl. kiepkesschool)
3. zelfstandig naamwoord

   verkleinde vorm van 'kiep'

kiepkesschool bewaarschool

verleden tijd meervoud van kèrve, kerven 't Wier herfst, 't wier wenter, 't weer wier guur en rauwe wende kierve mijn teere zieltjen uur nao uur (Piet Heerkens; uit De knaorrie, Toen en na..., 1949)

1. dooddoener betekenisloos

   - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006), 2020 - Je afvragend waar pa en ma die dag of avond naar toe moeten: nòr hòdde, kierze plukke!
   ► Volledige
2. zelfstandig naamwoord

   kiesje verkleinde vorm van 'kiest' kistje; soldatenschoen

   - Kees en Bart (Tilburgsche Post, 1922-193?): kiesje

   - Cees Robben - in n kiesje gestopt... (19551119) - Cees Robben - ... dan lig ik in mn kiesje... (19600916) - Cees Robben - Aleen mar verlet naor ennige stessel-kiesjes... (19720414)

   - We droege unnu lampion, of een kiestje meej n keers... (Tony Ansems, Drie koningen; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kiesjes - soldatenschoenen
   ► kiest
3. zelfstandig naamwoord

   kiespènt kiespijn

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "ik kan oe missen as kiespent (pijn)"
4. zelfstandig naamwoord

   kiest, kiesje kist, kistje

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kiest- kiesje

5. kist, opbergmiddel, verpakking

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in: Groot Tilburg 1941 - CuBra) n oerdegelijke kiest () van duims hout, laankwerpig van model

6. haverkist kist waarin haver werd bewaard om geiten mee te voederen

   - Dialectenquête 1876 - hoaverkiest

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 11 08 - Ha klèn Sjefke van onze Sjef / 'n Nuuw fietske gekreege. / / As 'nen bok op 'n haoverkiest / Is ie 'r op gevlooge.

7. lijkkist

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 74 02 07 - Mar agge mee 'n honderdfèftig / De maacht over oew stuur verliest, / Hèdde 't gaasthuis niemir nòòdig / Dan krègde 'n houtere kiest.

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - As vruuger ne meens dôod was, dan stond dieje meens, die stond in hèùs in en kiest èn dan stond ie vur et raom èn dan kosse de meense van bèùten et raom, koste, koste gij nòr den dôoje stòn te kèèke!

8. mottenkist kist waarin kleding werd bewaard werd en met mottenballen werd beschermd tegen slijtage

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 11 06 - Ze hee toen munne blaauwe kiel / Uit de mottekiest gehaold.

9. sigarenkist(je)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - wèggeefkiesje - speciaal kistje sigaren om (anderen) te presenteren

10. timmerkist

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 06 14 - De vurrige keer wasset 'n kiest / Mee timmer-matriaol / Ze zee: "'n Meens die't zellef doe / Dè is mèn ideejaol."

11. tapkast

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 04 01 - Ze stonden ín d'r stamkeffee / Tegen de kiest te leunen.
12. zelfstandig naamwoord

    figuurlijk gebruik kieste werkwoord, zwak kisten Opdruk op cadeauverpakking voor drank - te koop (december 2021) bij Ollie's & Brandstore, Tuinstraat 106, Tilburg k iet zelfstandig naamwoord kiet, huis

    - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ze vèèchte mekaar de kiet èùt Ze vechten elkaar het huis uit

    - Informant Ad Vinken; keet; minachtend voor huis of andere ruimte

    - Informant Ad Vinken; hil de kiet stao ooverhôop
13. bijwoord

    kiet gelijk; uit het Franse quitte

    - WBD - III.3.2:35 - kiet speule = quitte spelen
14. werkwoord

    kietele kietelen

    - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: ge moet oewèège kietele, en aander doeget nie ('87) je moet jezelf trakteren
15. zelfstandig naamwoord

    kietelkaaj kiezelsteen

    - In Oel of op de Paddewaaikes/ Aachter d'Porkes mee kietelkaaikes; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

    - Krats, onbekende schuilaan; uit: Mos... mos... mosselen Schets uit het Tilburgsche leven, Nieuwe Tilburgsche Courant 28 mei 1926 - Onder hartverscheurend gejeremias drukte ze de zakdoek onder de neus want ze bloeide dood. Uit het snikkende relaas kon Mieke distilleren dat ze mee d'r toet op innen grooten kietelkaai was terechtgekomen!

    - ...en gooiden nie al te veul kietelkaaien... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

    - over zaand en kietelkaaikes... (Piet Heerkens; uit: Brabant, Rikketikketik, 1941)

    - Cees Robben - Unne grôte kietelkaai... (19570119)

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - meej dieje kietelkaaj kunde fèèn schierve - met die kiezelsteen kun je fijn keilen .

    - Beton ? De bestao uit kietelkaaije, zaand en sement! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

    - . ..en ik ha al zôveul in men broekzakken. Elastiekskes, schôon gladde kietelkaaikes, schroefkes en spèkers, ze kosse aaltij te paas komen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - We vonden onderweege ôk allemol leuke kietelkaaikes... (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

    - Toen zaag hij ineens ene kietelkaai... (Tony Ansems, Kaka Diedel Dee; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

    - De Èftelingse stêene/ òf de Amersfoortse kei,/ die zèn der vergeleeke,/ zoas ik et hèb bekeeke,/ mar kietelkaajkes bij. (Henriëtte Vunderink, Kaajgaaf, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

    - WBD - III.4.4:173 'Kietelkei' = kiezelsteen

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KIEZEL-KEIJEN noemt men hier de steentjes, elders in ons Vaderland kezel-steen, kiezel-steen, en kittel-steen genaamd.

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kietelkaaje zelfstandig naamwoord, kiezelstenen
16. zelfstandig naamwoord

    kietelpinkstere

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - sint-juttemis

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske, 22-11-2006 - Dès nie zonne vlotte, hij zal meej kietelpinkstere wèl klòr zèèn.

17. Kieviet, de toponiem indertijd buitengebied van Tilburg, westelijker dan t Zand; nu ingekapseld door de Reeshof

    - Cees Robben - ...op de Kieviet aon. Naar de Kieviet. (19540227)
18. werkwoord

    kieze kiezen

    - Dialectenquête 1887 Willems - kieze - kôos - gekooze : ik kies, gij/hij kiest
19. zelfstandig naamwoord

    kiezelgoer

    - WBD - bierklaarsel (middel dat, in een brouwerij, aan bier wordt toegevoegd om dit te klaren) kik
    ► 'kèèke'

20. werkwoord, persoonsvorm, gebiedende wijs van kijk

    - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Brieven van een Oud-Tilburger (1940): Hoe zuukte dè te doen mee de slaoperij? O zizze, kom mar is mee, kik, eenen op den divan zizze, en guilie hierin, en daarbij wees ze op dr eige bed in dr eige kaomer, en ik gao nor bove zizze."

    - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Brieven van een Oud-Tilburger (1940): "Kik zittie: staode hier nog, k was oe vloore."

    - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Brieven van een Oud-Tilburger (1940): Kik, zittie, ge het toch dikkels genog geheurd desse praoten van luizen as kameelen.

    - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Brieven van een Oud-Tilburger (1940): ...en dan zin we: Kik naa daor! Daor gaon die kaole Bossenaers wè deur waandele as ze schèl kèke van den honger...

    - Naarus, pseudoniem van Bernard de Pont; Brieven van een Oud-Tilburger (1940): kik naa, waor lèkent dè naa op?

    - Lechim - pseudoniem van Michel van de Ven, ongedateerd knipsel, Tilburgse Koerier 196-1980: En dan zeetie: 'Kik, m'ne jonge,/ Dès 't schoonste gruun wè Tilburg hee' - Jo van Tilborg; Kosset d'n brèùne, 2007 - Kik, en hij laot ons zen haand vol bloed zien.

    - Jo van Tilborg; Kosset d'n brèùne, 2007 - Kik, zittie dan, terwèèl ie naor boven wéés...
21. zelfstandig naamwoord

    kikkendril kikkerdril, kikkereieren, kikkerrit, kikkerschot

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): kikkendril - kikkerrit - kikvòssendril - kikkerrit

    - WBD - III.4.2:113 kikkendril - kikkerdril, 'kikvorsendrek', 'dril' ook genoemd: 'paddengedrek'

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - kikkendril
22. zelfstandig naamwoord

    Raapstelen - kiltjes - Brassica rapa kiltjes keeltjes, Brassica rapa - meiraap

    - Van Dale (raapstelen): jonge, gesteelde bladeren van de meiraap; gegeten als voorjaarsgroente; ook: 'stiltjes', 'keele'

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - jonge bladeren van de meiraap (Rapum)

    - It oe kiltjes es op. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 1997)

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KELEN znw.v.mrv. - jong raaploof zonder knollen, dat men in t voorjaar als moes eet.

    - J. H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - KEELEN - zeker moeskruid
23. zelfstandig naamwoord

    kiltjesstamp stamp van keeltjes kimme erkwoord, zwak - WBD - (van een paard) harkend over de grond klauwen met de voorbenen, ook genoemd 'klaawe', (Hasselt) 'klawe' Gravure van Jacob de Gheyn - 17de eeuw Ill.: Tijs Dorenbosch kinkenduut zelfstandig naamwoord. kikvors - Rana esculenta; nieuwere benaming: Pelophylax lessonae kink is een variant op kik, een klanknabootsing; zoals het WNT schrijft, lemma kikker: Eigenlijk: het dier dat "kikt", het geluid "kik" doet hooren duut is een variant van 'puut', kikvors; zie lemma pút in het Oudnederlands woordenboek (online), en lemma puut in het Vroegmiddelnederlands woordenboek (online).

    - 'n Kinkedut" beteekent zooveel als kikvorsch. De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930.

    - Kiliaen: puyt, Fland. Zeland. j. vorsch, rana; puyde, j. puyt, rana.

    - Plantijn: puyt, vorsch, une grenouille, rana.

    - Van Maerlant: Rana dat es die vorsch of die puut (Nat. Bl. VII, 836)

    - Zie Middelnederlandsch woordenboek (on line) voor vele citaten.
    ► zie: kiltjes

24. Rana esculenta

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): kinkenduut

25. Met uitgesproken n (wegens volgende dentaal)

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kinkenduut - kikvorsch"

    - Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Kinkenduut, mn bruurke, 1941 -

26. Kinkenduut, mijn bruurke, kwaoker van beroep, 'k luister dik 'n uurke naor oe rauw geroep.

    - Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Oproep, 1941 - Er zaat eenen dikke kinkenduut / te kwaoken in 't lekkere waoter

    - Piet Heerkens; Den aovend, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941 -
27. naam

    De koekoek koekoekt deur et hout en wilde duifkes koere, de kinkeduuten worre stout en kwaoken in de moere

    - Cees Robben - Ik krôj [kruij] krek munne kreugel op den kaaibaand unne kinkenduut kepot... (19711119)

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske, 27-09-2009 - Ik reej krèk mee mene kreugel teege de kaajbaand ene kinkenduut kepòt

    - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

    - WBD - III.4.2:110 kinkenduut - kikker, ook genoemd 'kikker', 'kikkebil' of 'broeknachtegaal', 'puit' of 'kinkvors'

    - Ge ziet r veul veugeltjes, èn saoves hurde nòg wel s unne kinkenduut. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009) - Ge moogt oewe schoen zètte, èn de vòllegede mèèrege waare de peeje ènt aaw brôod wèg, èn laager en spikmènneke in, òf en marsepèène vèèrekespotje, òf ene kinkenduut van gevulde seklaa. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KINKENDUUT mannelijk - kikvors (Tilburgs?)

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KAKKEDUUT zelfstandig naamwoord mannelijk - vogeltje, ook linnenweverken genaamd, dat kakkeduut! kakkeduut! roept (eene soort grasmusch).

    - A.A. Weijnen; Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kinkenduut - kikvors (Tilburg)

    - WNT - Kinkvorsch; KINKEN I: geluidnabootsend woord (VII:3093)
28. zelfstandig naamwoord

    Ill.: Rolf Janssen kip

    - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kip - groote blikken kan, waarin men vroeger bij de boeren karnemelk ging halen".
    ► Twee gedichten van

    ► Twee gedichten van pater Piet Heerkens uit, en over, De kinkenduut (1940)
29. zelfstandig naamwoord

    kirke

klanknabootsing - het geluid van vlees dat gebakken wordt

1. bijwoord

   in orde

   - Pierre van Beek - "Alles kits en 't keind hiet Jaoneke." Of: "Alles kits! de kachel op bed en de kleine in de kolenbak." Alles is in orde. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)

   - Cees Robben - Mar ast bijgeleet is, is alles wir kits... (19631122)
2. werkwoord

   kitse

   - Henk van Rijen - we kitsten em in zene nèk - we spuugden hem in zijn nek

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Grôote lummels dènke dè op de kaaje kitse stoer stao - Grote jongens ... (090610)

   - WBD - III.1.2:254 'kitsen' = braken

   - WBD - III.1.1:191 'kitsen' = spuwen

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KITSEN onov.ww - braken, kotsen

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kɪtsə (n), 'kitsen' - braken, overgeven

   - WNT - KITSEN (IX) klanknabootsende benaming voor: (vocht) straalsgewijze tusschen de tanden door uitspuwen.
3. zelfstandig naamwoord

   kittel ketel

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - ketel

   - Dialectenquête 1876 - 'kètel'
4. zelfstandig naamwoord

   klaacht klacht

   - Cees Robben - n Stille klaacht... (19580531)
5. zelfstandig naamwoord

   klaaj klei

   - Dialectenquête 1876 - klaaièrrepels

   - Die knikkers waren veur de èèrme lui, die waren gebakken van klaai. Agge der op gongt staon, per ongeluk, waren et ôk ineens gin knikkers méér. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) [bedoeld is de knikker die

   - WBD - III.2.3:204 'klei' = niet doorbakken brood, ook 'klef', 'derf'

   - WBD - III.4.4:155 'gele klei' = kwartszand;

   - WBD - III.4.4:156 'klei' = zavel
   ► kaajscheut werd genoemd

1. zelfstandig naamwoord
   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (n rijdende bazaar komt langs) Moeder, hedde wè noodig, daor komt weer unne klepzweeper (27-12-1968)

   - WTT 2013 - mogelijk van 'klapzweeper': iemand die de zweep laat klappen om het paard dat de kar trekt aan te sporen.
2. zelfstandig naamwoord

   klès

   - WBD - III.4.3:376 klès - klit of klis (Arctium)

   - WTT 2012 - zie - WNT - lemma Klisse I, waarin wordt uiteengezet dat de benaming een verbastering is van 'Klis' of 'Klisse' - "inzonderheid in Z.-Nederl." - omdat de bloem zich gemakkelijk hecht aan kleding en ook in haar.

   - WNT - KLES (I). Vergelijk 'klitten'.
3. zelfstandig naamwoord

   klèts klets 1.1 verkoudheid uitdrukking: en klèts vatte - een kou vatten, een verkoudheid oplopen

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; Nieuwe Tilburgsche Courant 10-12-1938 - ...en d'r moeder gooide gaaw 'nen doek om d'ren langen hals, dè ze geen klets zou vatten...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 10 02 - As t kaauwer word dan komt de tèd / Van wèrmen en gemak / En agge daor n klets van vat / Van koffie mee cognac.

   - WBD - III.1.2:295 'een klets te pakken hebben' = een verkoudheid hebben

   - WBD - III.1.2:296 'een klets vatten' = idem;

   - WBD - III.1.2:299 'klets' = verkoudheid

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLETS znw.v. - En klets pakken - eene verkoudheid of wat ergers opdoen.

4. 1.2 kleine hoeveelheid, kliekje

   - 'k Zaag in de kaast zon viertal flèsse,/ meej wè klètskes derin, staon./ Omdèk et sund vond wèg te gôoje,/ hèk et bij mekaar gedaon. (Henriëtte Vunderink, Wèèn?, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - WBD - III.2.3:126 'kletsje' = kleine hoeveelheid eten

   - WBD - III.4.4:262 'klats', 'kletsje' = scheut

   - WBD - III.4.4:265 'klets', 'kletske' = klein overschot

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLETS znw.v. - KLETS, kletsken - kleine hoeveelheid die in een glas, eenen pot, eene mand of een vat overschiet; eene kleine hoeveelheid graan, en [ontbrekend woord?]
5. naam

   1.3 gepraat verkorting van 'kletspraat' 4. klap

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KLETS: Iemand de klets geven: slaan of wonden, i.a.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLETS znw.v. - Frans: coup, soufflet.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLETS (klèts) 1) mannelijk kletspraat; 2) v. verkoudheid: 'n klèts vatte.

1. zelfstandig naamwoord

   kleiboer boer die op kleigrond zijn bedrijf uitoefent

   - Audioregistratie 1978 - In den orlog was dè goud wèrd, witte nie! Die klaajboere in de klaaj wast êen èn al kôolzaod! En dè bròcht veul op! Der kwaam ast goej kôolzaod was, drieduuzend kieloow van enen buunder! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

2. handelaar die met kar of wagen langs de deuren gaat om aardappelen te verkopen

   - Elie van Schilt; - De gruunte en de melkboer heb ik al genoemd, mar dan hadden we ook nog de vis en de kéésboer, de kolen en de klaaiboer, de klaaiboer kwaam mee erepel. (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)
3. zelfstandig naamwoord

   klaank, klank klank

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Moedertaol, 1938 -

4. 'k Steek men aawe breeje klaanke noot meer onder stoel' en baanke, 'k zal oe zinge, stug en stoer, klaor en open as 'nen boer!

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - óp et Gurke waor de klaank zat, in de stad waor de staank zat (RL'53) - uitvaart en klokkegelui op het Goirke, waarna begrafenis in de stad

   - WBD - III.3.3:85 klaank = klank van een klok, ook: tôon, klòkketôon
5. werkwoord

   klaavere ... as aopen klaoveren ze tege die ketels omhoog... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Toen ik zo in de helft van Maai is op mn fietske was geklaoverd... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - De Peer hâ en goei nutje op/ èn wo nòr bèd toe gaon/ hij klaoverde oover de trap/ kwaam bekaant boovenaon./ De liste treej was em te veul/ den afstaand was te grôot/ hij laazerde bots-boem omlêeg/ èn ie braak zene pôot. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Aaventoe liege maag...)
6. zelfstandig naamwoord

   klaaw, klòw

   - WBD - hoef van de koe, ook 'klòw' of 'voet' genoemd

   - WBD - klòw - gedeelte van de huid dat een poot bedekte (II 594)

   - Dialectenquête 1876 - klouw (au = ou in: blouw, grouw, klouw,...)

   - WBD - III.4.4:17 'klauwlucht' = bewolkt
7. werkwoord

   klaawe

   - WBD - (van een paard) harkend over de grond klauwen met de voorbenen, in de Hasselt 'klawe' genoemd, elders ook 'kimme'

   - WBD - II.2.1:506) 'klauwen' = krabben van een kat; ook genoemd: krabben, krabbelen, kratselen

1. werkwoord

   alleen aangetroffen bij Leo Heerkens; mogelijk samenhangend met 'klabots'; hoe dan ook een klanknabootsend werkwoord

   - Leo Heerkens; uit De kinkenduut (Piet Heerkens), n Weeverke schoot..., 1940 - En de spoelen [van het weefgetouw] klabetterden: retteketet / van krijg-de-colère, van retteketet...
2. zelfstandig naamwoord

   klabots 1. proppenschieter

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klabots - vroeger kinderspeelgoed met elzenproppen"

   - Et vèèrke öt de kooi op de plots lokken. De slachter zette dan zenne klabots tegen de kop van et vèèrke, hij drukte em in en pang daor laag ie te spartelen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - III.4.4:252 'klabats', 'klawats' = hevige slag; ook 'klawemmes'

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLABOTS, v. klapbus, proppenschieter, gemaakt van vlierhout

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - KLABÓTS, tussenw. en zelfstandig naamwoord 1) tussenw.: gezegd van het afschieten van een zwaar-geladen geweer. 2) zelfstandig naamwoord vrouwelijk klapbus,

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLABOTS zelfstandig naamwoord mannelijk - Versterking van 'bots', harde en doffe slag.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - 'klabòts' zelfstandig naamwoord - proppenschieter

   - WNT - KLABOTS (I) schietwerktuig, klakkebus, proppenschieter

3. 2. snel reagerende vrouw

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klabots - vrouw die wat snel van zeggen en doen is"

4. klanknabootsing; mogelijk uit klap en bots

   - WNT - lemma KLABOTS II - Harde, doffe slag of val, bots.

   - Cees Robben - Oew schötje kwaamp rejaol rèècht klabots (...) op (...) den paol... (19630517) [voetbal tegen de paal van het doel.]

5. geluid dat de weefspoel maakt bij het schieten door het weefraam

   - Cees Robben - Zingt t spoeleke zn lieke/ links klabots.. en rechts klabak.. (19560630)
6. zelfstandig naamwoord

   klad

   - WBD - III.1.2:241 'klad' = fluim, rochel

   - WBD - III.3.2:265 'kladje' = restje bier, ook 'kwakje'

1. zelfstandig naamwoord

   stapelwolk (?)

   - De lucht zaat volgestaopeld mee groote kladderwolken, schots en scheef op mekaar, die hoe langer hoe dichter vaastgroeiden. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit 't klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)
2. zelfstandig naamwoord

   klak

   - WBD - III.1.3:182 'klak' = pet; ook: 'klep'

1. zelfstandig naamwoord

   stapelwolk (?)

   - De lucht zaat volgestaopeld mee groote kladderwolken, schots en scheef op mekaar, die hoe langer hoe dichter vaastgroeiden. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit 't klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)
2. zelfstandig naamwoord

   klak

   - WBD - III.1.3:182 'klak' = pet; ook: 'klep'

1. naam

   iets wat vochtig en tegelijk plakkerig aanvoelt; onder andere witbrood dat met vocht geplet is tussen de vingers en vervolgens gebruikt wordt als aas om vissen te vangen ook: taaj, taai, week

   - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klam & klamp frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammig - frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klamzig / klamsig Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammes zeldzaam midden Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klef frequent midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - taai zeldzaam in het midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - week zeldzaam in Tilburg - Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 3 - 't Begon stillekes aon te donkeren. Uit de klamme grond klom 'n blauwe nevel, die de bosschen dicht spon. (Nieuwe Tilburgsche Courant 23 oktober 1929)

   - H.A. Sterneberg s.j. - Me trekken treurend deur ons bosschen,/ waor naoktgeplunderd klam en kil/ Och god, die 't nie ontloopen kossen/ nou boom bij boomke sterven wil. (Uit: Een busselke Braobaansch, 1932)
2. werkwoord

   klampe Accipter nisus klamper, klaamper zelfstandig naamwoord. naam voor diverse roofvogels, zoals buizerd, havik, en sperwer. De naamgeving houdt verband met (vast)klampen, klemmen, het met de klauwen vangen van de prooi. (zie lemma Klamper in Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Klaas J. Eigenhuis; 2004) In Tilburgs gebruikt voor de sperwer (Accipiter nisus), cf. Daamen, Handschrift 1916: "klaampvogel - sperwer"

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch, uit: Vluchtende gedaachten, 1932 - 'Nen klaamper / die heej ze [de duif] vermoord, / en nou dwerlen nog ennigte veeren; / die doen aon d'r denke' as zo'n hil enkeld woord / aon gedachten, die noit niemir keeren. - WBD - III.4.1:196 'klamper' - sperwer (Accipiter nisus), ook 'klampvogel' of 'schietklamperd' genoemd

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - as de kiepe ene klamper zien zèn ze bang

   - Cees Robben - Toen was't de beurt aon smellekes.../ Aon klampers en dn uil (19600708) (19600708)

   - WBD - III.4.1:198 'klamper', 'klamperd' - buizerd (Buteo buteo buteo)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klampvogel, havik

   - WNT - KLAMPER. In Vlaamsch België de algemeene naam der dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLAMPER zelfstandig naamwoord mannelijk -Algemeene benaming voor de dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken, enz.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klamper(t) zelfstandig naamwoord - sperwer, havik

   - WBD - III.4.1:200 'klamper', 'klamperd' - torenvalk (Falco tinnunculus)

   - WBD - III.4.1:200/201 'klamper', 'klamperd' - roofvogel (algemeen)
3. werkwoord

   klamtrèkke

   - WBD - klam trekken (teken van drachtigheid van een koe)

   - WBD - klamtrèkker - klamvaars (drachtige koe)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLAMTREKKER mannelijk - koe die klam trekt, waarbij vocht uit de spenen komt ten teken dat zij drachtig is.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klamtrekər , zelfstandig naamwoord mannelijk 'klamtrekker' - maal die enige tijd drachtig is, zgn. 'gewonnen heeft'.
4. zelfstandig naamwoord

   klander verkorting van kalander; ook genoemd: 'mijt' of 'wemel'

   - WBD - III 4,2:158 lemma Kevers - De kalander (Calandra granaria, een snuitkever die in meel of graan leeft) heet in het Kempenlands Wb. 1 en het Noordmeierijs Wb. wemel.

   - WBD - III 4,2:235 lemma Mijt - De mijten (Acari) vormen een zeer uitgebreide familie van kleine spinachtige diertjes, die veelal schadelijk zijn. Sommige leven parasitair op andere organismes en voeden zich aan hun gastheer, anderen leven van producten van de mens, zoals meel en kaas. mijt Tilburg wemel zeldzaam in Noorden van Tilburg kalander, klander Tilburg
5. werkwoord

   klaoge

   - Dialectenquête 1887 Willems - klaoge - klaogde - geklaogd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Klaoge meej gezónde bêen.

   - WBD - III.3.1:275 'klagen' = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief - klagen
6. zelfstandig naamwoord

   klaoger klager

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - òn klaogers gin nôod, òn zwètsers gin brôod - geen medelijden met klagers en snoevers.
7. bijwoord

   klaor klaar 1. klaar, gereed

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - klaor te krèège

   - Cees Robben - En mee Possemis klaor... [namelijk het nieuwe kostuum] - (19550402)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene mees moet vur zen vrou klòr staon - de man moet zijn vrouw beschermen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ... vurdè k kl(a)or zèè' (blz. 95)

8. 2. helder; louter

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Naacht, 1938 - Wè-d-is den hemel naa toch klaor, /persies van glas, - 't is wezelijk waor!

   - Cees Robben - Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ t hartjesbrood... (19600624)
9. naam

   Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - van waoter drinke krèède ne klaoren hals - ... word je niet dronken

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaoren blom - duidelijkheid, heldere zaak

   - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD - III.4.4:8 'klaar' = onbewolkt, ook 'helder'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klaor (krt.94); blz. 40: vocaalverkorting in 'klaor' (?)
10. werkwoord

    klaorbraoje

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaarmaken, presteren

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè braojde me naa tòch klaor? - wat flik je me nou? (200906)
11. zelfstandig naamwoord

    klaore klare (heldere) jenever

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 09 - As onzen opa vruugertèd / 'n Fleske Klaore kocht / Moes't van Jaansen op Kurvel zèn / Gin meens die aanders docht.

    - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sinte Peetrus weende bitter, zi drònke Piet, dan zal ie ók wèl klaore gelust hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) zeispreuk

    - Piet van Beers Sil... Haauw de bintjes strak: Eene raod zô ik toch wille geven./ Vur dè ge s'aoves slaope gòt./ Vat dan unne goeie borrel klaore,/ tegen de wurrem en de mot. (With Love; 1982-1987)

    - WBD - III.2.3:272 'klare' = brandewijn
12. werkwoord

    klaormaoke, klòrmaoke klaarmaken, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd m et de vocaalkrimpingen conform maoke: mòkte, gemòkt.

    - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

13. Waardering voor Tilburg door WBD: algemeen. Zie ook Opdèkke, Opzètte, Klaorzètte, Tòffel

    - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): klòrmaoke

    - WBD - 'klaormaoke' (II:948) - klaarmaken

    - WBD - 'getaaw klaorzètte ' (II:948) - getouw klaarzetten

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik zal et klòrmaoke - ik maok et klaor

1. naam

   iets wat vochtig en tegelijk plakkerig aanvoelt; onder andere witbrood dat met vocht geplet is tussen de vingers en vervolgens gebruikt wordt als aas om vissen te vangen ook: taaj, taai, week

   - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klam & klamp frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammig - frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klamzig / klamsig Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammes zeldzaam midden Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klef frequent midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - taai zeldzaam in het midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - week zeldzaam in Tilburg - Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 3 - 't Begon stillekes aon te donkeren. Uit de klamme grond klom 'n blauwe nevel, die de bosschen dicht spon. (Nieuwe Tilburgsche Courant 23 oktober 1929)

   - H.A. Sterneberg s.j. - Me trekken treurend deur ons bosschen,/ waor naoktgeplunderd klam en kil/ Och god, die 't nie ontloopen kossen/ nou boom bij boomke sterven wil. (Uit: Een busselke Braobaansch, 1932)
2. werkwoord

   klampe Accipter nisus klamper, klaamper zelfstandig naamwoord. naam voor diverse roofvogels, zoals buizerd, havik, en sperwer. De naamgeving houdt verband met (vast)klampen, klemmen, het met de klauwen vangen van de prooi. (zie lemma Klamper in Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Klaas J. Eigenhuis; 2004) In Tilburgs gebruikt voor de sperwer (Accipiter nisus), cf. Daamen, Handschrift 1916: "klaampvogel - sperwer"

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch, uit: Vluchtende gedaachten, 1932 - 'Nen klaamper / die heej ze [de duif] vermoord, / en nou dwerlen nog ennigte veeren; / die doen aon d'r denke' as zo'n hil enkeld woord / aon gedachten, die noit niemir keeren. - WBD - III.4.1:196 'klamper' - sperwer (Accipiter nisus), ook 'klampvogel' of 'schietklamperd' genoemd

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - as de kiepe ene klamper zien zèn ze bang

   - Cees Robben - Toen was't de beurt aon smellekes.../ Aon klampers en dn uil (19600708) (19600708)

   - WBD - III.4.1:198 'klamper', 'klamperd' - buizerd (Buteo buteo buteo)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klampvogel, havik

   - WNT - KLAMPER. In Vlaamsch België de algemeene naam der dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLAMPER zelfstandig naamwoord mannelijk -Algemeene benaming voor de dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken, enz.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klamper(t) zelfstandig naamwoord - sperwer, havik

   - WBD - III.4.1:200 'klamper', 'klamperd' - torenvalk (Falco tinnunculus)

   - WBD - III.4.1:200/201 'klamper', 'klamperd' - roofvogel (algemeen)
3. werkwoord

   klamtrèkke

   - WBD - klam trekken (teken van drachtigheid van een koe)

   - WBD - klamtrèkker - klamvaars (drachtige koe)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLAMTREKKER mannelijk - koe die klam trekt, waarbij vocht uit de spenen komt ten teken dat zij drachtig is.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klamtrekər , zelfstandig naamwoord mannelijk 'klamtrekker' - maal die enige tijd drachtig is, zgn. 'gewonnen heeft'.
4. zelfstandig naamwoord

   klander verkorting van kalander; ook genoemd: 'mijt' of 'wemel'

   - WBD - III 4,2:158 lemma Kevers - De kalander (Calandra granaria, een snuitkever die in meel of graan leeft) heet in het Kempenlands Wb. 1 en het Noordmeierijs Wb. wemel.

   - WBD - III 4,2:235 lemma Mijt - De mijten (Acari) vormen een zeer uitgebreide familie van kleine spinachtige diertjes, die veelal schadelijk zijn. Sommige leven parasitair op andere organismes en voeden zich aan hun gastheer, anderen leven van producten van de mens, zoals meel en kaas. mijt Tilburg wemel zeldzaam in Noorden van Tilburg kalander, klander Tilburg
5. werkwoord

   klaoge

   - Dialectenquête 1887 Willems - klaoge - klaogde - geklaogd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Klaoge meej gezónde bêen.

   - WBD - III.3.1:275 'klagen' = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief - klagen
6. zelfstandig naamwoord

   klaoger klager

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - òn klaogers gin nôod, òn zwètsers gin brôod - geen medelijden met klagers en snoevers.
7. bijwoord

   klaor klaar 1. klaar, gereed

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - klaor te krèège

   - Cees Robben - En mee Possemis klaor... [namelijk het nieuwe kostuum] - (19550402)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene mees moet vur zen vrou klòr staon - de man moet zijn vrouw beschermen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ... vurdè k kl(a)or zèè' (blz. 95)

8. 2. helder; louter

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Naacht, 1938 - Wè-d-is den hemel naa toch klaor, /persies van glas, - 't is wezelijk waor!

   - Cees Robben - Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ t hartjesbrood... (19600624)
9. naam

   Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - van waoter drinke krèède ne klaoren hals - ... word je niet dronken

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaoren blom - duidelijkheid, heldere zaak

   - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD - III.4.4:8 'klaar' = onbewolkt, ook 'helder'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klaor (krt.94); blz. 40: vocaalverkorting in 'klaor' (?)
10. werkwoord

    klaorbraoje

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaarmaken, presteren

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè braojde me naa tòch klaor? - wat flik je me nou? (200906)
11. zelfstandig naamwoord

    klaore klare (heldere) jenever

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 09 - As onzen opa vruugertèd / 'n Fleske Klaore kocht / Moes't van Jaansen op Kurvel zèn / Gin meens die aanders docht.

    - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sinte Peetrus weende bitter, zi drònke Piet, dan zal ie ók wèl klaore gelust hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) zeispreuk

    - Piet van Beers Sil... Haauw de bintjes strak: Eene raod zô ik toch wille geven./ Vur dè ge s'aoves slaope gòt./ Vat dan unne goeie borrel klaore,/ tegen de wurrem en de mot. (With Love; 1982-1987)

    - WBD - III.2.3:272 'klare' = brandewijn
12. werkwoord

    klaormaoke, klòrmaoke klaarmaken, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd m et de vocaalkrimpingen conform maoke: mòkte, gemòkt.

    - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

13. Waardering voor Tilburg door WBD: algemeen. Zie ook Opdèkke, Opzètte, Klaorzètte, Tòffel

    - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): klòrmaoke

    - WBD - 'klaormaoke' (II:948) - klaarmaken

    - WBD - 'getaaw klaorzètte ' (II:948) - getouw klaarzetten

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik zal et klòrmaoke - ik maok et klaor

1. naam

   iets wat vochtig en tegelijk plakkerig aanvoelt; onder andere witbrood dat met vocht geplet is tussen de vingers en vervolgens gebruikt wordt als aas om vissen te vangen ook: taaj, taai, week

   - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klam & klamp frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammig - frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klamzig / klamsig Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammes zeldzaam midden Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klef frequent midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - taai zeldzaam in het midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - week zeldzaam in Tilburg - Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 3 - 't Begon stillekes aon te donkeren. Uit de klamme grond klom 'n blauwe nevel, die de bosschen dicht spon. (Nieuwe Tilburgsche Courant 23 oktober 1929)

   - H.A. Sterneberg s.j. - Me trekken treurend deur ons bosschen,/ waor naoktgeplunderd klam en kil/ Och god, die 't nie ontloopen kossen/ nou boom bij boomke sterven wil. (Uit: Een busselke Braobaansch, 1932)
2. werkwoord

   klampe Accipter nisus klamper, klaamper zelfstandig naamwoord. naam voor diverse roofvogels, zoals buizerd, havik, en sperwer. De naamgeving houdt verband met (vast)klampen, klemmen, het met de klauwen vangen van de prooi. (zie lemma Klamper in Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Klaas J. Eigenhuis; 2004) In Tilburgs gebruikt voor de sperwer (Accipiter nisus), cf. Daamen, Handschrift 1916: "klaampvogel - sperwer"

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch, uit: Vluchtende gedaachten, 1932 - 'Nen klaamper / die heej ze [de duif] vermoord, / en nou dwerlen nog ennigte veeren; / die doen aon d'r denke' as zo'n hil enkeld woord / aon gedachten, die noit niemir keeren. - WBD - III.4.1:196 'klamper' - sperwer (Accipiter nisus), ook 'klampvogel' of 'schietklamperd' genoemd

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - as de kiepe ene klamper zien zèn ze bang

   - Cees Robben - Toen was't de beurt aon smellekes.../ Aon klampers en dn uil (19600708) (19600708)

   - WBD - III.4.1:198 'klamper', 'klamperd' - buizerd (Buteo buteo buteo)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klampvogel, havik

   - WNT - KLAMPER. In Vlaamsch België de algemeene naam der dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLAMPER zelfstandig naamwoord mannelijk -Algemeene benaming voor de dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken, enz.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klamper(t) zelfstandig naamwoord - sperwer, havik

   - WBD - III.4.1:200 'klamper', 'klamperd' - torenvalk (Falco tinnunculus)

   - WBD - III.4.1:200/201 'klamper', 'klamperd' - roofvogel (algemeen)
3. werkwoord

   klamtrèkke

   - WBD - klam trekken (teken van drachtigheid van een koe)

   - WBD - klamtrèkker - klamvaars (drachtige koe)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLAMTREKKER mannelijk - koe die klam trekt, waarbij vocht uit de spenen komt ten teken dat zij drachtig is.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klamtrekər , zelfstandig naamwoord mannelijk 'klamtrekker' - maal die enige tijd drachtig is, zgn. 'gewonnen heeft'.
4. zelfstandig naamwoord

   klander verkorting van kalander; ook genoemd: 'mijt' of 'wemel'

   - WBD - III 4,2:158 lemma Kevers - De kalander (Calandra granaria, een snuitkever die in meel of graan leeft) heet in het Kempenlands Wb. 1 en het Noordmeierijs Wb. wemel.

   - WBD - III 4,2:235 lemma Mijt - De mijten (Acari) vormen een zeer uitgebreide familie van kleine spinachtige diertjes, die veelal schadelijk zijn. Sommige leven parasitair op andere organismes en voeden zich aan hun gastheer, anderen leven van producten van de mens, zoals meel en kaas. mijt Tilburg wemel zeldzaam in Noorden van Tilburg kalander, klander Tilburg
5. werkwoord

   klaoge

   - Dialectenquête 1887 Willems - klaoge - klaogde - geklaogd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Klaoge meej gezónde bêen.

   - WBD - III.3.1:275 'klagen' = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief - klagen
6. zelfstandig naamwoord

   klaoger klager

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - òn klaogers gin nôod, òn zwètsers gin brôod - geen medelijden met klagers en snoevers.
7. bijwoord

   klaor klaar 1. klaar, gereed

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - klaor te krèège

   - Cees Robben - En mee Possemis klaor... [namelijk het nieuwe kostuum] - (19550402)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene mees moet vur zen vrou klòr staon - de man moet zijn vrouw beschermen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ... vurdè k kl(a)or zèè' (blz. 95)

8. 2. helder; louter

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Naacht, 1938 - Wè-d-is den hemel naa toch klaor, /persies van glas, - 't is wezelijk waor!

   - Cees Robben - Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ t hartjesbrood... (19600624)
9. naam

   Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - van waoter drinke krèède ne klaoren hals - ... word je niet dronken

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaoren blom - duidelijkheid, heldere zaak

   - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD - III.4.4:8 'klaar' = onbewolkt, ook 'helder'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klaor (krt.94); blz. 40: vocaalverkorting in 'klaor' (?)
10. werkwoord

    klaorbraoje

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaarmaken, presteren

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè braojde me naa tòch klaor? - wat flik je me nou? (200906)
11. zelfstandig naamwoord

    klaore klare (heldere) jenever

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 09 - As onzen opa vruugertèd / 'n Fleske Klaore kocht / Moes't van Jaansen op Kurvel zèn / Gin meens die aanders docht.

    - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sinte Peetrus weende bitter, zi drònke Piet, dan zal ie ók wèl klaore gelust hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) zeispreuk

    - Piet van Beers Sil... Haauw de bintjes strak: Eene raod zô ik toch wille geven./ Vur dè ge s'aoves slaope gòt./ Vat dan unne goeie borrel klaore,/ tegen de wurrem en de mot. (With Love; 1982-1987)

    - WBD - III.2.3:272 'klare' = brandewijn
12. werkwoord

    klaormaoke, klòrmaoke klaarmaken, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd m et de vocaalkrimpingen conform maoke: mòkte, gemòkt.

    - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

13. Waardering voor Tilburg door WBD: algemeen. Zie ook Opdèkke, Opzètte, Klaorzètte, Tòffel

    - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): klòrmaoke

    - WBD - 'klaormaoke' (II:948) - klaarmaken

    - WBD - 'getaaw klaorzètte ' (II:948) - getouw klaarzetten

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik zal et klòrmaoke - ik maok et klaor

1. naam

   iets wat vochtig en tegelijk plakkerig aanvoelt; onder andere witbrood dat met vocht geplet is tussen de vingers en vervolgens gebruikt wordt als aas om vissen te vangen ook: taaj, taai, week

   - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klam & klamp frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammig - frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klamzig / klamsig Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammes zeldzaam midden Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klef frequent midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - taai zeldzaam in het midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - week zeldzaam in Tilburg - Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 3 - 't Begon stillekes aon te donkeren. Uit de klamme grond klom 'n blauwe nevel, die de bosschen dicht spon. (Nieuwe Tilburgsche Courant 23 oktober 1929)

   - H.A. Sterneberg s.j. - Me trekken treurend deur ons bosschen,/ waor naoktgeplunderd klam en kil/ Och god, die 't nie ontloopen kossen/ nou boom bij boomke sterven wil. (Uit: Een busselke Braobaansch, 1932)
2. werkwoord

   klampe Accipter nisus klamper, klaamper zelfstandig naamwoord. naam voor diverse roofvogels, zoals buizerd, havik, en sperwer. De naamgeving houdt verband met (vast)klampen, klemmen, het met de klauwen vangen van de prooi. (zie lemma Klamper in Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Klaas J. Eigenhuis; 2004) In Tilburgs gebruikt voor de sperwer (Accipiter nisus), cf. Daamen, Handschrift 1916: "klaampvogel - sperwer"

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch, uit: Vluchtende gedaachten, 1932 - 'Nen klaamper / die heej ze [de duif] vermoord, / en nou dwerlen nog ennigte veeren; / die doen aon d'r denke' as zo'n hil enkeld woord / aon gedachten, die noit niemir keeren. - WBD - III.4.1:196 'klamper' - sperwer (Accipiter nisus), ook 'klampvogel' of 'schietklamperd' genoemd

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - as de kiepe ene klamper zien zèn ze bang

   - Cees Robben - Toen was't de beurt aon smellekes.../ Aon klampers en dn uil (19600708) (19600708)

   - WBD - III.4.1:198 'klamper', 'klamperd' - buizerd (Buteo buteo buteo)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klampvogel, havik

   - WNT - KLAMPER. In Vlaamsch België de algemeene naam der dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLAMPER zelfstandig naamwoord mannelijk -Algemeene benaming voor de dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken, enz.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klamper(t) zelfstandig naamwoord - sperwer, havik

   - WBD - III.4.1:200 'klamper', 'klamperd' - torenvalk (Falco tinnunculus)

   - WBD - III.4.1:200/201 'klamper', 'klamperd' - roofvogel (algemeen)
3. werkwoord

   klamtrèkke

   - WBD - klam trekken (teken van drachtigheid van een koe)

   - WBD - klamtrèkker - klamvaars (drachtige koe)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLAMTREKKER mannelijk - koe die klam trekt, waarbij vocht uit de spenen komt ten teken dat zij drachtig is.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klamtrekər , zelfstandig naamwoord mannelijk 'klamtrekker' - maal die enige tijd drachtig is, zgn. 'gewonnen heeft'.
4. zelfstandig naamwoord

   klander verkorting van kalander; ook genoemd: 'mijt' of 'wemel'

   - WBD - III 4,2:158 lemma Kevers - De kalander (Calandra granaria, een snuitkever die in meel of graan leeft) heet in het Kempenlands Wb. 1 en het Noordmeierijs Wb. wemel.

   - WBD - III 4,2:235 lemma Mijt - De mijten (Acari) vormen een zeer uitgebreide familie van kleine spinachtige diertjes, die veelal schadelijk zijn. Sommige leven parasitair op andere organismes en voeden zich aan hun gastheer, anderen leven van producten van de mens, zoals meel en kaas. mijt Tilburg wemel zeldzaam in Noorden van Tilburg kalander, klander Tilburg
5. werkwoord

   klaoge

   - Dialectenquête 1887 Willems - klaoge - klaogde - geklaogd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Klaoge meej gezónde bêen.

   - WBD - III.3.1:275 'klagen' = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief - klagen
6. zelfstandig naamwoord

   klaoger klager

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - òn klaogers gin nôod, òn zwètsers gin brôod - geen medelijden met klagers en snoevers.
7. bijwoord

   klaor klaar 1. klaar, gereed

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - klaor te krèège

   - Cees Robben - En mee Possemis klaor... [namelijk het nieuwe kostuum] - (19550402)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene mees moet vur zen vrou klòr staon - de man moet zijn vrouw beschermen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ... vurdè k kl(a)or zèè' (blz. 95)

8. 2. helder; louter

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Naacht, 1938 - Wè-d-is den hemel naa toch klaor, /persies van glas, - 't is wezelijk waor!

   - Cees Robben - Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ t hartjesbrood... (19600624)
9. naam

   Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - van waoter drinke krèède ne klaoren hals - ... word je niet dronken

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaoren blom - duidelijkheid, heldere zaak

   - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD - III.4.4:8 'klaar' = onbewolkt, ook 'helder'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klaor (krt.94); blz. 40: vocaalverkorting in 'klaor' (?)
10. werkwoord

    klaorbraoje

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaarmaken, presteren

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè braojde me naa tòch klaor? - wat flik je me nou? (200906)
11. zelfstandig naamwoord

    klaore klare (heldere) jenever

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 09 - As onzen opa vruugertèd / 'n Fleske Klaore kocht / Moes't van Jaansen op Kurvel zèn / Gin meens die aanders docht.

    - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sinte Peetrus weende bitter, zi drònke Piet, dan zal ie ók wèl klaore gelust hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) zeispreuk

    - Piet van Beers Sil... Haauw de bintjes strak: Eene raod zô ik toch wille geven./ Vur dè ge s'aoves slaope gòt./ Vat dan unne goeie borrel klaore,/ tegen de wurrem en de mot. (With Love; 1982-1987)

    - WBD - III.2.3:272 'klare' = brandewijn
12. werkwoord

    klaormaoke, klòrmaoke klaarmaken, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd m et de vocaalkrimpingen conform maoke: mòkte, gemòkt.

    - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

13. Waardering voor Tilburg door WBD: algemeen. Zie ook Opdèkke, Opzètte, Klaorzètte, Tòffel

    - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): klòrmaoke

    - WBD - 'klaormaoke' (II:948) - klaarmaken

    - WBD - 'getaaw klaorzètte ' (II:948) - getouw klaarzetten

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik zal et klòrmaoke - ik maok et klaor

1. naam

   iets wat vochtig en tegelijk plakkerig aanvoelt; onder andere witbrood dat met vocht geplet is tussen de vingers en vervolgens gebruikt wordt als aas om vissen te vangen ook: taaj, taai, week

   - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klam & klamp frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammig - frequent in Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klamzig / klamsig Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klammes zeldzaam midden Tilburg - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - klef frequent midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - taai zeldzaam in het midden van het Tilb. [?] - WBD - III.4.4:211 lemma KLAM = vochtig aanvoelend en een beetje plakkend - week zeldzaam in Tilburg - Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 3 - 't Begon stillekes aon te donkeren. Uit de klamme grond klom 'n blauwe nevel, die de bosschen dicht spon. (Nieuwe Tilburgsche Courant 23 oktober 1929)

   - H.A. Sterneberg s.j. - Me trekken treurend deur ons bosschen,/ waor naoktgeplunderd klam en kil/ Och god, die 't nie ontloopen kossen/ nou boom bij boomke sterven wil. (Uit: Een busselke Braobaansch, 1932)
2. werkwoord

   klampe Accipter nisus klamper, klaamper zelfstandig naamwoord. naam voor diverse roofvogels, zoals buizerd, havik, en sperwer. De naamgeving houdt verband met (vast)klampen, klemmen, het met de klauwen vangen van de prooi. (zie lemma Klamper in Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Klaas J. Eigenhuis; 2004) In Tilburgs gebruikt voor de sperwer (Accipiter nisus), cf. Daamen, Handschrift 1916: "klaampvogel - sperwer"

   - H.A. Sterneberg s.j.; Een Busselke Braobaansch, uit: Vluchtende gedaachten, 1932 - 'Nen klaamper / die heej ze [de duif] vermoord, / en nou dwerlen nog ennigte veeren; / die doen aon d'r denke' as zo'n hil enkeld woord / aon gedachten, die noit niemir keeren. - WBD - III.4.1:196 'klamper' - sperwer (Accipiter nisus), ook 'klampvogel' of 'schietklamperd' genoemd

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - as de kiepe ene klamper zien zèn ze bang

   - Cees Robben - Toen was't de beurt aon smellekes.../ Aon klampers en dn uil (19600708) (19600708)

   - WBD - III.4.1:198 'klamper', 'klamperd' - buizerd (Buteo buteo buteo)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klampvogel, havik

   - WNT - KLAMPER. In Vlaamsch België de algemeene naam der dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLAMPER zelfstandig naamwoord mannelijk -Algemeene benaming voor de dagroofvogels, zooals sperwers, valken, haviken, enz.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klamper(t) zelfstandig naamwoord - sperwer, havik

   - WBD - III.4.1:200 'klamper', 'klamperd' - torenvalk (Falco tinnunculus)

   - WBD - III.4.1:200/201 'klamper', 'klamperd' - roofvogel (algemeen)
3. werkwoord

   klamtrèkke

   - WBD - klam trekken (teken van drachtigheid van een koe)

   - WBD - klamtrèkker - klamvaars (drachtige koe)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLAMTREKKER mannelijk - koe die klam trekt, waarbij vocht uit de spenen komt ten teken dat zij drachtig is.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klamtrekər , zelfstandig naamwoord mannelijk 'klamtrekker' - maal die enige tijd drachtig is, zgn. 'gewonnen heeft'.
4. zelfstandig naamwoord

   klander verkorting van kalander; ook genoemd: 'mijt' of 'wemel'

   - WBD - III 4,2:158 lemma Kevers - De kalander (Calandra granaria, een snuitkever die in meel of graan leeft) heet in het Kempenlands Wb. 1 en het Noordmeierijs Wb. wemel.

   - WBD - III 4,2:235 lemma Mijt - De mijten (Acari) vormen een zeer uitgebreide familie van kleine spinachtige diertjes, die veelal schadelijk zijn. Sommige leven parasitair op andere organismes en voeden zich aan hun gastheer, anderen leven van producten van de mens, zoals meel en kaas. mijt Tilburg wemel zeldzaam in Noorden van Tilburg kalander, klander Tilburg
5. werkwoord

   klaoge

   - Dialectenquête 1887 Willems - klaoge - klaogde - geklaogd

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Klaoge meej gezónde bêen.

   - WBD - III.3.1:275 'klagen' = idem

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zwak werkwoord intransitief - klagen
6. zelfstandig naamwoord

   klaoger klager

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - òn klaogers gin nôod, òn zwètsers gin brôod - geen medelijden met klagers en snoevers.
7. bijwoord

   klaor klaar 1. klaar, gereed

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - klaor te krèège

   - Cees Robben - En mee Possemis klaor... [namelijk het nieuwe kostuum] - (19550402)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ene mees moet vur zen vrou klòr staon - de man moet zijn vrouw beschermen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ... vurdè k kl(a)or zèè' (blz. 95)

8. 2. helder; louter

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Naacht, 1938 - Wè-d-is den hemel naa toch klaor, /persies van glas, - 't is wezelijk waor!

   - Cees Robben - Zeg kende gij dè brooike nog/ Van klaoren blom.. van enkelt rog/ t hartjesbrood... (19600624)
9. naam

   Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - van waoter drinke krèède ne klaoren hals - ... word je niet dronken

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaoren blom - duidelijkheid, heldere zaak

   - Mar wij leerde van ons moeder: As r twee deure teegenoover mekaare oope staon, moeter êen dicht doen. En zôo ist. Dan was alles wir klaoren blom en dikke mik. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD - III.4.4:8 'klaar' = onbewolkt, ook 'helder'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klaor (krt.94); blz. 40: vocaalverkorting in 'klaor' (?)
10. werkwoord

    klaorbraoje

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - klaarmaken, presteren

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè braojde me naa tòch klaor? - wat flik je me nou? (200906)
11. zelfstandig naamwoord

    klaore klare (heldere) jenever

    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 09 - As onzen opa vruugertèd / 'n Fleske Klaore kocht / Moes't van Jaansen op Kurvel zèn / Gin meens die aanders docht.

    - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sinte Peetrus weende bitter, zi drònke Piet, dan zal ie ók wèl klaore gelust hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) zeispreuk

    - Piet van Beers Sil... Haauw de bintjes strak: Eene raod zô ik toch wille geven./ Vur dè ge s'aoves slaope gòt./ Vat dan unne goeie borrel klaore,/ tegen de wurrem en de mot. (With Love; 1982-1987)

    - WBD - III.2.3:272 'klare' = brandewijn
12. werkwoord

    klaormaoke, klòrmaoke klaarmaken, in het bijzonder: de tafel voor de maaltijd m et de vocaalkrimpingen conform maoke: mòkte, gemòkt.

    - WBD - III.2.3 - Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen.

13. Waardering voor Tilburg door WBD: algemeen. Zie ook Opdèkke, Opzètte, Klaorzètte, Tòffel

    - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): klòrmaoke

    - WBD - 'klaormaoke' (II:948) - klaarmaken

    - WBD - 'getaaw klaorzètte ' (II:948) - getouw klaarzetten

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - ik zal et klòrmaoke - ik maok et klaor

1. werkwoord

   alleen als infinitief gebruikt waarschijnlijk afleiding van 'klaas' - onbeholpen persoon

   - WBD - III.1.4:150 'klaas' = prutser

   - WNT - KLAZIG = sullig

2. zelfstandig naamwoord meervoud van klaos, klaas, hier: sinterklaas

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.
3. zelfstandig naamwoord

   klapbus proppenschieter

   - WBD - (III.3.2:128) klapbus, klapbuks, klabots, propschieter = proppenschieter

bromfiets

1. zelfstandig naamwoord

   klaploper; uitvreter

   - WNT - Eigenlijk: iemand die met een (of de) klap (lazarusklap) loopt, namelijk een biddend leproos of melaatsche; bij uitbreiding: iemand die op kansjes loopt, op profijtjes uit is, en vandaar (...) Iemand die het er stelselmatig op aanlegt om gratis de gast van vrienden of kennissen of van wien ook , te zijn, of om op andere wijzen om niet van anderen of hun goed te profiteeren. (lemma uit 1930)
2. zelfstandig naamwoord

   Carnavals-sticker van vereniging De Klaplôopers. Foto CuBra 2020. klapmuts slaapmuts

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et klinkt nèt òf dègge meej en klapmuts óp enen houteren dörpel slaot.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej en klapmuts óp enen houteren dörpel slaot - et klinkt asóf ... (Daamen - Handschrift 1916) - spreekwoordelijke vergelijking: het klinkt slecht.

   - WNT - KLAPMUTS - naam van een hoofddeksel voor mannen; overdrachtelijk: iemand met een klapmuts
3. zelfstandig naamwoord

   klappaaj klappei, vrouw die veel kletst, babbelt; iemand die kwaadspreekt

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klappij of klappaai - verklikster"

   - WNT - KLAPPEI - 1) Min of meer smadelijke naam voor een klapachtige, babbelachtige, praatzieke vrouw; een babbelaarster
4. werkwoord

   klappe

   - Informant Toine Raaijmakers - Klap et nie, dan bots et (mar) (uitroep: 'op hoop van zegen')

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - Klap et nie dan bóts et (Daamen - Handschrift 1916) - raakt het niet dan botst het: stemt het niet overeen, dan stuit het maar.
5. zelfstandig naamwoord

   klappees

   - WBD - legger (bep. gewrichtsziekte bij een paard), ook genoemd 'legger', 'gal' en (Hasselt) 'ligger'

...die klapperde alles daolijk et dörp deur... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 8; Nieuwe Tilburgsche Courant 19-11-1938)

1. naam
   - een gekweekte peersoort: 'Clapp's Favourite', wereldwijd populair geworden

   - WTT 2012 - De peer die onder de handelsnaam Clapps Favourite bekend is, werd gekweekt door Thaddeus Clapp uit Dorchester (Mass) U.S.A. in 1860. Sinds 1867 verspreid.

   - Cees Robben - Ik heb mèèlpèère, suikerpèère, juutepèère en klapse... en dan hek nog Gôôlse vringpèère, mar die zen enkelt goed vur de stoof... (19850927)
2. zelfstandig naamwoord

   De 'klapse peer' heeft zijn eigen monument en wel in Dorchester, een stadje nabij Boston. klapskoord

   - WBD - einde van het snoer van de zweep (voor een paard)

1. zelfstandig naamwoord
   - Pierre van Beek - "Een tong als een klapspaan" (Lazarusklep) zegt men van een zegvrije of brutale vrouw. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)
   
2. zelfstandig naamwoord

   klapzaand

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - onsamenhangend, leemachtig geel zand

   - WBD - III.4.4:151: 'klapzand' = stuifzand, ook 'vliegzand'

   - WNT - KLAPZAND - een soort van zeer fijn zand, ook kwel-, loop- en welzand genoemd.
3. zelfstandig naamwoord

   klapzuur brandend maagzuur

   - Pierre van Beek - zen èège et klapzuur wèèrke - zó dat men er bijna bij neervalt (Tilburgse Taaklplastiek 173) et klapzuur krèège

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 04 11 - As g'oew ège 't klapzuur zuukt...

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klapzuur zelfstandig naamwoord. - heel hevig, beroerd
4. werkwoord

   klasjeneere druk praten over gewichtige zaken, maar ook over zaken die slechts in schijn gewichtig zijn verbastering van 'collationeren' - uit het Frans: collationner > met betekenisverschuiving naar 'babbelen', 'gezellig praten'

   - WTT - 2012 - 'Collationner' heeft van oorsprong (ca. 1200) betrekking op de lezing die 's avonds gehouden werd tijdens de maaltijd van kloosterlingen, en de daaropvolgende bespreking van de voorgelezen tekst.

5. Begin van de Collationes van Cassianus Het woord is gebaseerd op de Collationes (Gesprekken) van Johannes Cassianus (4de of 5de eeuw), geschreven in de vorm van gesprekken tussen kluizenaars en monniken. (Rey, Dictionnaire historique de la langue française; 1998)

   - WTT - 2012 - de Tilburgse uitspraak is zeer uitlopend opgetekend.

6. Klasjeneere

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - klasjenere - kletsen (nbrab.) = Frans collationner

   - Naarus - Lèst hak innen Bossenaer bij mèn en daor hak gezellig mee kunnen klasjeneeren. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - meej de geminteraodsverkiezinge stonne ze op den Heuvel vur de kraant aatij oover den ötslag te klasjeneere (070307)

   - Piet van Beers De Aaw Warand: Mistal zèn ' t de zelfde kèèrels/ die ge klasjeneere ziet. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

7. Klasjionneere

   - Jaansen - Iederen dag waar ie er te zien en klasjionneerde druk op mee Pietjes... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

8. Klassieoneere

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klassioneeren - wij zullen 't soamen wel kl. (uit de war doen)"

9. Klassineere

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 12 01 - D'r wier geklassineerd, / Mee alle veur en tegens.

10. Klassionneere

    - Jaansen - ...en dè-t-er druk geklassionneerd wier... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

11. Klasjonneere

    - Jaansen - ...daor moeste em over heurre klasjonere! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

    - Jaansen - "Goei dingen gebeure nie in eentweedrie van je hupsakee, meneer Petit, daor mot over geklasjonneerd worre... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

12. Klazineere

    - Kees en Bart, Tilburgsche Post ca. 1930 - 'klazineeren'

    - Kubke Kladder - Na hè'k 't daor meer dan eens meegemokt, dè'k aachter 'n paor meskes liep, die druk on 't klazineeren waren - net as zullie dè kunnen - zoo gewoon op z'n Tilburgsch en potdome zô gaaw as ze in de gaote krege dè't er iemand aachter hullie was, begossen ze ineens in 't "hoog Hollandsch" za'k mar zegge. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) - ...ik hè daor [op de krantenredactie] wè geklazineerd mee den redacteur (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929)

13. Klazieneere

    - Cees Robben - Heurt ze toch is klazieneeren... (19590228)

    - Piet van Beers Paradèès: Waor meens meej mekaore klazieneere en toch ieder in zen èège wèèrde lot. (Het zeventiende boekje, 2010)

    - Vunderink - Wè verderop en tòffel, waoraon jongere meense stonne,/ die zoo te zien meej veul gebaor goed klazieneere konne. (Henriëtte Vunderink, Fist?, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

14. Klazjeneere

    - Piet van Beers Hoe gaoget: We klazjeneere hil wè aaf oover allerhaande zaoke. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

15. Andere bronnen

    - C. - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLASJENEREN onov.ww. druk redenerend en gewichtig praten over zaken van wereldbelang.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kla'sine.rə(n) zw.ww.intr, 'klassineren' - redeneren, kletsen, praten.

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klazieneere ww - kletsen, eindeloos praten

klèdderiedètse

1. zelfstandig naamwoord

   kleddertje, kliekje

   - Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980 in 2019 restje (van kooksel)
   ► Voor de volledige

   ► Voor de volledige lijst Klik hier
2. zelfstandig naamwoord

   klêed kledingstuk, kleed; uitsluitend voor vrouwen; in het bijzonder een jurk

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - klêed, meervoud kleeje; Meej de Paose krèègt ze en nuuw klêed. - Met Pasen krijgt ze een nieuwe jurk

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 11 22 - Ons moeder zee: Ik zè te jong / Vur 'n klèèd mee veul blòòt.

   - Dialectenquête 1876 - wè vur 'n klêd haad de bruid oan? (zie opm. bij steene)

   - WBD - III.1.3:63 'kleed' = jurk

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'klêêd' zelfstandig naamwoord - kleed, jurk
   ► kleeke, klêer, klêeraozie

3. Kleef toponiem; de stad Kleef, gebruikt om gierigheid aan te duiden

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tisser êene van Kleef, daor haawe ze meer van den hèb dan van de geef (Daamen - Handschrift 1916)
4. werkwoord

   klêeje, kleeje

   - Dialectenquête 1887 Willems - klêeje - kleedde - gekleed - geen vocaalkrimping

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kle.j ə (n) zw.ww.tr. - kleden

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kaaw/kouw, dòr kunde oewèège teege kleeje Tegen kou kun je je kleden
5. zelfstandig naamwoord

   kleeke 1. (niet al te dure, eenvoudige) jurk

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ''n helder kleejke'

   - [Vrouwe] besteeje d'r advies veul liever aon 't koope van schoon kleekes en leuke huudjes. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 27 april 1945)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 03 20 - Mar, wè ziek, hee jullie Keeke / Naauw al wir n aander kleeke?

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 03 18 - De jongemèdjes lòòpe wir / in kaokelbonte kleekes.

   - Piet van Beers Nie gèère stadte: èn dè schoon kleeke, dè blèèft nog wèl hange. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Ik weet nòg, dèk en schôon nuuw kleeke droeg... (Henriëtte Vunderink, Bewaarschool, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)
   ► zie klêed, klêer, klêeraozie

6. 2. klein vloer- of tafelkleed

   - Witte kleekes oover de tòffels kunne der ok niemer aaf, mar we zinge wèl liekes öt en buukske. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2003)

7. 3. textiel

   - WBD - kleejke (II:937) - lattendoek (voor de wolmolen)

8. 4. herenkleding

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLÊEKE(N) znw.o. - verkleinwoord van kleed. - Zwarte mansrok, kleed, pitteleer; Frans: habit. 'Kleed' gebruikt men nooit in dezen zin.
9. zelfstandig naamwoord

   klèèn, klènder, klènst klein, kleiner, kleinst de kleine(n), de kleintjes, kleine kinderen, boreling

   - Cees Robben - Jan.. wilde gij dn klèène efkes unne vorse luur aonspeeten... (19691219) - Cees Robben - Dn ijsco lokt klèènen... (19580524)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Asser ene, ene klèène kwaam hier òf daor, onverschilleg, dan ging zon vroedvrouw, die ging er meej, hè, omgewikkeld in den èèrem meej en paor (??) erooverheene èn dan ging ze der meej nòr de kèrk èn dan wier zon kind gedopt èn dan kwaam et wir tèùs!
10. zelfstandig naamwoord
    - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 01 31 - Wè d'aanders is t veur de klèn / Die vènen sneuw vanèges fèn/ Verwochten m vol verlangen / Mar as ie n week gelegen hee / Gaoget slibberbaontje en de slee / Hullie òk de kèl uithangen.

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ik kòcht vur de klèène en tróm; et is en klèntje mar en fèntje.

    - WBD - III.2.2:7 'een kleine krijgen' = bevallen

    - WBD - III.2.2:38 'een kleine', 'het klein' = kind
11. naam

    het klein(e)

    - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (In de straat gehoord) (17-10-1966) - Ze zegge wellis: hij lèkt op um as unne druppel waoter mar dèr, hij is t gelèk in ut klèn (17-10-1966)

    - Cees Robben - Dn klèène man (19600422)

12. bijwoord

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - we woone rèùm klèèn, zittie.

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ik zèè laoter getrouwd: mèn kènder zèn klènder dan de jouw. (291109)

13. gezegdes

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'klèèn mar fèèn'

    - WBD - III.1.1:10 'klein', 'klein van stuk' = klein van gestalte

toponiem

1. naam

   kleding, kleren ook 'klêere' komt voor

   - Hij [de pastoor op de preekstoel] hô 't over bloote nekken, vleeschkleurige kouskes, te duur kleer, polka haor enz., afijn, hij wô eigenlijk zeggen dè 't er vul te veul geneuk in de wereld is. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) - ...zonder fatsoenlijke kleer' aon 't lijf in et waoter te ligge! 'nen Meensch is toch ginnen visch. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ..[ik] trok m'n Zondagsche kleer' aon... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Naor oome Teun; Nieuwe Tilburgsche Courant 24-2-1940) - En 't waar 'n schoon duifke in d'r witte kleer' en ze zong as 'nen nachtegaol! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12; Nieuwe Tilburgsche Courant 17-12-1938) -En kleere! Ammaol van dè spinnekoppe-goedje, floddertuig, slap en dun! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

   - Cees Robben - kost en kleer. (19540213) - Hein Quinten; Tilburgse spreuken; ca. 1990 - Un goeij stuk kleer zal nie zo gaaw lebbere...
   ► zie klêed, kleeke,

   ► zie klêed, kleeke, klêeraozie
2. zelfstandig naamwoord

   klêeraozie klerage, klerenDialectenquête 1887 Willems - III.1.3:1 ' klerage' = kleren, kledij

   - "Ze mos niks hebben van swiet en kaskenaode mèr vur de kleeraozie kwaam ze op. We moesten er pront opstaon." (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kliraozie'

   - Cees Robben - Wè d ons moeder toch moes spaoren/ vur de swiet... de kaskenade.../ De kleeraozie... de seklade... (19560512) [De prent behandelt het feest van de Eerste Communie en de kosten daarvan, die ook voor het oog van het kerkvolk gemaakt werden.]

   - Van Dale - klerage - (gewestelijk) kleren

   - WNT - KLEERAGE zie 'kleedage' KLEEDAGE - met overgang v. d. intervoc. d tot j: klee(j)age, zelfstandig naamwoord vrouwelijk - 1) Coll. benaming voor kleeren, kleedij; 2) Met dez. bett. zeker jongere, populaire bijvorm KLEERAGE, zeer gewoon in vele dialecten.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLEERAGE (uitspr. klieëreuzz ə ) znw.v. - kleeding

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kle'ra'zi zelfstandig naamwoord vrouwelijk klerazie - klerage, kleren (in collectieve zin)
   ► zie klêed, klêer, kleeke

1. zelfstandig naamwoord

   klaver de uitspraak varieert tussen [kleever] en [klèèver] zowel voor de plant als de kleur in het kaartspel 1. klaver (plant) klaver, veldklaver (Trifolium) Meer dan 300 soorten uit het plantengeslacht Trifolium. De botanische naam Trifolium verwijst naar de bladeren, die meestal uit drie deelblaadjes zijn samengesteld (Latijn: tres is drie en folium is blad). Bij de witte klaver komt zeer soms een vierbladig exemplaar voor; de zeldzaamheid wil dan ook dat het vinden van een klavertjevier geluk brengt. Trifolium - Klavertje vier Witte klaver Rode klaver

   - Dialectenquête 1876 - klever - klaver (Trifolium)

   - Cees Robben - [de stier spreekt] Ik (...) snoepte van dn zwiers en t gras/ Dn klèèver en dn rôôme... (19600415)

   - WBD - I:1409 steenklaver: 'stinkklèèver, witte klééver, bèlklééver

   - WBD - I:1410 rode klaver: (Hasselt) 'roojə kléévər'

   - WBD - III.4.3.262 kleeverzurkel - witte klaverzuring

   - WBD - I:1409 steenklaver: 'stinkklèèver; witte klaver: (Hasselt) 'witte klééver'; bolklavers (Hasselt) 'bòlklééver'

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kle.ver, zelfstandig naamwoord mannelijk - klaver

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLÈVER zelfstandig naamwoord mannelijk - klaver
2. zelfstandig naamwoord

   2. klaveren (kaartspel) klèèveres - klaveren, kaart met het teken 'klaver'; in het kaartspel ook: kleeveres - klaveren

   ► CuBra - Brabants kaartspel

1. zelfstandig naamwoord

   klaver de uitspraak varieert tussen [kleever] en [klèèver] zowel voor de plant als de kleur in het kaartspel 1. klaver (plant) klaver, veldklaver (Trifolium) Meer dan 300 soorten uit het plantengeslacht Trifolium. De botanische naam Trifolium verwijst naar de bladeren, die meestal uit drie deelblaadjes zijn samengesteld (Latijn: tres is drie en folium is blad). Bij de witte klaver komt zeer soms een vierbladig exemplaar voor; de zeldzaamheid wil dan ook dat het vinden van een klavertjevier geluk brengt. Trifolium - Klavertje vier Witte klaver Rode klaver

   - Dialectenquête 1876 - klever - klaver (Trifolium)

   - Cees Robben - [de stier spreekt] Ik (...) snoepte van dn zwiers en t gras/ Dn klèèver en dn rôôme... (19600415)

   - WBD - I:1409 steenklaver: 'stinkklèèver, witte klééver, bèlklééver

   - WBD - I:1410 rode klaver: (Hasselt) 'roojə kléévər'

   - WBD - III.4.3.262 kleeverzurkel - witte klaverzuring

   - WBD - I:1409 steenklaver: 'stinkklèèver; witte klaver: (Hasselt) 'witte klééver'; bolklavers (Hasselt) 'bòlklééver'

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kle.ver, zelfstandig naamwoord mannelijk - klaver

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLÈVER zelfstandig naamwoord mannelijk - klaver
2. zelfstandig naamwoord

   2. klaveren (kaartspel) klèèveres - klaveren, kaart met het teken 'klaver'; in het kaartspel ook: kleeveres - klaveren

   ► CuBra - Brabants kaartspel

1. werkwoord

   waarschijnlijk van 'klepperen'

   - ...in de week iederen mèrgen om kwart veur aachte op de zwartgelakte klumpkes nor de kerk klefferen... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek ; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)
   
2. zelfstandig naamwoord

   klèmbakkes kaakklem (trismus), krampachtige samentrekking van de kauwspieren als gevolg van een infectie, waardoor de mond niet meer geopend kan worden.

   - wordt toegewenst aan iemand die te veel praat. [bron/bewijsplaats niet bekend]
   ► zie volgende
3. zelfstandig naamwoord

   klèmmond

   - WBD - III.1.2:364 'klemmond' = tetanus

   - WTT - 2013 - de bacteriële infectie tetanus veroorzaakt verlamming van de spieren, te beginnen met die in het aangezicht.
   ► zie vorige
4. naam

   klènder kleiner

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - klènder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - hèdde gin klèndere? - hebt u ze niet kleiner?

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - kländ ə r
5. bijwoord

   klè ns uitdrukking: van klèns af aon - van kindsbeen af

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Van klènsaf aon zèèk opgebròcht van Körvel
6. naam

   klènst kleinst van 'klèèn', met vocaalkrimping.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - 'de klènste zèn de biste', zi de begijn, èn ze naam de dikste ('72) - uiting van valse bescheidenheid

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 35) klènst (van 'klèèn' met vocaalreductie)

1. zelfstandig naamwoord

   klep (met name van de broek), ook voor 'deksel' hoofddeksel

   - Pierre van Beek - Met het woord "klep" alleen is het ook een beetje zonderling gesteld in onze contreien. Behalve het stijve gedeelte van een pet wordt hiermede ook wel de hele pet aangeduid. (Tilburgse taalplastiek 1 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 4 februari 1950)

   - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): pèt óf klèp = pet

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dè klopt as en pliesiemuts zónder klèp (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek -64)
   

2. deksel, bedekking

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et paast as en klèp óp en gaanzekooj (Iets klopt goed, of twee zaken komen goed bij elkaar.)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et paast as en klèp óp en gaanzekooj (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek '69) - gezegd als twee zaken goed bij elkaar komen.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - en klèp óp en gaanzekooj ('69) - antwoord op de vraag 'Wat ben je aan het maken? onverwacht op bezoek komen

3. zoals postduiven onverwacht weer thuis komen en op de klep van het duivenkot'neerstrijken

   - gezegde - op de klèp valle - onverwacht binnenkomen (ontleend aan duivensport)

   - Piet van Beers Jonges, löster is: Hij valt hier aaltij óp de klep... (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - op de klèp valle (duivensport) - onaangekondigd op bezoek komen

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de klèp (= ... Mutsaers)
4. zelfstandig naamwoord

   mond

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klèp zelfstandig naamwoord - klep, mond, smoel

   - WBD - III.1.3:182 'klep' = pet
5. zelfstandig naamwoord

   klèpbroek bepaalde mannenbroek, lijkend op de tirolerbroek

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klepbroek - scheldnaam voor geestelijken"

   - Pierre van Beek - "Klepbroeken" kent de jeugd van tegenwoordig niet meer. Wij echter weten, dat dit een thans niet meer in zwang zijnde mannenbroek was, die van voren met een ruim overslaand stuk sloot. "Klep" schijnt hier de betekenis van "deksel" gehad te hebben. Het wordt als zodanig wel meer gebruikt. De platte uitdrukking "iemand voor zijn klep schoppen" kan o.i. hiermede wel verband gehouden hebben. (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950)

   - Pierre van Beek - "Klepbroeken" kent onze huidige samenleving niet meer. Het was weleer een mannenbroek, die van voren met een ruim overslaand stuk sloot zoals men dat nu nog aan de gemsleren Tiroler broeken kent. "Klep" schijnt hier de betekenis van "deksel" gehad te hebben. In die zin wordt het trouwens wel meer gebruikt: "doe er de klep (het deksel) maar op !"... De platte uitdrukking: "Iemand voor zijn klep schoppen" kan o.i. hiermee wel verband gehouden hebben. Militaire instructeurs hadden vroeger - en misschien nóg wel - het woord "menageklep" in hun vocabulaire, waarmee wel zeer plastisch "mond" werd aangeduid. De associatie met "deksel" dringt zich ook hier op. En tot slot: In de periode van de "klepbroek" deden de oude vrouwkes het met een "open-toe-broek". De inrichting daarvan moet ge maar eens aan uw grootmoeder vragen... [Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 5 mei 1964]

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klepbroek zelfstandig naamwoord, klepbroek

6. klèpke zelfstandig naamwoord, verkleinwoord van klap

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD - (Hasselt) - langbenig paard, elders 'klippel' genoemd of 'hôoge'

   - WBD - III.1.3:226 'klepper' = houten sandaal

   - WBD - III.4.4:221 'klepper' = iets groots in zijn soort; ook 'bonk', 'joekel', 'kanjer', ' knoert', 'kadee'

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLEPPER zelfstandig naamwoord mannelijk - ... Buitengewone jongen, iemand die zich onderscheidt door geleerdheid, verstand, bekwaamheid, stoutmoedigheid, deugnietenstreken enz. 'Ne geleerde klepper; 'ne felle klepper.
2. naam

   klèpschouw verlegen, schuw, schichtig uit de duivensport: een duif die bang is, of treuzelt, om 'op de klep te vallen'

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'klèpschaaw' - met drempelvrees, verlegen

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - klepschouw, bijvoeglijk naamwoord, schichtig, verlegen, te bang om te praten (kleppen)? vooral gezegd van iemand die geïntimideerd is.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klèpschaaw bijvoeglijk naamwoord, schuw, verlegen
3. zelfstandig naamwoord

   klèptiet klikspaan

   - Hij kwaam et aaltij te weeten, aaltij waar der wel intje, die vur kleptiet spulde. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 27 06 07 - Ge moet oppaase as hij in de buurt is; tis en èchte klèptiet

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - lultiet, v. (van 'lullen', kletsen, en 'tiet', kip) kletsmajoor, ook lulbroek, - kous, -muts, -kont en -meier.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klèptuut zelfstandig naamwoord - klikspaan

1. werkwoord

   bijvoorbeeld het ketsen van steentjes op water (spel, meestal ketsen genoemd)

   - Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - dan gonken we vaoren, schotsenrijers vangen, steentje kletsen en spatten en poelieën.
2. zelfstandig naamwoord

   klètskoek kletskoek, kletspraat, onzin

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - klètskoek óp en stökske verkôope (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) - onzin vertellen
3. zelfstandig naamwoord

   klètskòp

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - schurftig hoofd

   - WNT - KLETSKOP - benaming voor een door het hoofdzeer (favus) aangetast hoofd; benaming voor deze ziekte.

1. zelfstandig naamwoord

   kletswijf

   - WBD - III.1.4:116 'kletswijf' = vrouw die graag kwaadspreekt
2. zelfstandig naamwoord

   klèùf, klöfke kluif

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLEUF (kleu:f) mannelijk gekliefde blok hout, gereed voor het gebruik in de kachel.

etymologie onbekend

1. bijwoord

   de etymologie is onduidelijk; waarschijnlijk is er een verband met klepel in de betekenis klepel van een kerkklok

   - Cees Robben - Den onzen [mijn man] is net zôô kerks as unne hond klippels... (19651105)
2. zelfstandig naamwoord

   klirbòrsel kleerborstel

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - vat de klirbòrsel es öt de klirkaast

   - WBD - (III.2.1:305) klirbòrsel - kleerborstel
3. zelfstandig naamwoord

   klirkaast kleerkast

   - WBD - (III.2.1:107) 'Kleerkast'
4. zelfstandig naamwoord

   klirkes kleertjes

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'oew kleurige kleerkes', moeder moet er oew klirkes nog driegen'
5. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord van 'kleere', met vocaalkrimping klirmaoker kleermaker

   - Informant Toine Raaijmakers - Alles meej maote, zi de klirmaoker, en hij sloeg zen vrouw meej d'el.

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "wij hebben de kleermaker in de wan (de kleermaker aan huis om te komen snijderen, voor een klein daggeldje en de kost (of dat nog bestaat?)"
6. zelfstandig naamwoord

   kliske

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'klis' zelfstandig naamwoord - rookvlees aan het stuk

7. Klisstòk Kaart Topografische atlas; ca. 1900 toponiem Quirijnstok

   - Audioregistratie 1978 - èn zoô ging hij et Lijnsheike èn zôo ging hij, war, ik zal zègge dur Klisstòk èn daor ooveral heene èn zôo noeme wij de wèg nòr Waalwijk toe. FvI: Waor hèdde dè woord nouw wir? Klisstòk? Dès eigenlijk Quirijnstok? Jè, mar gij wilt toch hèbbe dè ikja, ja, ja (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)

   - Audioregistratie 1978 - die Quirijnstok die hier nouw genoemd wòrt hi, dè was vroeger de Klisstòk, niks aanders, die kènde niemand aanders as de Klisstòk. En ik ôok, aatij, de Klisstòk èn die was nie daor mar die was daor! Nòr den Uudenhout toe (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
8. zelfstandig naamwoord

   klocht zwerm, troep, vlucht, klucht van Nederlnds 'klucht', vlucht, troep Kees en Bart: 'de klocht loopjongens'; "n klocht ganzen'

   - Cees Robben - t Is unne streup... n heele klocht... (19580531)
9. zelfstandig naamwoord

   Moeders meej hêel klòchte kènder... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Aovendvierdaogse) Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - asser èrges êen kraaj neerstrèkt, laandt er sebiet en hêele klócht (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - waar aas is, verzamelen de gieren zich. Henk van Rijen en klocht kènder - veel kinderen

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - De mister heej aatij en hil klocht jong om em heene. (020510)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLUCHT (klocht), v. - zwerm vogels, toom biggen, menigte mensen, groot aantal kinderen: 'n hil klocht.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klócht (krt.107); zie ook blz. 182/183.

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - klocht, klucht, kluft, kloft - troep (bv. van vogels)

   - WBD - troep (gezegd van dieren); ook 'klòcht' genoemd

10. en klócht dèuve; en klócht kènder;

    - WBD - klócht - kudde volwassen varkens, ook genoemd 'hôop' of 'staaw'

    - WBD - 'klòcht' of 'kloocht' - kudde (m.b.t. schapen)

    - WBD - 'klócht' - troep kippen; III,4.1:180 'klocht' - groep patrijzen

    - WBD - 'klócht' - troep ganzen; III.4.1:33 'klocht' - zwerm vogels
11. naam

    kloek wijs van Dale. (gewestelijk: verstandig, wijs) Daamen -Handschrift 1916: "ik kan er mar nie kloek uit worren (wijs)" kloeke Werkwoord, zwak - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - gezellig bij elkaar klitten (zitten) klöfke zelfstandig naamwoord, verkleinwoord kluifje

    - verkleinde vorm van 'klèùf'
12. zelfstandig naamwoord

    Cees Robben - Pietje.. lustte iets van t kuuske../ Platte ribben.. zult of spek.../ Kaoikes.. balkenbrei [sic] of klöfkes.../ Kienebak soms uit de nek... (19550205) klöjster kluister

    - WBD - blok (ketting met een blok aan een been van een paard om te beletten dat het uit de wei springt), buiten de Hasselt 'springblok' genoemd

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'klouster' - kluister, hangslot
13. zelfstandig naamwoord

    klòk 1. de klok, uurwerk

    - Pierre van Beek - Als kinderen lelijke gezichten trekken of zeuren, zegt moeder: "Als ge 't klokske van Rome hoort slaan, blijft ge zó kijken!" (Als de kleine de fopperij niet snapt, zal hij wel een ander gezicht zetten.) (Nieuwe Tilburgsche Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)

    - WBD - II.1.2:245 'de klok optrekken' = snotteren

    - WBD - III.3.3:75 torenklok, 'kerkklok';

    - WBD - III.3.3:76 kerkenklokje
14. zelfstandig naamwoord

    2. kip

    - WBD - hen met kuikens, ook 'kloek' genoemd

    - WBD - broedende kip die men op eieren heeft gezet

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KLOEK noemt men hier eene kloekhen. Men leidt het af van 'glocire';

    - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - klók (krt.18 en blz. 165)

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klók zelfstandig naamwoord vrouwelijk - kloek (hen)
15. zelfstandig naamwoord

    Ill.: Thomé - vaccinium myrtillus - bosbes - klòkkebaaj klòkkebaaj bosbes - Vaccinium myrtillus, gewone of blauwe bosbes WBD: De blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus) is een klein struikje uit de heidefamilie. Het is een bodembedekker in bossen op zure grond met fijn getande, lichtgroene blaadjes, met bleekpaarse bolvormige bloempjes en met blauw bestoven besjes met kenmerkend blauw sap. In Tilburg ook: Klokkebei, Klokkebeien, Sint-jansbezem. - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - moerbeejzem zelfstandig naamwoord - blauwe bosbes

    - Daamen - Handschrift 1916: "klokkebaai - Boschbessen"

16. ...daor groeien de klokkebaaie mee duuzende kilos. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Wieste, dè bosbessen in ons tòltje/ klòkkebaaje hiete? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007) Stadsnieuws: Klòkkebaaje vènde op plòtse in et bos waor et en bietje donkerder is (280109)

    - WBD - III.4.3:178 klòkkebaaj - blauwe bosbes, ook bosbes genoemd of sint-jansbeezem

    - WBD - III.4:200 klòkkebaaj - vrucht van de sneeuwbes

    - WBD - III.2.3:223 'klokkenbeziënvlaai' = bosbessenvlaai

    - WNT - KLOKKEBEI, -beier - Westbrab. benaming voor de blauwe boschbes, Vaccinium Myrtillus
17. zelfstandig naamwoord

    Hees klokkebaaje (1:18)

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLOKKEBEIER znw.v. - kraakbes KLOKKEBEIS znw.v. - kraakbes, blauwbes, boschbezie (klokkebeier)

    - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - klokkebaai - bosbes (wnbr)
18. naam

    Str. klokkebaaje (2:20) klökske zelfstandig naanwoord, verkleinwoord klokje 1. bloem akelei - Aquilegia vulgaris - wilde akelei In Tilburg ook: akelei, klokjesbloem, klokskesblom, soms pantoffelbloem (WBD) WBD: De akelei (Aquilegia vulgaris) wordt 30 tot 80 cm hoog. De stengels groeien rechtop en zijn bovenaan vertakt. De bladeren zijn meestal 3-tallig met brede, diep gekartelde blaadjes. De bloemen zijn groot en hangend, blauw of donkerviolet van kleur (soms roze of wit); de kroonbladeren zijn trechtervormig, met aan de top een naar binnen gebogen spoor. Akelei bloeit van mei tot juni en groeit vrij zeldzaam in lichte bossen, aan oevers en in weiden. - WBD - III.4.3:240 klökskesblom - akelei (Aquilegia vulgaris) Foto: Leo Michels 2. klokje as 't klukske klept drie keeren... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Maonnaacht , 1932) 't Klökske rikketikt op taoffel (Piet Heerkens; uit: De Mus, Tijd en nood, 1939) tik-tik-tik as van n klökske... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Naachtegaol, 1941)

    - Cees Robben - In mn kaomer tikt n klökske (19700220)

    - WBD - III.3.3:81 klökske, klèèn klökske, bimmelebom = klepklok

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klökske - klokje
19. zelfstandig naamwoord

    Illustratie van Tijs Dorenbosch klomp klomp Foto: Regionaal Historisch Centrum / Stadsmuseum Tilburg ...daogs dr nao règenden ut aauw wève op klumpkes... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ók meej klómpen aon kunde wèèd koome, mar dan meuder nie meej klòssenbakke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - Iemand van gewone komaf kan het ver brengen als hij zijn manieren maar aanpast. Henk van Rijen de klomp öthaole - eruit halen wat Sinterklaas erin gelegd heeft

    - WBD - (II:2956) 'klomp' (183a); 'kloomp' (183c)

    - WBD - (III.1.3:224) 'klompschoen' = klompschoen
20. zelfstandig naamwoord

    Nieuwe Tilburgsche Courant 1944 De jonge klompenmaker - Henry Ossawa Tanner klonterbrôojke

    - WBD - III.2.3:197 'klontebrooike' = wittebroodje

1. zelfstandig naamwoord

   samenstelling uit klont + vinger

   - 2019 vieze vingers (zie ook sausdèùme) (Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980. Voor de volledige lijst Klik hier )
   
2. zelfstandig naamwoord

   kloojoow stuntelaar: onhandig, kwaadaardig

   - Henk van Rijen hèdde ôot zone kloojoow gezien? ... stuntelaar -

3. Eufemistische variant op 'klooier', of samentrekking van 'klootjong'?

1. zelfstandig naamwoord

   man, vrijer

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Zal ik veur jou is naor unne goeije kloris uitkèke [?] - Nè, veur men ginnen opgesolferde (13-07-1966)

   - Lodewijk van den Bredevoort, pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Laoter hèk geheurd dè ons Nelleke meej de klorus waor ze toen verliefd op waar, tien meter verder tussen et riet ha geleegen.
2. zelfstandig naamwoord

   klôot

   - Dialectenquête 1876 - kloot, klutje

3. 1.1. man, manspersoon, mens, gewone man

   - Cees Robben: Et prakkezeere is ötgevónde dur enen èèreme klôot.

   - WBD - III.1.4:36 'slome kloot' = ezelachtig persoon

   - Henriëtte Vunderink; Taante Aldegond, uit: Tis de moejte wèrd, 2011 - En ôome Jan, dieje goeje klôot,/ die klaogde toen es zene nôod.
4. zelfstandig naamwoord

   1.2 kloot, kloten, teelbal

   - WBD - III.1.1:224 'kloten' = teelballen

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLOOT (kloo:t) m, veel gehanteerd woord, zelden = teelbal; meestal = manspersoon: 'n goeje kloo:t - goedaardige sul.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KLOOT - kluət , znw.m., verkleinwoord - klutə - teelbal; nen van een vent

   - WBD - III.2.3:258 'een stuk in zijn kloten hebben' = dronken zijn

   - WBD - kloote (Hasselt) - teelballen of testes van de hengst, ook genoemd 'bòlle'

5. 1.3 kloot - als eerste lid in samenstellingen - iets kleins, iets dat minder belangrijk is

   - WBD - III.4.4:224 'klootding' = iets kleins in zijn soort, ook 'geneuk'

   - WBD - III.4.4:284 'klootding' = iets onbelangrijks
   ► klôotjong,

   ► klôotjong, klôotkèèrel, klôotvèèger
6. bijwoord

   1.4 kloot - als tweede lid in samenstellingen met de betekenis als onder 1.1.

   - Cees Robben - Zit nie zôô te pitse.. pie-lie-klôôt.. (19800718)

   - Cees Robben - Mopperklôôt... (19800510)

   - Cees Robben - Zit toch nie zôô te knelle, dabklôôt... (19841130)

   - Cees Robben - Hedde wir in de Laai te ligge te meutele, dab-klutje... (19790504)

   - Pierre van Beek - tis klôote meej den bók - het draait op een fiasco uit

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - ik zèè himmòl nie goed, ik vuul menèège klôote, ik voel me allerbelabberdst.

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - As ge Opa bent is t goed kloôte aon den bok (23-02-1972)

   - Henk van Rijen tis klôote meej den bok - het verloopt niet naar verwachting

   - Henk van Rijen lopt nòr de klôote - loop naar de maan

   - Daamen - Handschrift 1916: "lopt nor de klooten (naar den drommel"

   - Daamen - Handschrift 1916: '"t is klooten ('t is mis, 't is huilen)"

1. werkwoord

   punniken

   - Onze Co, aaltij goed gewist in punniken, dè toen nog klosbraaie hiete, ha un pèèrdetèùg gemaokt. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
2. zelfstandig naamwoord

   klöske

   - WBD - klöske (II:985) - klosje: trekklos

   - WBD - klöskes (II:1050) - klosjes (van het lenggaren)
3. werkwoord

   klòsse

   - WBD - III.1.2:154 'klossen' = sloffen
4. werkwoord

   klòssebakke

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - luidruchtig aan komen lopen

   - WBD - III.1.2:154 'klossebakken' = sloffen
5. zelfstandig naamwoord

   klòssembak

   - Pierre van Beek - sullig, traag, weinig intelligent persoon, 'laobes', ± 'gaoper'

   - Kees en Bart: 'klossebak'

   - A.J.A.C. van Delft - "'t Is 'ne klossenbak." Dit is: 't Is een sufferd. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - Pierre van Beek - Van 'n sufferd zegt men: "'t Is 'n klossenbak". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - Cees Robben - Unne klossenbak van unne vent (19650430)

   - Et waar rondèùt enne klossebak. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ók meej klómpen aon kunde wèèd koome, mar dan meuder nie meej klòssenbakke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - Iemand van gewone komaf kan het ver brengen als hij zijn manieren maar aanpast.

   - WBD - klossenbak (II:943) - bijnaam van de wever; n assimileert aan b, wordt dus m (wel uitgesproken)

   - WBD - 'klòssəmbák' (II:1032) - klossenbak: pijpenbak van de pijpenspoel

   - WBD - 'klòssəmbák' (II:1033) - klossenbak: pijpenbak van het weefgetouw

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'klossebak' zelfstandig naamwoord. - lompe vent
6. zelfstandig naamwoord

   kloster klooster

   - Cees Robben - Dè din [sic] klôster blommen bloeien... (19550806)

   - Audioregistratie 1978 - Nou weet ik wèl wòrrom dè zij zo gèk is gewòrre! Ja mar, bij Ven Rèèzewèèk tèùs waare tweej Mie was nòr et kloster gewist, in Aorendonk, hi. Èn daor isse van truggestuurd èn daor heej zij dè van gekreege! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 05 - die zaat int kloster òn et Fraatersgat

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - klo´stər , znw.o. 'klooster' - klooster.
7. werkwoord

   klot tegenwoordige tijd enkelvoud van 'klôote' Henk van Rijen - hij klot zôo mar aon - hij doet zo maar aan (zonder resultaat)

   - WBD - III.4.4:271 'klot' = kluit, k aanes , kop, hoofd

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - zene kaanes vólvreete - onbeschoft veel eten

   - WBD - III.1.1:194 'kanes' = maag

   - WNT - VIII:1249 KANIS (II) zelfstandig naamwoord (m?) 'bargoensche' term, een straatwoord voor 'hoofd; 'kop', 'test'. Kanes, hoofd, Boeventaal

1. zelfstandig naamwoord
   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KLOT, voor klomp (een klot aarde, deeg); KLOTJE, klompje, voornamelijk voor een klotje suikers
2. zelfstandig naamwoord

   klòtje

   - WBD III.2.3:145 - 'klotje boter' = klomp boter; ook: 'wigt', 'kluit'
3. zelfstandig naamwoord

   klötje kluitje Nao en pan gebakke èèrpel/ meej en klötje vèèrkesvèt/ stuurde ze vruuger de kènder/ meej en volle maog te bèd. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: De prèès van dèèrpel)

   - Dialectenquête 1876 - klùtje, diminutivum van 'klòt' (ù = doffe u)
4. werkwoord

   klòtte klòttere werkwoord, zwak 1. vallen

   - Daamen - Handschrift 1916: "klotteren - vallen"

5. ...en ze klotterde over 'nen eemer mee waoter... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun op collecte; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 12-8-1939 26-8-1939)

   - Cees Robben - [Hij] klottert lôôdrecht naor beneeje../ En valt hil zn vruut kepot.. (19700925)

   - Cees Robben - Ik ben giestere over unne kaaischeut geklotterd.. (19720915)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 12 05 - Ze kwèèk: "Ik wô gaon klottere / En dè hek naauw ok gedaon / Ik klotterde vierkaant omlèèg / Toen'k over de brug wô gaon."

   - WBD III.1.2:11 -'klotteren' = struikelen; ook: 'stulperen', 'stronkelen'

6. 2. de markt bezoeken op klompen, op klompen lopen

1. zelfstandig naamwoord

   klèùt, klötje kluit, kloot

   - WBD - III.2.3:145 'kluit boter' = klomp boter; ook: 'wigt', 'weg', 'klotje'

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLOT mannelijk kluit (klötje) - homp: 'ne klot boter.
2. zelfstandig naamwoord

   kleutergat klein kind

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "kleutergat - klein kindje, aardig klein kindje"
3. werkwoord

   kleuve klieven

   - WBD - III.1.2:77 'kleuven ' = klieven, verdelen

   - WBD - III.1.2:355 'kleuven' = kloven; ook 'klieven'
4. zelfstandig naamwoord

   kleviere handen, klauwen

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - blèèft er meej oew kleviere vanaaf

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Blèèft er meej oe kleviere vanaaf, dè zèn de mèn - Blijf er met je tengels af; die zijn van mij (250508)
5. werkwoord

   Cees Robben; 10e Buukske - 'Laot die schaol nie uit oew klaviere valle' klimme klimmen, ook: stijgen, rijzen, klaveren

   - WBD - III.1.2:8 'klimmen' = omhooggaan

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - klimme - klóm - geklómme
6. zelfstandig naamwoord

   klink

   - WBD - schede van een rund

   - WBD - uitwendig zichtbaar geslachtsdeel van de merrie

   - WBD - sluiting aan de ovendeur (in een bakkerij)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de klink van de deur nòg nie vaast hèbbe (Daamen - Handschrift 1916) - nog niet van plan zijn weg te gaan

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - I - zelfstandig naamwoord vrouwelijk klink - uitwendig geslachtsdeel v. merries

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - II - zelfstandig naamwoord vrouwelijk klink - ijzeren voorwerp dienende ofwel om de stof van de wever gespannen te houden, ofwel om ze op de onderloper te winden.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLINK znw.v. - bilnaad van dieren
7. werkwoord

   klinke klinken

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - klinke - klónk - geklónke

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - in 2e pers. en 3e pers. enk. presens wordt in het cluster nkt de k verzwegen klingt
8. zelfstandig naamwoord

   klinkerd

   - Kees en Bart: óp den Klinkert

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij had ene kaoter gestrikt óp de klinkert ('58) - een rijk huwelijk gesloten (klinkert = klinkerweg)

   - WBD - III.3.1:397 'klinkerd' = openbare weg, ook genoemd: 'weg, baan'

   - WBD - III.3.1:403 'klinkerd' = straat; ook genoemds: 'klinkerweg, klinkerpad, keiweg, straat'
9. zelfstandig naamwoord

   klippel knuppel

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej alle klippels kunne slaon (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - met alle knuppels kunnen slaan = van alle markten thuis zijn

   - N. Daamen; handschrift Tilburgs dialect, 1916 - "klippel - knuppel"

   - WBD - III.1.2:66 'klippel' = knuppel, knots; ook: 'knoest'

   - WNT - o. a. knuppel

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 'Hij was zo bang snaachs, der ston ene klippel nèffe zen bèd' (141107)
10. zelfstandig naamwoord

    Hees klippel (V:64,67) Verh.KLIPPEL mannelijk - knuppel; lomperd

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KLIPPEL zelfstandig naamwoord mannelijk - knuppel, Frans: bâton

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - klippel zelfstandig naamwoord - knuppel

    - WBD - langbenig paard, ook genoemd 'hôoge', of (Hasselt) 'klèpper'

1. zelfstandig naamwoord

   iets om op te kauwen, tussendoortje

   - Moeder kopt bij de pòllingkraom/ wè knaaw vur onderweege. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Kèrmes)
2. zelfstandig naamwoord

   knaawbôon tuinboon, 'tèùnbôon', 'lapbôon', 'boeretêen'

   - WBD - III.2.3:84 'knauwboon' = tuinboon - frequent en uitsluitend in Tilburg
   ► zie dossier

   ► zie dossier tuinboon

3. Wurrom kunne die jong van de tegesworrige tèd ok nie mir mee knaauwboone speule? Hoe koom ut dè dè ut de mode is gegaon? (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - Witte wek-wek.. Wies? ... Knaauwbôône... (19580712)

   - Soms han ze jêun me peestamp/ Wè knaawbóone of bessesap Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - WBD - III.2.3:84 'knauwboon' = tuinboon, ook 'labboon', 'flodderboon'

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 03 25 - Zò hiet dè / / Jan ha' deez' week mee hullie An / De grootste trammelaant / Ze zee: "Doe jouwen buitetuin / Mar gerust van de haand." / "Oewen hof stao vol knaauwboone / Mar èrpel mot ik haole / En vur ne kilo gatschuivers / Nog 'ne gulde betaole."

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 07 10
4. werkwoord

   Ied'ren dag wè aanders Ons Sjaan schepte 'n maondag op Nou, dè ròòk lang nie gek Ik heb geschraanst toe'k niemir kos Van lap-bòòne mee spek. 'n Dinsdag was 't presies gelèk Dè zaat nie goed bij mèn Mar ze zee: "man ge ziet toch wel, Dè't moffelbòòne zèn." 'n Woensdag wir dezelfden hap Ik vuulde me genèpt Ons Sjaan riep: "hee schiet op, ik heb Knaauwbòòne opgeschèpt. Toen 't vendaog krek inder was Ging ik pas goed te keer, Ze laachde en zee: "Asteblief, knaawe

   - Cees Robben - Ze zeggen.. (...) as detter nie deugt... De meensen nie praoten... Mar knaauwen... (19561006) [Prent ter gelegenheid van Robbens verhuizing van Tilburg naar Goirle]

   - Zôo zaag ik list ene meneer/ zen bòrd vol zitte kwakke/ hij knaawde meej enen oope mond/ ge kostem heure smakke. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Risteraosie)
5. werkwoord

   Henk van Rijen ze meugenet haawe; khèb liever wè te knaawe - ze mogen het houden; ik heb liever iets te eten

   - WBD - III.2.3:5 'knauwen' = kauwen
6. zelfstandig naamwoord

   knaawer kamkeraar

   - Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 6 april 1945 - Beroepsknaawers kank nie luchte of zien.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kankeraar, zeurpiet

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
7. zelfstandig naamwoord

   knaawnèffepap

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - pruimenpap (pas op voor de pitten!)
8. werkwoord

   k nabbele

   - WBD III, 2, 3 Eten en drinken (2004) - Druk eten met kleine hapjes. Waardering voor Tilburg door WBD: verspreid.
   ► Bussele.

1. zelfstandig naamwoord

   'n Knallie is een strenge vrouw, ze heeft veelal een harde stem, haar eisen zijn zo zout als brem: juist daarom staat ze in de kou. kèrrad karrad, kar(re)wiel

   - Cees Robben - Zo zot as n kerrad (19600325) - Cees Robben - Hij is van zn èège al zôô zot as n kerrad... (19660218) - Cees Robben - Zôô zot as n kerrad... (19851220) - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006), 2020 - Over een losbol: - dies zo zòt as en kèrrad!
   ► Volledige
2. zelfstandig naamwoord

   kè rreljon

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kèrreljon' - carillon, klokkenspel
3. zelfstandig naamwoord

   k èrrenemulk karnemelk

   - Frank Klaroen (= Willem van Mook); Nieuwe Tilburgsche Courant, Het wonder van pastoor van der Lee, 9 mei 1934 - het was weer vorsche kerrenemulk van boer Pikke uit 't Groenewoud.

   - Frank Klaroen (= Willem van Mook); Nieuwe Tilburgsche Courant, Het wonder van pastoor van der Lee, 9 mei 1934 - Nog dienzelfden Vrijdagavond sprak half Tilburg over het opzienbarende wonder van pastoor van der Lee, die, ergens in 't Groenewoud, aan de Ley, het mirakel van Kana herhaald zou hebben, door wel geen water in wijn, maar dan toch in karnemelk te veranderen. En den volgenden morgen, reeds vroeg, zag men voor de pastorie van 't Heike, een gedrang van huismoeders, allen uitgerust met groote melkkannen, welke zij gevuld hadden met zuiver putwater, om het, op de beproefde manier, waarvan pastoor van der Lee het geheim kende, te doen veranderen in vorsche kerrenemulk.
4. werkwoord

   kèrreseere commanderen uit Frans 'carrosser' en 'carrosse', koets, de koets besturen

   - Cees Robben - Hij kerreseerde ze [de kinderen] naor bed... (19600219)
5. zelfstandig naamwoord

   kèrresier karossier, koetsier

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 12 09 - t Was nen echte kèrresier / Hèèl brèèd - veural van veuren - / Ze was netuurluk thuis dn baos / Dè liet ze dan òk heuren.
6. zelfstandig naamwoord

   kèrrevèn caravan

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 08 07 - "De bèrge op, de bèrge aaf / Mee unne kèrreven, / Ik zè zò blij as n klèn kènd / Dè'k wir in Tilburg ben."

1. zelfstandig naamwoord

   kanaal; in het Tilburgse altijd het Wilhelminakanaal

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 05 13 - Verleeje week laas Trees de kraant, / Kèèk over d'ren bril / En vroeg: "n ramp, 'n ongeluk, / Wès daorvan t verschil? // De Tiest docht irst hèèl efkes nao / Mar toen zee dieje kruk: / "As gij in 't knaol zôt vallen Trees / Was dè n ongeluk. // Mar haolde iemand jou d'r uit / Dan zò dè volgens mèn / Van n onneuzel ongeluk / n Ramp geworre zèn."

   - Elie van Schilt; - Ons knaol, mee aon swirskaanten unne gróte dijk, un smal jaogpad langs ut knaol en aachter dun dijk on de zuidkaant unne breeie slóót, die ok dienst hee gedaon bij ut graoven van ut knaol om ut grondwaoter af te voeren. (Uit: Ut knaol; CuBra, ca. 2000)
   ► kenaol
2. zelfstandig naamwoord

   knaop knaap

   - Daamen - Handschrift 1916: "knoap - de knecht der vroegere gilden en van het koor"

   - WBD - (III.3.2:269) knaop, schildknaop = gildeknecht

   - WBD - (III.4.4:222) 'knaap' = iets groots in zijn soort
3. zelfstandig naamwoord

   knapper 1. zoete kers; Spaanse kers Prunus avium; ook: Cerasus avium

   - WBD - III.2.3.168: donkerrode kers met grotere pitten

   - WBD - III.2.3:169 'knapper' = zoete kers, ook' vleeskers'

4. 2. verpakkingsvorm van munten

   - WBD - III.3.1:142 'knapper', 'knapperd' = cartouche (voor muntgeld).

1. zelfstandig naamwoord

   k naspert zeer slechte tabak

   - Daamen - Handschrift 1916: "knaspert - tabak van het allerminste soort"
   
2. zelfstandig naamwoord

   k nèècht knecht

   - Cees Robben - ...zunne knèècht (19591224)

   - Dialectenquête 1876 - diejen boer heed'n luien knêcht - die boer heeft een luien knecht

   - WBD - III.3.1:216 'knecht' = idem

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 20) knèècht; (blz. 54) plur. knèèchte

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - knèècht (krt.55)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'knaecht' - knecht
3. zelfstandig naamwoord

   knêel kaneel knêelstòk zelfstandig naamwoord. kaneelstok, bepaald snoepgoed in stangvorm Konijn op een beschilderd bord , aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 knèèn, knèntje zelfstandig naamwoord. konijn, konijntje

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - langs de knèènen aaf - bij de konijnen af, meer dan erg

   - Kees en Bart: en jóng kernijn; kenijnen

   - Cees Robben - Onze Jan is vegetarier geworre... Hij fret vort mee zn knèèn uit de ruif... (1810717)

   - "Jaon, hèddet knèntje al bestèld? / of zèèdet wir vergeete? / Wè moette we vant aaw int nuuw/ in godsnaom dan wir eete?" (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Zôo zèmme ammòl)

   - Want brôod van vier vèèf daoge oud/ kan niemir lèkker zèèn/ Dè is lèk onzen buurman zeej / Goei voeier vur et knèèn. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gin brôod èn gin mik)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kenèèn, knèèn'

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - en knèèn graoft en hòl omdèttie gin kooj kan timmere
4. zelfstandig naamwoord

   Riet had giestere 't knèèn al opgezet gehad. Naa móésset wel lekker gaor zèèn. (Jos Naaijkens; Kèrsemis meej zonder dn ammarillus; CuBra, ca 2005)

   - Ammòl hielde ze knèène/ Soms ok un vèèreke in un kot Uit: De wèèvers van Tilburg, Ad van den Boom, circa 2005

   - Aachter in et strotje wôonde enne meens en die waar nie vies van un kat, net zô lekker as knèèn, zittie aaltij. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Et moet gezeej, ons moeder ha echt der biste best gedaon. Van te vurre waar der al om geloterd. Wie krèègt dees jaor de kop van et knèèn. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Wij han, bèùte de vèèrkes en kiepen, ôk knèèn, daor moese wij dikkels gras en aander gruun veur gaon snijen, die knèèn wieren vetgemest veur Kerstmis en Nieuwjaor. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - lekker in et bos naor de wilde knentjes kèèke (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Eerlek gezeej waar ik zôo duf as un knèèn. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - ...mar bij ons tèùs waare onze Pa èn onze Kees, dès en bruur van mèn, òk aaltij meej veugeltjes èn knèène bezig. (Nel Timmermans; Zit t soms in de femilie?; CuBra; 200?)

   - Piet van Beers Peeje, knèène èn jonge mèt: En Jan die ging te lange liste/ meej z'n kenèène nòr de mèrt./ Ze waare zwaor èn vèt gewòrre./ En vur den haandel hil wè wèrd. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers De knèntjes: 't ls mar goed dè de kenèène/ vlug vermeenigvuldige./ Dörrom vuul ik me, as ik knèèn eet/ ôk nie zonne schuldige. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - De knèntjes die ge soms ziet springe... (Henriëtte Vunderink; Bosvreugd; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNIJN, KERNIJN, KORNIJN znw, o.- konijn, Frans: lapin
5. zelfstandig naamwoord

   knèènekôoj ook: knènskôoj konijnenkooi

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - de Tiest ha zen knènskooj geïezoleerd meej dubbelt gaos

1. zelfstandig naamwoord

   konijnenmarkt

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 06 06 - Gao ik is naor de knènemèrt...
2. werkwoord

   knèèpe knijpen

   - Dialectenquête 1887 Willems - knèèpe - kneep - gekneepe vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij knèpt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 40) verl. tijd knêep, maar: knipte gij?

   - WBD - afknèèpe - castreren, ook 'lubbe', 'snije' of 'afbèène' genoemd

   - WBD - III.3.1:200 'knijperd' = gierigaard
3. zelfstandig naamwoord

   k neeve l knevel, bovenlipbaard

   - WBD - bosje haren aan de bovenlip van een paard, ook 'snor' genoemd

   - WBD - III.1.1:60 'kneveltje' = snor
4. werkwoord

   knèèze

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'Dè knèèst ie-j-um wèl' - Dat klaart hij wel
5. zelfstandig naamwoord

   Knègte l een bekende Tilburgse slijter, laatstelijk tot ca.1985 in de Heuvelstraat gevestigd.

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - Hij heej te veul Knègtel gezien - hij heeft te veel gedronken.
6. werkwoord

   knèlle

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Zit mee oew eten toch nie zô te knelle en te dabbe (17-10-1972)

   - Cees Robben - Zit toch nie zôô te knelle, dabklôôt... (19841130)

   - Zit nie zo te knèlle. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 1997)

   - WBD - III.1.2:96 'knellen' = morsen; ook: 'dabben, kliederen, muikelen'

   - WBD - III.1.2:98 'knellen' = plassen met water; ook 'dabben'

7. 2 te strak zitten, afknellen

   - 2020 - Tegen iemand met een hoog opgetrokken broek: - knèlt oew broek nie onder oew èèreme? (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).

   - WBD - III.1.3:212 'knellen' = knellen, gezegd v. schoenen; ook: 'nijpen'
   ► Volledige bron:
8. zelfstandig naamwoord

   knèlpestoor knelpastoor, kind dat zit te knoeien

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Wè zèède tòch ene knèlpestoor ; kom hier dèk oe ene slabber òndoe. (250309)

1. werkwoord

   knetteren, een scheet laten

   - WBD - III.1.1. lemma Een wind laten Tilburg [als enige plaats van opgave]
2. zelfstandig naamwoord

   k neukel 1. alikruik, eetbare zeeslak met huisje - Littorina littorea L.

   - WNT - kreukel II: In Zeeland en in verschillende streken van Z.-Nederl. de benaming voor een geslacht van eetbare zeeslakken, de alikruiken. Men heeft ondersteld dat het dier genoemd is naar den gekronkelden vorm van het horentje.

   - Etym. (De Vries) alikruik - eerst in 17e eeuw, komt van Zeeland; vgl. - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - kreukel, 'eetb. zeeslak'; 2e lid kan aanduiding zijn voor de gekronkelde vorm van het hoorntje der slak. - Daor hedde bevoorbeeld hulliejen oorne Fons. Vruuger kwaamp ie langs de deur mee innen kreugel, kneukels, krabbe..., 't jukt nie! Uit: Mos... mos... mosselen Schets uit het Tilburgsche leven door KRATS, Nieuwe Tilburgsche Courant 28 mei 1926.

   - 'n kreugel" brengt de gedachte aan een kruiwagen. De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930.

   - In piepend kreugeltje mee twee maande dr op, en innen meens dr aachter, die riep "kneukels" (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - 'K heb in gin zeuven jaor mir in kneukeltje gepruufd. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Krabben èn kneukels riep Boudje Gèrnaol

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Saoves ging ie aatij meej, meej kneukels èn scharre èn krabbe liep ie aatij saoves langs de straot zene zoon heej et nog jaore gedaon! (transcriptie Hans Hessels 2014)

3. 2. een lichaamsdeel

   - WBD - III.1.1:46 'kneukel', 'armkneukel' = elleboog

   - WBD - III.1.1:159 'kneukel' = vingerkootje
   ► zie kneukelvaast

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - venter op zaterdagavond met alikruiken en krabben. Ook: knuukelboer.
   
2. naam

   kn eukelvaast knêûp, knupke knoop (sluitingsmiddel, toegehaalde strik, moeilijkheid); navel

   - Informant Toine Raaijmakers - Zèède van Gòd verlaoten òf hèdde gin knêûpe mir òn oew ónderbroek? = Denk je dat ik gek ben?

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - bij iedere knêûp zittie ...

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 36) meervoud: knêûpe

   - A.J.A.C. van Delft - "Daor ies gin woord Fraansch bij" zegt men bijv. als iemand nogal in grove taal uitpakt, of "er een knoop oplegt". De Vlaming zegt hiervoor: "Dat is plat Vlaamsch", d.w.z. dat is onbewimpelde taal, dat is duidelijk gesproken. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)
3. zelfstandig naamwoord

   ...daor zit 'm de kneup!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938) Pierre van Beek "Hij leet er 'nen kneup op" wordt gezegd van iemand, die zich aan een flinke krachtterm waagt. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - hij ha vier botteramme aachter zene knêûp (navel)

   - WBD - platte knêûp (II:1051) - platte knoop, of kattekop; ook wèèversknêûp

   - WBD - 'beene knéúp' (II:1100) - benen knoop

   - WBD - 'haorne knéúp' (II:1100) - hoornen knoop

   - WBD - manelknéúp' (II:1100) - mangelknoop

   - WBD - 'kneujp' (III:1390) - knoop (als versiering van een pet)

   - WBD - III.1.1:119 'knoop' = tepel; ook 'knopje'

   - WBD - III.1.3:82 'knoopschort' = jasschort

   - WBD - III. 1.3:108 'knoop' = knoop
4. werkwoord

   mv. 1) teelballen; 2) de gezamenlijke spenen van een zog. k nêûpe knopen

   - Boutkan: kneupe - knupte - geknupt - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij knupt

   - Cees Robben - Ik kos mn schoene niemer knöpe... (19590307)

   - 2020 - Als je je verveelt; kweenie wèk moet doeoehoeoen!!!: - zaand òn elkaar knêûpe! of: - den aop vlôoje! of: - leege zakke rèèchtzètte! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )
5. zelfstandig naamwoord

   k neut margarine

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - onaangenaam vrouwspersoon: 'en kneut'

   - Cees Robben - [Onderwijzer:] As is zeg.. t land van boter melk en kaas.. Wè bedoel ik dan... [leerling:] t Laand van de rôôme den kneut en de lub, mister... [onderwijzer:] Goed, Gijs... (19701030]

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 10 11 - Gin goei boter mir op oew bròòd / Allèèn mar kneut, of kaoikes.

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KNEUTEREN - foppen, bedriegen.

   - Dialectenquête 1887 Willems - Wordt met 'kneut' derhalve bedoeld dat het 'fop-boter', onechte boter

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNEUT v. kwezel, Frans: devote, bigote; 2) bw - term in het knikkerspel 1) vrouw die nooit tevreden is; bijvoeglijk naamwoord, bijwoord stil, koes
6. zelfstandig naamwoord

   k neuter, kreuter Ill.: Naumanns - kneuter - acanthis cannabina ofwel carduelis cannabina

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kneuter (Carduelis cannabina), zangvogeltje ter grootte van een vink

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kreuter' idem

   - WBD - III.4.1:137 kneuter, 'heikneuter', kreuter - kneu (Carduelis cannabina)

   - WBD - III.4.1:138 'steenkneuter', 'berkkneuter', 'steenkreuter', 'steenvink' benamingen voor de vogel: frater

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kneuter = Harry Versteynen (blz. 82)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kneuter = Van Beurden(blz. 25)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kneuter, knuiter - kneu (Brab., Land v. Hulst)
7. zelfstandig naamwoord

   knie, knieke, kniejes knie, knietje, knieën

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - knieje (plur.) 'op oe kniejes' (blz. 55)

   - A.J.A.C. van Delft - "Die meid heeft mos aan der knieën (kuiten)." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929) = die meid is rijk...

   - Pierre van Beek een "meid mee mos aon d'r kniejes" ()daaronder verstaan we in Tilburg een bemiddeld meisje. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)

   - Cees Robben - op zn kniejes (19751024)

   - Cees Robben - Gin mos aon dr kniejes... en toch lief... (19561215) Niet rijk en toch lief.

8. Ut is un feen weef, de wel de. Gin haor op dur taande mar wel flink mos aon dur knieje... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Haover in oew kniejes hèbbe (Vooral bij kinderen gedaan) de zijkanten van de knieën snel masseren waardoor er een kietelende pijn ontstaat

   - Henk van Rijen - ón zen kniejes trèkke - er tussenuit gaan

   - WBD - - knie - knie van een paard, ook genoemd (Hasselt) 'sprónggewèèref'

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - èèrd on de kniejes hèbbe - bij het huwelijk veel meebrengen (de jongen)
9. zelfstandig naamwoord

   k niebaan d

   - WBD - ijzeren beugel of ring om de voet van een koe

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - knibändəl , zelfstandig naamwoord mannelijk 'kniebendel' - knieband (als boven)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNIEBAND znw.m - lederen band aan de knie der peerden, om de knie bij 't vallen niet te bezeeren.
10. zelfstandig naamwoord

    k nijs

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - in de knijs - in de gaten (lopen)

11. Ik heb lang veur de gek gelopen/ Dikkels in de knijs gelopen... (Tony Ansems, Gin wonder dek zo muug ben; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009)

    - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Meej zon fröllie nèffen oe lopte ok goed in de knijs (040710) - Met zo'n juffer naast je loop je ook goed in de gaten.

    - n 'knijzen' (Barg.) in de gaten hebben

    - WNT - KNIJZEN B) in de gaten hebben, kennen, weten, vatten

1. zelfstandig naamwoord

   engelenbeeld met ingebouwd offerblok, waarvan het hoofd buigt als er geofferd wordt knikker zelfstandig naamwoord knikker; figuurlijk: hoofd

   - Cees Robben - Ik ben giestere over unne kaaischeut geklotterd.. Daorvandaon hek naa zonne proem op munne knikker... (19720915)
2. zelfstandig naamwoord

   knillesrôos, kernillesrôos kornelisroos, ook pioenroos - Paeonia officinalis Hees knillesroos (VI:31,34) Str. knillesrôos (2:75) knip zelfstandig naamwoord. verende knijper of klem; klap

   - A.J.A.C. van Delft - een "knip" om z'n ooren is een klap; (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

3. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de knip van de pòrtemeneej zwèèrt (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - de portemonnee kan niet open (gezegd als iemand niets wenst te geven)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knip - portemonnee of beurs

   - WBD - III.3.1:125 'Knip', 'knipbeurs' = portemonnee

   - WNT - KNIP VII 2) c) - Sluiting van een beurs, en bij uitbreiding, meestal in verkleinvorm, de beurs zelf (ook wanneer er geen veerende sluiting aan zit).

1. zelfstandig naamwoord

   engelenbeeld met ingebouwd offerblok, waarvan het hoofd buigt als er geofferd wordt knikker zelfstandig naamwoord knikker; figuurlijk: hoofd

   - Cees Robben - Ik ben giestere over unne kaaischeut geklotterd.. Daorvandaon hek naa zonne proem op munne knikker... (19720915)
2. zelfstandig naamwoord

   knillesrôos, kernillesrôos kornelisroos, ook pioenroos - Paeonia officinalis Hees knillesroos (VI:31,34) Str. knillesrôos (2:75) knip zelfstandig naamwoord. verende knijper of klem; klap

   - A.J.A.C. van Delft - een "knip" om z'n ooren is een klap; (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

3. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de knip van de pòrtemeneej zwèèrt (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - de portemonnee kan niet open (gezegd als iemand niets wenst te geven)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knip - portemonnee of beurs

   - WBD - III.3.1:125 'Knip', 'knipbeurs' = portemonnee

   - WNT - KNIP VII 2) c) - Sluiting van een beurs, en bij uitbreiding, meestal in verkleinvorm, de beurs zelf (ook wanneer er geen veerende sluiting aan zit).

1. naam

   in het bijzonder het bedevaartoord van de heilige Cornelis in Esbeek

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Dè zèn ammel veul dinge die ammel öt den booze zèn vort, hè. Nèt as Keevelèèr, jè, daor heurde nòg wel es ene keer vanèn nèt as Schèèrepenheuvel èn zôoèn nèt as Pirke Dondersèn nèt as den Hèllegen Éèk in, in, in, in Orschòtèn den Hèllege Kenilles (transcriptie Hans Hessels 2014)
2. zelfstandig naamwoord

   kènneke inhoudsmaat (bier) verkleinde vorm van 'kan' met umlaut. kannetje

   - Lowie van Dorrus Misters; Een grote 50 jaar geleden waren de tonnen nog in gebruik en werd een ton gerekend op 150 liter inhoud. Ook was er fustwerk in gebruik van 1/2 ton of "vat", van 1/4 ton of "keneke" en van 1/8 ton dat men "kattekop" noemde. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 8 Oude brouwerijen in Tilburg; Nieuwe Tilburgsche Courant 23-6-1951)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - et kènneke stao op den òrecht

   - Brôod eten tussen et koren op et veld en koffie drinken öt zon kom, diese vol schonken öt zon blaaw kenneke. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - III.2.1:124 'kanneke

1. zelfstandig naamwoord

   knipoogje

   - CuBra 2018 - benaming van een Tilburgs koffielikeurtje
2. zelfstandig naamwoord

   Foto: CuBra 2018 knipmik

   - WBD - knipbrood (brood waarin met behulp van schaar of mes een gleuf is aangebracht); = schurmik ?
3. zelfstandig naamwoord

   knipmis zakmes

   - WBD - (III.2.1:152) 'knipmes', ook zakmes
4. werkwoord

   k nippe

   - WBD - een gleuf aanbrengen in het deegbrood

5. knippe - knipte - geknipt

1. zelfstandig naamwoord

   knuppel [ ?]

   - en aaf en toe n knippeltje hout mee in de zèkskes gedouwd (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
   
2. zelfstandig naamwoord

   knipschèèr schaar contaminatie Zntw. KNIPSCHÈÈR znw.v. - bij goudsmeden: soort van kleine tang met omgebogen stangen, wier platte en scherpe uiteinden dienen om metalen draden door te knippen. knòbbelbêen zelfstandig naamwoord.

   - WBD - III.1.1:29 'knobbelbeen' = kraakbeen
3. werkwoord

   knòbbele

   - WBD - III. 2.3:9 'knobbelen' = knabbelen

   - WBD - III.4.4:231 'knobbel' = bobbel, ook 'bult'
4. werkwoord

   knoebele

1. zelfstandig naamwoord

   knoedel [?] Op de grond dommelden paddestoelen van wel tienderhaande sort: heel kleine knoedeltjes, rood mee witte pikskes er op. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

   - WNT - Knoedel - meelbal, deegspijs
2. zelfstandig naamwoord

   knoeperd

   - WBD - III.1.1:3 'knoeperd' = man

   - WBD - III.4.4:222 'knoeperd' iets groots in zijn woort, ook 'kadee', 'klepper'
3. zelfstandig naamwoord

   Dichterlijke definitie door Frans Hoppenbrouwers (CuBra), uit: Kempische karakters: Knoepert Een knoepert is heel grof gebouwd, hij is haast als een stier zo sterk, doet met plezier het lomper werk, of hij nou spaait of maait of sjouwt. knoerselbintje Nicolaas Daamen - handschrift 1916 "knoerselbeentje - kraakbeen" Bosch knoerzel - stukjes kraakbeen in vlees knoest zelfstandig naamwoord. boomstronk, datgene wat achterblijft na het omhakken/omzagen van een boom

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - koppig persoon, boomstronk

   - WBD - III.4.3:57 knoest - korte dikke wortel; ook genoemd: knol, mòllestèrt of dikke wortel

   - WBD - III.4.3:77 knoest - tak; ook genoemd rangel

   - WBD - III.4.3:125 knoest - stronk van de wilg; ook genoemd: knösje of stomp

   - WBD - III.1.2:67 'knoest' = knuppel, knots; ook: 'klippel'

   - WBD - III.4.3:68 'knoest' = knoest in het hout

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - knoest zelfstandig naamwoord mannelijk - groot onbehouwen stuk, bonkig onhandelbaar persoon: 'ene stijve knoest'

1. zelfstandig naamwoord

   kluwen

   - WBD - (III.2.1:579) knoet, bòl
2. zelfstandig naamwoord

   knoezel kruisbes (Ribes uva-crispa; ook: Ribes grossularia) Zèn de knoezels bè öllie al rèèp?

   - Daamen - Handschrift 1916: "knoezelen of kroezelen - kruisbessen"

   - A.J.A.C. van Delft - Wij plukken "brem bezemen" en "knoesels" en spreken van "eenen houteren haomer", die in eenen "euregel" klopt, daarmede bedoelend braambessen, kruisdorens, een houten hamer en een orgel.(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - WBD - III.2.3:175 'knoezel', 'kroezel' = kruisbes; ook 'knoersel'

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kroesel, kroezel, knoesel, knoezel, knoerzel, kroensel - aalbes, kruisbes

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - knoezel - zelfstandig naamwoord - kruisbes

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNOESEL zelfstandig naamwoord.v.- stekelbezie, vrucht van de Ribes Uva-Crispa

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KNOESEL - zelfstandig naamwoord vrouwelijk stekelbezie, meest in 't mv.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KROEZELS worden, aan den Meijerijschen kant, de kruisbeziën genaamd, in het overige gedeelte der Baronie 'kruisdoorns'.
3. zelfstandig naamwoord

   K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KROESEL - kruisbes. Kiliaen heeft kroes-besie, kroeselbesie. Verh KNOERZEL v., ook wel 'knoezel'; kroezel, kruisbes.

   - WNT - KNOESEL - Bij vergelijking - tenzij het woord in dezen zin een vervorming is van KROESEL - een benaming in verschillende streken ten Z. van den Moerdijk voor de kruisbes en vervolgens ook voor de kruisbessenstruik, Ribes grossularia.
4. zelfstandig naamwoord

   knoezelbêen

   - WBD - III.1.1:29 'knoezelbeen' = kraakbeen; ook 'knobbelbeen'
5. zelfstandig naamwoord

   knoezelbos kruisbessenstruik; onverzorgd kapsel Informant Raaijmakers - Hij vlôog erop aaf as nen haon op ne knoezelbos. Kees en Bart: ...vlôog op ... as enen haon óp ene knoezelbós. Ge kunt beter 'n paor knoezelbuskes minder hebbe dan dè de èspinne aon oe neus hange,of dè oe maogsap bevriest. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 26 januari 1945)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'Mèn haor ziet ur vort ööt as unne knoezelbos' - gon ze derop los as enen haon op ene knoezelbos

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - knursələnbós zelfstandig naamwoord mannelijk 'knoerselenbos' kruisbessestruik.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNOESELBOS zelfstandig naamwoord mannelijk - stekelbessenstruik

6. knòl

   - WNT - KNOL (I) A, 7) b) bepaaldelijk een groot horloge (oudtijds waren de horloges gewoonlijk in het midden vrij dik). In gemeenzame taal [

   - WBD - III.1.3:242 'knol', 'gat' of 'Kot' = gat in een kous
   ► knòlraop]

7. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as gewilt gòn vrije, dan moete ene knòl óp zak hèbbe (Daamen - Handschrift 1916: zie aldaar onder Made)

   - WBD - III.1.3:261 'knol' = zakhorloge

   - WBD - III.2.3:108 'knol' = meiraap
8. zelfstandig naamwoord

   knòldèèk kanaaldijk, ook straatnaam zie: kenaoldèèk knòlderedèske zelfstandig naamwoord, verkleinwoord radijsje (Raphanus)

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knòlderedèès, knòlderedèske

   - WBD - III.2.3:109 'knolderradijs'; ook 'radijsje'
9. zelfstandig naamwoord

   knòlderaop Brassica oleracea Piet van Beers t Ôog moet ok wè hèbbe: Nòst Bontjes slaoj èn knòlderaop,/ spinòzzie praaj èn jè ù n. / Hek ok nòg hil wè blomme staon/ dè ôog gift òn de tèùn. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'knolderaop' zelfstandig naamwoord koolraap
   ► knòlraop
10. zelfstandig naamwoord

    k nölleke 'keel', 'knòl'; lief meisje

    - Dialectenquête 1876 - knol, knulleke (u = Frans oeu)

    - Daamen - Handschrift 1916: "knolleke - 't is toch zo'n lief knölleke, lief meisje"

    - WBD - III.2.3:108 'knolletje' = meiraap

As 't naa nog gegaon ha over asperges of knolleradès! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 18 mei 1945)

1. zelfstandig naamwoord

   Knolraap oogsten - Robert Cree Crawford (detail) knòlraop Brassica oleracea koolraap, koolrabi, 'knòlleraop', 'knòlraop'

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 02 07 - 'n Aauwe taante van de Tiest / Die hee 'n knolraop-neus / Zòwel d'n gròòtte, as de kleur / Allebaai irste keus.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'knòlraop'

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'knòlraop' - koolrabi

   - WBD - III.2.3:106 'knolraap' = koolraap, ook 'knolderraap', 'knollerraap'

   - WBD - III.2.3:108 'knolraap' = meiraap

   - WBD - I:1420 knoprapen; ' knòlraopə ', enkelv. 'knòlraop'- Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOOLDERAAP (scherpe o) znw.v.- soort v. knolplant voor het vee

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'knolderaap' - 1) knopraap; 2) (schertsende benaming voor) groot lomp horloge.
   ► knòlderaop
2. zelfstandig naamwoord

   k nook bot, been

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - enen òs moet wèl geknókt zèèn

3. Cees Robben: ene knook vur ónzen hónd

   - WBD - III.1.1:28 'knook' = been, beenderen

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNOOK znw.v. - spr.: zijn knoken stijf en krom werken.

   - WNT - KNOOK - 2) been, bot, hetzij afzonderlijk of als deel van het skelet beschouwd.
4. zelfstandig naamwoord

   knootwilg

   - WBD - III.4.3:123 knootwilg - geknotte wilg; ook genoemd kòpwilg of wilg
5. zelfstandig naamwoord

   k nöpke knopje

   - WBD - ' knöpkes' (II:1057) - kno(o)pjes

   - WBD - III.1.1:119 'knopje' = tepel

   - WBD - III.1.3:264 'knopje', '(oor)knop(je) oorknop; ook: 'oorbel(letje)'

1. zelfstandig naamwoord

   knoppen, metafoor voor de borsten van een vrouw

   - En die vriendin van jou heeter ok 'n paor gêeve knòppe op staon. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
   
2. zelfstandig naamwoord

   k nòppert joviale benaming voor mannelijke personen

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kerel, kanjer, flinke knaap
3. zelfstandig naamwoord

   Laps KNOEPERT - (ouwe - ) rare oude man knörft

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knurft, lomperd, onbehouwen iemand

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - knörft zelfstandig naamwoord - pummel, kinkel

   - WNT - KNURF - Bij overdracht als gewestelijke benaming met verschillende gevoelswaarde voor een persoon, in gunstigen zowel als ongunstigen zin.
4. zelfstandig naamwoord

   knòrrie kanarie; serinus canaria domesticus

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, 'De knaorrie, 1949 -

5. Gevange vogel in gouwe cel, wè klinken oe liekes helder en fel! Hoe komde gij aon oe gelukkig geluid? Wè lierde gij blij en wè haolde diep uit! Wè fraozelde zuut en wè leuterde vlot, Wè zingde gij, zingde gij, zingde gij zot! Wè schokkelde, klingelde en kloekte gij vol mee tie-tie-fluiten en waoterrol! Gekooide zanger, as goud zo geel, 'k bewonder oe hartjen, oe liekes, oe keel! Piet Heerkens - De knaorrie - 1949 - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 04 14 - Ik heb 'ne knaoriepiet geörven.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knòllie, knòrrie - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD - (III.2.1:514) 'kanarie', 'kanarievogel', 'kanollievogel', 'kanariepiet'

   - Ivo van Leeuwen & Sander Neijnens; pictogram 'De Dôoje knòrrie' - Dit pictogram is er een van de vele die behoren bij het door Neijnens en Van Leewen ontworpen lettertype TilburgsAns. Het pictogram heeft als motto de kunstenaar is als een kanarie in de kolenmijn en werd in juni 2020 aangeboden aan de Brabantse gedeputeerde Wil van Pinxteren naar aanleiding van het provinciale Bestuursakkoord 2020-2023.
   ► knòrriepiet
6. zelfstandig naamwoord

   knòrriekôoj kanariekooi

   - Cees Robben - Unne handoek over de knorrie-kooi... (19690110)
   ► knòrrievoogel

7. En knòrriekooi... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Willem wies wètter was)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de knòrriekôoj = Antoon de Rooij (blz. 69)

8. Stadsnieuws: Hij hò in et schòp en knòrriekôoj meej en paor poppe èn aoreg wè manne die schôon kosse zinge (140307)

   ► knòlliekôoj

1. zelfstandig naamwoord

   kanariepiet(je)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ''t knorriepietje in z'n kooike'
   

2. 't Knorrie-pietjen in z'n kooike (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Stilleeve, 1938) En juffrouw Jaanse ha gezien, dè den nuuwen kapelaon ook al 'n kanarieveugeltje ha, zooals zijzelf. "Hij hee 'n kanaoriepietje, 't zal wel 'nen goeien meens zijn, aanders hield ie nie van veugeltjes." (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938)

   - Cees Robben - Tilburgse knorrie-pietjes en keurmeester op zang naor Lissabon (19570126) [In Lissabon werd een wedstrijd gehouden]
3. zelfstandig naamwoord

   Et knòrriepietje stao op zulder/ den hond leej jaankend in et schòp... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Den hòrt op) Ik heb ene knorriepiet geörven/ en mènneke, nòg wèl wè jòng... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Oopas Pietje) As es moeder de gerdèène waast/ witte nie wégge ziet/ Niemand heej dan nog aord in hèùs/ nog nie de knorriepiet. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: As de gerdèène gewaasse worre) Bij ons op school zit ôok nne knòrriepiet. (Jos Naaijkens; Mèn voljèère; CuBra) k nòrrievoejer kanarievoer, -zaad knòrrievoogel, knòrrieveugel zelfstandig naamwoord. kanarie(vogel) Kees en Bart: 'knorrievogel' ..."hier in Baozel zitten zooveul veugeltjes, d'r moeten wel enkelde nachtegaoltjes en kanaorieveugeltjes onder zitte! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 4; Nieuwe Tilburgsche Courant 22-10-1938) Mienen knorrievogel zingt veul schonder as ie ooit hee gedaon... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - voogeltjes hèk ok aatij gehad, knòrrievoogeltjes, zeebravinkskes èn zôo..
4. zelfstandig naamwoord
   - WBD - (III.2.1:514) 'kanarievogel' = kanarie

1. zelfstandig naamwoord

   kanarievogeltongetjes

   - mPiet Heerkens; uit: De Mus, Geld, 1939 - "Hartje-wat-lus-je?" / Kanaorrietonge! / "Tafeltje-dek-je!" / Ge prúuft hoe ze zonge!
2. zelfstandig naamwoord

   k nösje verkleinwoord van 'knöst', met uitstoting van de t. ook: - WBD - III.4.3:125 knösje - stronk van de wilg; ook genoemd: knoest of stomp knöst zelfstandig naamwoord. 1. lichaamsdeel: knuist, vuist, kop, hoofd

   - Daamen - Handschrift 1916: " 'k zal oe tegen oeë knöst sloan (hoofd)"

   - Waast oewe knöst onderhaand marrus, get aommol schieffeltjes op oewe tebbus! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - Cees Robben - ...zonne kaole gladde knöst... (19730223)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KNUIST (knöst) mannelijk - lomp wezen; lelijke kop.

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Dieje knörft heej gin harses in zene knöst - die lomperik ... in zijn hoofd (170110)

   - WBD - III.1.4:179 'knuist' = stijfkop

   - WNT - KNUIST - 4) Grove, harde, sterke hand of vuist.

3. 1.1. grote, sterke handen Alleen meervoudig gebruikt

   - Cees Robben - Dè zèn pas knöste... (19620608)
4. zelfstandig naamwoord

   2. boomstronk

   - WBD - III.4.3:59 knöst - boomstronk, ook genoemd: post, strèùk, gatènd of kontènd

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KNUIST (knöst) mannelijk - knoest, stronk van een boom met kleine takken eraan; weerbarstig stuk hout; lomp wezen; lelijke kop.
5. naam

   knösteg

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - knoestig
6. zelfstandig naamwoord

   knöstkèès hoofdkaas

   - Daamen - Handschrift 1916: "knöstkais - hoofdkaas"

1. zelfstandig naamwoord
   - Der haor in en knötje... (Henriëtte Vunderink; Ons Moeder; k Zal van oe blèève haawe, 2007)
2. zelfstandig naamwoord

   knupke

   - Cees Robben - Ge peutert t paoterke t knupke van zunnen toog los... (19550514) (Prent bij een inzamelingsactie bij het honderdjarig bestaan van de missionarissen MSC, in Tilburg
   ► Rooie

   ► Rooie Harten genoemd. In plaats van collectebussen hadden de collectanten een pop in de vorm van een missionaris van MSC, en moest de bijdrage onder de toog gedaan worden.)

waardeloos, droevig, het lijkt naar niets; etymologie onbekend (Van Dale)

1. naam
   - A.J.A.C. van Delft - "Hij heeft een knuppel ingeslikt" zegt men van iemand, die overdreven recht en stijf loopt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   knupsgat, knupsgòtje knoopsgat Kees en Bart: knupsgat Henk van Rijen gimme et knupsgaoterschèrken es Hij moes meej enne kraant in zen rechterhaand ötkèèke naor un dame, die gekleed waar in un blauw maantelpekske meej un anjer in et linkerknupsgat van der jeske. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Want die aander vèèf, die hèbben ok gin mundje as en knupsgòtje. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009) k nut, knutje zelfstandig naamwoord.

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - knot, kluwen

   - WBD - III.1.3:226 'knut' = haarwrong
3. zelfstandig naamwoord

   k nutje

   - WBD - III.1.3:226 'knutje' = haarwrong

4. van Dale KNOT - bosje ineengedraaid en opgestoken haar

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KNOD, KNODDE anw.m. - knobbel, knoop, knop, knoest
5. werkwoord

   knuts e

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - knutse ww - kneuzen, stoten

   - WNT - KNUTSEN bedr. en onzijdig; zw.ww: A) Bedr.: door slaan of stooten stuk maken, verbrijzelen of kneuzen; B) Onz.: stooten, botsen
6. zelfstandig naamwoord

   koebak houten voerbak voor de koeien

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kubak zelfstandig naamwoord mannelijk - koebak, houten bak voor het voeren van koeien

   - WNT - KOEBAK - ter bewaring van veevoeder

7. Schilderij van Willem Roelofs - Koeien drenken (detail)

Mar nie dek me van n bietje nat laot koeijeneere... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Iemes die ons goei vuraawerkes platgebraand en doodgekoeieneerd hee... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord

   tand van een koe

   - Pierre van Beek - "Een koeientand en een vrouwenhand mogen nooit stil staan", wordt gezegd om aan te duiden, dat vrouwen en meisjes steeds in 't huishouden bezig behoren te zijn. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)
2. zelfstandig naamwoord

   koejhaomer

   - WBD - tuierhamer (grote houten hamer met lange steel om de tuierpaal in de grond te slaan)

   - WBD - koejhaomer; Hasselt: koejhaomer

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOEIHAMER zelfstandig naamwoord mannelijk - klophout, hout dat dient om de tuierstaken voor koeien in den grond te slaan.
3. zelfstandig naamwoord

   K oejmèrt toponiem gedeelte van de Heuvel tussen Spoorlaan en Telegraafstraat koejmis koemest

   - WBD - (Hasselt) koemest

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOEIMES, in 't N. 'koeimis'
4. zelfstandig naamwoord

   koejstal

   - WBD - koestal (deel van het boerenhuis waar het rundvee verblijft), ook genoemd: 'koejestal' of 'stal'
5. zelfstandig naamwoord

   koejstaok

   - WBD - (Hasselt) tuierpaal (ijzeren of houten paal, die met een tuierhamer in de grond wordt gedreven)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOEISTAAK znv.m. - tuierstaak

   - WNT - KOESTAAK - 1. koepaal; 2. staak waaraan de koe in de weide wordt vastgebonden.

1. naam
   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Van de Koejstraot nòr, irst op vèèfendèrteg hèbbe we gewond èn toen vèèvensèsteg, teegenoover de Molenbochtstraot. (transcriptie Hans Hessels 2014
2. zelfstandig naamwoord

   koejstr èùf koestront Kees en Bart: koejstrèuf koek, kuukske zelfstandig naamwoord. koek, koekje

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - koek, bierviltje

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - van koek zèèn (Daamen - Handschrift 1916) - raak zijn, in orde zijn; zwak zijn

   - Daamen - Handschrift 1916: "koek - hij is van koek - het is raak, het is in orde"

   - Cees Robben: 'aaltij gin koek en aai'

   - I n de kuukskestrommel zaat genoeg om iederêen iets te geeve. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

verhaspeling 'van gin koeke gin blaoze weete' - van toeten noch blazen weten

pannenkoeken Soms bakte ons moeder dan ok koekebak, laoter heurde wij dè dè pannekoeken waren, mar ons moeder zeej aaltij koekebak. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

1. zelfstandig naamwoord

   dwaas

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
2. zelfstandig naamwoord

   Etalage van een kledingwinkel in Den Bosch. Foto: M. Bekkers, 2 september 2021 koekwous min of meer dezelfde betekenis als koekebakker, koekert; dwaas, dromer

   - WNT; lemma KOEKEBAKKER - De opvatting van sommigen dat het bereiden van zoetigheden een bedrijf is, een flink man onwaardig, gaf aanleiding tot het gebruik van koekebakker voor: onmanlijk persoon, knoeier, prutser; in het bijzonder: slecht zeeman.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als..., maart 2013 -
3. zelfstandig naamwoord

   koelschip

   - WBD - koelbak (kuip of platte bak waarin, in een brouwerij, de (gekookte) 'wort' wordt afgekoeld)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOELBAK zelfstandig naamwoord mannelijk - bij brouwers: houten bak waar het bier uit den ketel op getrokken wordt om af te koelen.
4. zelfstandig naamwoord

   koepèèrd

   - WBD - roodbont paard, ook 'rôojbónt' of 'vòsbónt pèèrd/pèrd' genoemd

   - WNT - KOEPAARD - bruin paard met groote witte vlekken
5. naam

   koeponneke

   - WBD - koepónneke (II:918) - couponnetje, stuk (afgesneden) weefsel
6. zelfstandig naamwoord

   koer speelplaats; uit het Franse 'cour', binnenplaats

   - WBD - III.3.1:447 'koer' speelplaats

1. zelfstandig naamwoord

   Kleine advertentie in het huis-aan-huisblad De Tilburgse Koerier

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 07 01 - 'n Koerierke helpt
   
2. zelfstandig naamwoord

   koes

   - WBD - roepnaam van een koe, ook ' kuus' of 'koej'

   - WBD - roep- of loknaam van het kalf; ook 'koes koes koes' of 'kalf'

1. zelfstandig naamwoord

   koeter iemand die alsmaar heen en weer loopt ook: koeterkont; onrustig, bedrijvig persoon koetere Werkwoord, zwak (onrustig) heen en weer lopen koetere - koeterde - gekoeterd

   - Cees Robben - Ze muikelt en koetert in t rond (19700102)

   - WBD - III.1.2:18 'koeteren- = mompelend heen en weer draaien; ook: muikelen

   - WBD - III.1.2:145 'koeteren' = ijsberen

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord koeterig; tochtig, geil (van mannen en sommige mannelijke dieren als rammelaars gezegd).
2. zelfstandig naamwoord

   koeterkont, koeter iemand die alsmaar heen en weer loopt

   - Cees Robben - Omdè ge zon koeterkont zèèd... (19790302)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ons taante Nèl waar en èchte koeterkont: ze kos nie stilzitte (060906)
3. zelfstandig naamwoord

   En taante van me, Aldegond,/ dè was en èchte koeterkont./ Hil den dag liep ze mar rond,/ omdèsse nèrges rust tòch vond. (Henriëtte Vunderink, Taante Aldegond, uit: Tis de moejte wèrd; 2011) koeverkoot PM halflange overjas van betr. lichte stof, met onder ca. vijf naden Van Eng. 'cover' + 'coat' (covered coat = jagers-, ruitersjasje) koewe Werkwoord, zwak koewe - koede - gekoed - lange oe Pierre van Beek - roepen bij het kinderspel verstoppertje, nl. wanneer men zich veilig waant en de zoeker mag starten; vermoedelijk werd er 'Koe-oe-oe' geroepen.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOEWEN - iemand in de verte roepen met 'koe' te schreeuwen.
   ► kooverkooke
4. zelfstandig naamwoord

   koezemèm kamperfoelie, haagkers, geitenblad - Lonicera periclymenum; volgens Linnaeus: Lonicera caprifolium

   - Daamen - Handschrift 1916: "koezememmen - kamperfoelie, geitenblad"

5. Handschrift Damen 1916

   - WBD - III.4.3:234 koezemèmme - kamperfoelie (Lonicera periclymenum)
6. naam

   Etymologisch

   - Caprifolium betekent letterlijk 'geitenblad' (Philippa e.a. Etymologisch woordenboek van het Nederlands 2003-2009).

   - Het woorddeel 'kamper' is een verbastering van het Latijnse 'caper', geit; 'capri' betekent: 'van de geit'; 'foelie' is van 'folium', blad.

   - De bloem van kamperfoelie vertoont (zie foto) in haar typische buisvormige bloeiwijze een visuele overeenkomst met de contouren van de spenen van geiten.

   - Het tweede lid van de Tilburgse volksnaam - 'mèm' - is zonder twijfel in de volksmond gekozen om een speen aan te duiden.

   - Het eerste lid van de Tilburgse volksnaam - 'koeze' - is mogelijk voortgekomen uit 'kuuze', tweede naamval van 'kuus', in de betekenis 'koe'; dus: men van de koe.
   ► zie

   ► zie mèm
7. naam

   Voorlopige conclusie: Kamperfoelie werd in het Tilburgs 'koezemèm' genoemd omdat de buisvormige bloeiwijze deed denken aan de speen, dan wel spenen, van een koe.

   - Heukels (Woordenboek der Nederlandsche volksnamen van planten - 1907) noemt onder andere:

   - onder Lonicera: Mammekenskruid, Mammetjes, Zoegertjes, Zuiger, Zuigertjes, Mammekers.

   - onder Lonicera Periclymenum : Memmekensbloem, Memmekenskruid.

   - WBD - III.4.3: Flora, geeft de volgende bewijsplaatsen met 'koe' en 'mem': koesmemmen: Reusel; koezenmemmen (ook koesememmen): Tilburg; Kempenland.

   - IDEM: dat het woorddeel 'mem' breed verbreid is geweest in Brabant:
8. zelfstandig naamwoord

   mempoes: Hooge Mierde, memmenkruid: Veldhoven; Antwerps memmetjeskruid (memmekeskruid): Mechelen; Antwerps memmetjes (memmekens, memmekes): Wechelderzande; Antwerps memzuiger: Kaatsheuvel. memzuigers (ook mamzuigers): Roosendaal, Hoeven en Kaatsheuvel; zuigers: Deurne in de Peel. zuigertjes: Nispen. honingzuigers (honikzukers): Cuijk. honingbloem (ook honingblom): Baarle-Nassau en Retie. - IDEM: dat verschuiving van het beeld niet ongewoon is, mag blijken uit de benoemingen van kamperfoelie als zijnde van de geit, de koe, de poes, de haan (en diens kam), en de haas. kòffer koffer et kòffer is te zwaor (onz.; ABN: m.) Koffiekopje, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 kòffie zelfstandig naamwoord. koffie Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de kòffie is daor mar koud (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - gezegd van een koele vrouw Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hêete vrouwen èn kaawe kòffie is tèèdwinst ( '72) - ironische opmerking van mannen: bij beide komt men sneller tot het gewenste doel. lichte maaltijd

   - Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004)
9. werkwoord

   Beschrijving van het WBD: Tussendoortje tussen het middag- en het avondmaal. Vroeger at men dan meestal een boterham. Waardering voor Tilburg door WBD: verspreid. kòffiedrinke Praktisch uitsluitend als infinitief in gebruik; meestal ondersteund door het hulpww. 'gaon' of 'moete'. Verbuiging leidt tot letterlijke interpretatie.

   - de broodmaaltijd gebruiken (eventueel zonder koffie, doch met thee)

   - Cees Robben: Ist koffiedrinken of ötruste?

   - As we thös kwamen, ha onze vadder zen brôod al op en koffiegedronken. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - III.4.4:125 'koffiedrinken' = koffietijd

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Blèèfde nòg meej kòffiedrinke, òf gaode vur den dònkere nòr hèùs? (25020)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. - koffiedrinken, ook gebruikt voor 'ontbijt'

1. zelfstandig naamwoord

   drup is waarschijnlijk een verkorting van druppel

   - WBD - III.1.1:32 'koffiedrup' = moedervlek
   
2. zelfstandig naamwoord

   kòffievòs

   - WBD - (Hasselt) bep. donkerrood paard, elders 'dónkere vòs' genoemd

   - WNT - KOFFIEVOS - koffiekleurig vaspaard
3. naam

   k öfke verkleinwoord van 'kèùf', met vocaalkrimping kòg zelfstandig naamwoord.

   - WBD - III.4.4:271 ' kog' = brok
4. zelfstandig naamwoord

   kojboj, kojbojke cowboy, cowboytje

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 30 - Koiboiboeken en remans / Of buukskes mee gedichten.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 12 02 - Deez jaor al veur de vierde keer / Schreef Tòòntje op z'n briefke neer: / "Och Sindreklaos, ik hè toch zò gère, / n Paor van die knallende koiboi-gewèren.

   - Èn dan draog ik daorbij 'n fèftig Ampère gaawe ring èn kojboj-lèèrze. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
5. zelfstandig naamwoord

   kòjeghèd, -hei kwaadheid, boosheid

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kojjeghèt/-hèj, kaojeghèt, -hèj

   - 2020 - Bij hoestbuien of een etterende wond: - alle köjeghèd komt er èùt! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

   - WBD - huidschimmelziekte (bij koeien), ook 'nèèrf' genoemd

6. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. zelfstandig naamwoord

   residu (slakken) van uitgebrande cokes, nog bruikbaar voor verwarming in de huiselijke kachel Kees en Bart: kòksen Meej ons moeder meej, om kokse te gaon raope op de gasfebriek. Ge kréégt dan zon harkske in oew haand, daormee moeste gij tussen de sintels de nog gloeiende kokse apart rèève. Asse afgekoeld of bekaant koud waren, moeste ze in enne baole zak doen. Ons moeder kosse wij nie bijhaawe. Fèèn wèèrk waar et ôk nie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Advertentie voor de verkoop van cokes door de 'gasfabriek'; Nieuwe Tilburgsche Courant 1905 Bericht uit de Nieuwe Tilburgsche Courant, 16-1-1920 [H.L. = hectoliter] Advertentie uit de Nieuwe Tilburgsche Courant - 3-12-1921 Ingezonden brief over de prijs van cokes in Tilburgsche Courant 13-2-1902 kòkseklòppersstèm zelfstandig naamwoord

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - En stèm as ene kòksklòpper Een harde luide stem zoals de vroegere cokeskloppers

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - zware stem

   - Van Dale - onaangename, rauwe stem
   
2. zelfstandig naamwoord

   kòkske kokt werkwoord, persoonsvorm kookt 2e + 3e persoon enkelvoud en 2e persoon meervoud tegenwoordige tijd van 'kooke' Cees Robben: Et waoter kókt al. Cees Robben: Mèn vrouw kókt van kaojeghèd ak zat ònkoom Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): twaoter kókt al kòl, kol zelfstandig naamwoord.

   - WBD - witte vlek op het voorhoofd van een koe (zowel kòl als kól)

   - WBD - 'kol', (Hasselt:) 'kol' - wit stervormig vlekje op het voorhoofd van een paard, ook 'drèùpkòl' genoemd

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'kòl' - kleine witte plek aan het voorhoofd van een donkerharig paard.

   - WNT - KOL (II) - 1) voorhoofd of voorhoofdsbeen van een paard of rund 2) witte plek op het voorhoofd v.donkerharige paarden of runderen
3. zelfstandig naamwoord

   Ill.: Naumann - kölder k ölder vogel: wulp (Numenius arquata)

   - Daamen - Handschrift 1916: "kuilder - groote vogel uit de heide; hij legt eieren juist als die van de kievit maar viermaal zoo groot; bij het vliegen roept hij 'Tuureluut'"
   ► zie tuureluut
4. zelfstandig naamwoord

   Cees Robben - ...kölders die bij vennekes/ wè vruuten in t vuil... (19600708)

   - WBD - III.4.1:222 'kuilder' of 'wulp' - wulp (Numenius arquata) ook 'tureluut' genoemd. De wulp (Numenius arquata) is een grote waadvogel van 55 cm, die gemakkelijk te herkennen is aan de lange omlaag gebogen snavel. Hij heeft een grijs-beige verenkleed en in de vlucht een opvallend witte driehoek op de rug. De zang klinkt jodelend. De wulp komt vrij algemeen voor in vochtig heideland en in moerassen en legt zijn eieren in een kuiltje. - Sch. KUILAART, een vogel in Westvl., ook nog zeesnep genoemd, en in de Kempen: kuilder, kluiter of kluter en zandlooper; in het Frans: heet hij: courli of pluvier doré.

   - Pierre van Beek: in: Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 4 mei 1968, 'Eendegoor en Zwartven'. Over het Zwartven: "...dan spreidt daar plotseling het grotendeels door bos omringde Zwartven zijn waterspiegel voor u uit. (...) Het ven is ondiep en valt menigmaal helemaal droog in de zomermaanden. Zolang dit niet het geval is, houdt er nog de kievit zijn vliegoefeningen, stappen er de kluut en de wulp op hoge poten langs de oever en roept in de lucht de grutto zijn eigen naam."
5. naam

   kò lder, kòlst kaler, kaalst

   - Gezegde: - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Hoe kòlder/grótter hónd, hoe meer vlooje
6. zelfstandig naamwoord

   comparat./superlat. van 'kaol, met vocaalkrimping kòldèùf Houtduif - Columba palumbus palumbus

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - houtduif (Columba palumbus)
7. zelfstandig naamwoord

   ES 2012: Tilburg: vliegende rat kòl jakker, kaoljakker onbemiddelde man die dit poogt te verbergen door heer te spelen

   - WNT - kaaljager (kaoljaoger), aanmatigende arme duivel (Molema)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KAALJAKKER (koljakker) mannelijk kale neet, opschepper.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - koljakker zelfstandig naamwoord - kale meneer, kaalhans
8. naam

   kollesaol kolossaal K- Dialectenquête 1887 Willems - kollesaol Cees Robben: ene kollesaole niemendal

1. zelfstandig naamwoord

   kòl loosieke

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - sober of karig iets;

   - WTT 2017: het is onduidelijk waar de klemtoon ligt, maar waarschijnlijk op de eerste lettergreep; in dat geval is 'kol' kwalitatief bedoeld bij 'loosieke' ofwel 'klein horloge', en is 'kòl' mogelijk denigrerend bedoeld als 'kul'.
   
2. zelfstandig naamwoord

   k oltje verkleinwoord van 'kôol', met vocaalkrimping Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as ge en kóltje hèt, wilde en törfke teege ('84)-geld trouwt graag geld Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - die en törfke brèngt, kómt en kóltje teege ('50) - geld trouwt graag geld.

   - WBD - (III.3.3:157) koltjes = houtskool voor het wierookvat
3. zelfstandig naamwoord

   k öltje

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 51) költje

4. verkleinwoord van 'kèùl', met vocaalkrimping

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ze zulle van mèèn cènte gin költje mis in de grónd piese.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge zult van mèèn gèld gin költjes piese.

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'költjeknikkere' - knikkerspel

5. Dan mòkte we in et midde vant bòrd in de boerekôol en költje om de sjuu in te doen. Èn dan mar britse, meneer. Lèkker! Èn dabbe, èn prakke. Gin gepielie. Spaoje! (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - költje knikkeren - spelletje
6. werkwoord

   költjeknikkere Kom, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 kom, kummeke, kumke zelfstandig naamwoord. kom sauskummeke

   - WBD - III.3.1:317 'kom' of 'dorpskom' = dorpskom, centrum van het dorp

   - WBD - III.2.1:186 kom, ook 'komke', kopje of tas
7. zelfstandig naamwoord

   k omaaf afkomst, afstamming

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord van 'n oud-papier ophaler: ) Ik zè van unne goeje kom-aaf, mar daor zè ik van-aaf gekoome (13-07-1966)

   - WBD - goeden kòmaaf - goede afstamming (gezegd van een koe), ook genoemd: goeje(n) tuk, goejen aord;

8. Cees Robben: zôotie zeej, is ie van hôoge kómaaf;

   - WBD - III.2.2:58 'komaf' = afkomst

9. Stadsnieuws: Dèsser wèl êene van goeje komaaf, mar ik weet nie waor et meej em nòrtoe gao - Die man heeft wel zijn familie mee, maar ik maak me zorgen om zijn toekomst (060808)

   - WNT - I: afleiding van 'afkomen', 'gemeenzame uitdrukking voor 'afkomst'. - WNT - VII: 'komaf' in minder beschaafde taal: komòf 'Vooral in lagere taalkringen gebezigd en dialectisch zeer verbreid.'
10. zelfstandig naamwoord

    kombineetje bepaald kledingstuk: rok en blouse en eventueel jasje van dezelfde stof Naar Franse 'combiner' ES 2012: kombineeke

commanderen - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kommendeert oewen hond èn blaft zèlf Gezegd wanneer je niet gediend bent van de orders die de ander uitdeelt

1. zelfstandig naamwoord

   douanebeambte, grenspolitie Hij waar aaltij smokkelèèr gewist en hil wè aachternao gezeete gewist dur de kommieze, aggem wot gelêûve. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) kompelemènt, komplemènt zelfstandig naamwoord uit Frans 'compliment' groet (door bemiddeling van een derde), gewoonlijk in het meervoud De kómplemènte van óns moeder èn òf dè ge... (inleidende formule, vooral men (iets van) de aangesprokene nodig had)

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (Jongetje belt aan, netjes petje in de hand) Dag mevrouw, de kompelementen van ons moeder en ons moeder hee gevraogget of ge 'ns kèke wilt, hoe hard ik kan lôpe (Jongen loopt hard weg) (13-07-1966)

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Doe in ieders geval de kompelemente (23-10-1963)

   - Cees Robben - De kompelemente van ons moeder... (19710604)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - COMPLIMENT - komplemènt znw.o., verkleinwoord ...mènke de - doen, - maken;

2. S.G. blz. 86, 111, 113, 182 (aant. Witters)

compagnie

1. zelfstandig naamwoord

   computer

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 07 - / "Wè kompjoeters ammol kunne / Is toch wel vergimmes stèrk

   - èn toen kwaam er ene vrachtwaoge langs èn daor viel toen dieje kompjoeter aaf. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
2. zelfstandig naamwoord

   komvort Pierre van Beek - kind dat nauwelijks kan lopen en derhalve aan de hand van een (ongeduldige) moeder wordt voortgetrokken

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kom-vort-kèènd'

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 07' de waoge meej en plat kèènd èn nòg ene komvort dernèffe'

3. Dere meens òf kammeraod lopt naa vort aachter de waoge meej en plat kèènd èn, asse en bietje opgeschoote hèbben aachter de bèddeplaank, ok nòg meej ene komvort dernèffe. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2007) Bosch komvortkeind - dreumes die pas heeft leren lopen

1. zelfstandig naamwoord

   konferènsie

   - Interview Jolen - 1978 - Daor hadde de konferènsie veurde konferènsie. Dè waaren ammel bestuursleede dan, war, zon, zon, zon stuk bond, hè, èn agge naa iets tekort kwaamt koste daor nòr toe èn dan krêede wè. Gij krêeten stuk spèk òf ene krèntemik òf en schurmikske òf dêen òf daander, zoiets was dè (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. zelfstandig naamwoord

   konfrènsie

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - conferentie, vergadering
3. zelfstandig naamwoord

   konnegin koningin Cees Robben: de medòllie die ik van de konnegin gekreegen heb

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kôonegin

1. zelfstandig naamwoord

   contact, sociaal verkeer

   - Interview Jolen - 1978 - van de Mortelèn Mutsaerts [lokale politici] nèèdaor hadde zôo gin konnèksie meej, hè. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. zelfstandig naamwoord

   konnekteur conducteur

   - Cees Robben - Lewie... dn konnekteur (19610929)

Liedtekst over de sloop van de Koningswei; uit een Tilburgs liedschrift van Toos van Poppel-van Es.

koninkje; verkleinwoord van konning

1. zelfstandig naamwoord

   konsieènsiestòpper grote, dikke, propperige aardappel

   - Daamen - Handschrift 1916: "consciëntiestoppers (heele groote, dikke, propperige aardappels)"
   
   ► Kôoningswaaj
2. naam

   Handschrift Daamen ES 2012: Het woord, zoals door Daamen opgetekend, staat nog steeds in Van Dale, en is in feite geen dialectisch woord. Het heeft echter wel een bijzondere voorgeschiedenis. Het betekent zoveel als iets waarmee men het geweten (conscientie) sust, of gewetensnood tegengaat. het begrip is waarschijnlijk pas een aanduiding voor aardappelen geworden met de publikatie van het boek 'Zes jaren te paard. Herinneringen uit het Hollandsche Dragonderleven' van P. Dekker jr. (1852). Dekker hekelt daarin zeer fel de wantoestanden in het Nederlandse leger. Het boek zelf heb ik niet kunnen inzien, wel een bespreking ervan, waaruit het volgende: "... er [worden] daadzaken in aangevoerd, zoo als omtrent de voeding b.v.; bij wier behandeling verzwegen is den invloed van den hongersnood, door 't mislukken van den aardappeloogst, toen een tijd lang goede aardappelen en zelfs goede erwten niet te bekomen waren, zonder met goud te worden opgewogen..." (Vaderlandsche letteroefeningen, anoniem, 1852) Dekkers schotschrift riep een reactie op: 'Inspectie over de zes jaren te paard etc.' (1852), waarin J. H. Burlage een tegengeluid laat horen. Onder andere met een passage waarin een officier zijn manschappen juist beschermd heeft tegen het opdrijven van de aardappelprijs: '...den officier [...] die bij de keuring der aardappelen (consciëntie-stoppers, zoo als gij ze noemt), er zich geene consciëntie van maakte, op de publieke markt, zijn leverancier den degen in de ribben te draaijen, woedend tegen den bedrieger, die zijnen soldaten te kort had willen doen? In mijn tijd noemde men die consciëntiestoppers "patrassen," en na 5 dagen dienst, kon ik ze "jassen"...' kont, kuntje zelfstandig naamwoord kont, achterwerk

   - WBD - III.1.1. lemma achterwerk - kont frequent in de provincie Noord-Brabant

   - WBD - III.1.1. lemma bil c.q. dij kont, noordelijk Tilburg
   ► kuntje

3. Het verkleinwoord is

   - Wim van Boxtel - Mar gaode ons dörpke vergeleeke,/ bij wegger vruger al nie vond./ Dan valde van de alteratie,/ gewoon op oew moderne kont. (uit: Toen en naaw, Brabants Bont, 1979)

   - Wim van Boxtel - Hij gong nor de kapper,/ omdettie wel moest/ van z'n vrouw, Josefien/ die zigget hum pront/ Tontje, oew haor, hangt/ bekaant op oew kont. (uit: Tontje-de kapper - en zn fiets, Brabants - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - Sprokkels, 1981)

   - Piet Brock - "Ik zèè benuut of z't nog holt"./ zi Kees en schupte pront/ meej de teuten van zunne klomp/ 't vèèreke tegen d'r kont. (uit: t Vèèreke, Vuurstintjes kètse, 1990)

   - Piet van Beers; Ik neem 'm [de hond] nòr de Volkstèùn meej, hij graoft nòr mèùs òf mòl./ Hij zit dan, binne kòrte tèèd, van kòp tòt kont int hòl. (uit: Unne klèene grèèzen hond, www.cubra, ca. 2004)

   - Piet van Beers; As ge wè aawer wort, zò rond de sisteg/ Dan krèède mistal bèùk èn ok 'n bietje kont. (uit: Lèkker fietse, www.cubra, ca. 2004)

   - Piet van Beers; Ma Flodder draogt steeds lange rokke/ of leggings, hêel strak òn der kont. (uit: Ma Flodder, www.cubra, ca. 2004)

4. Uitdrukkingen e.d.

   - Informant Toine Raaijmakers - Van een doorzetter: As die wè in zene kop heej, dan heetie et nie in zen kónt.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - èn ze klètse mar vur zen kónt (Daamen - Handschrift 1916) - zonder dat hij luistert

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Dès mieke-muîk werk (knoeiwerk). Ge gooit ut veur zn kont. (10-01-1970)

   - Henk van Rijen - Tis mar goed dè oew kont vastzit, aanders waarde die ok nòg kwèèt

   - Piet van Beers; Wè zaate meej ons kont op zonne kaawen harde stêen. (uit: Tilburg zingt..., www.CuBra, ca. 2004)

   - Piet van Beers; Ons Kee die hee unnen Hèrniea, / ze kan der kont nie keere. (uit: Ons Kee, www.cubra, ca. 2004)

   - Gerard Steijns - Die han dikkels gin rôome in der bèkske leut, jao zogezeej gineens ene naogel om òn der kont te krabbe! (Grôot Diktee Tilbörges Taol, 2005)

   - Frans Verbunt - meense van aadel hèbbe gin voor in der kont (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - int jaor blok toen de eksters nòg gin kont han èn deur der ribbe scheete (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

5. J- an Naaijkens - Jos was de goedheid zelf, zo iemand waarvan men zei: "Hij zo zn kont weggeve en zelf dur zn ribbe schèète". (Het dorp van onze jeugd, 1999)

   - Frans Verbunt - oew klêed zit zo verfrommeld, et lèèkent wèl òf et in den hond zen kont heej gezeete (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - de klèènmanne zèn nie geboore om de grôote in der kont te kèèke (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - hij heej zen kont dichtgeneepe (de man is overleden) (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - hij pròt nèt òffie en vèl vur zen kont heej (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - ene kontkrèuper hòlt enen brèùnen èèrm (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - paas mar op dè oewe mond nie eer versleeten is as oew kont (gezegd tegen een praatziek persoon) (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - stèèrk, dès en lèère broek meej en èèzere kont (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Frans Verbunt - gin zit in et kont (kind dat niet stil blijft zitten) (Het 'zeuvende perbeersel' van het 'Woordeboek van de Tilburgse Taol', 1996)

   - Ge moest ok zörge dègge nie in opspraok kwaamt, vural ginne praot aachter oew kont kréége, want dè waar wel et ergste dètter bestond. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Der waren nog aander zusters zat, mar die waare daor te fèèn vur gebouwd en wiese zôo as dè zôo schôon hiet der kont der vanaf te draaie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Wè zij in dere kop ha, hasse nie in der kont. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - In allerlei organisaties hasse der kont ingedraaid (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - 2020 - Iemand met veel overschot achter in zijn broek: - en pond broek èn en ons kont! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - òn oew kónt gebòrduurd ('60) - je kunt de pot op.' Dat kun je net denken

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - pròt mar teege men kónt, mene kòp is ziek ('87)

   - WBD - III.1.4.399 'geen zittende kont hebben' = geen rust hebben

   - WBD - III.2.5:258 'een stuk in zijn kont hebben' = dronken zijn

6. Samenstellingen ik kos verstaandig meej der praote. Et waar gin giechelkont. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD - hangkónt - hangkont (koe met niet mooi vlak, maar hellend kruis)

   - kiepekónt - figuur in de nek bij jongenskapsel

7. Andere betekenissen

   - WBD - slèèchte kónt - slecht paard, ook 'stolper' genoemd

   - WBD - III.1.3:122 'kont' = zitvlak van een broek
8. zelfstandig naamwoord

   kont ènd

   - WBD - III.4.3:52 kontènd - ondereinde van een stam, ook gatènd, voet of stronk

   - WBD - III.4.3:59 kontènd - boomstronk, ook genoemd: gatènd, post, strèùk, of knöst
9. naam

   kon tènt , ke tènt

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - tevreden

   - WBD - III .1.4:19' zeer content = zeer blij
10. zelfstandig naamwoord

    kontenuu onafgebroken, (textiel) deel van het 'assòrtiemènt

kontfrèùt

1. zelfstandig naamwoord

   achterwerk

   - WBD - III.1.1. lemma aars kontgat, uitsluitend opgetekend voor Tilburg en Heeswijk
2. werkwoord

   kontkrèùpe

   - WBD - III.3.1:259 'kontkruipen', '-likken, -krabben' = vleien
3. zelfstandig naamwoord

   kontkrèùper vleier

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kontekrööper' - kontkruiper, huichelaar, onderkruiper

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ene kontkrèùper hòlt enen brèùnen èèrm

   - WBD - III.3.1:260 'kontkruiper, kontkruiperd' = vleier

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk - kontlikker, ergerlijke vleier

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - kòntkrùiper
4. zelfstandig naamwoord

   Dichterlijke definitie door Frans Hoppenbrouwers (CuBra), uit: Kempische karakters: Kontekrùiper 'n Kontekrùiper houdt van slijmen, wil een wit voetje bij het groot, z'n maten schopt hij in de goot: hij weet dat kennelijk te rijmen. kontspier sluitspier

   - WBD - III.1.1. lemma sluitspier van de aars Tilburg, Goirle
5. zelfstandig naamwoord

   kontwèèrek achterwerk van een rund Audio-opname 1978 - Dan sneede gij zak zègge van aachtere, boove de koej wier dè durgeslaon, zak zègge, dè kontwèèrek zogezeej, dòr aachter witte wèl, èn dan, jè, dan moeste diejen ènteldèèrem deröt haole èn dan lòsmaoken èn doen èn dan viel er hil dieje pèns, die viel in êene keer in diejen bak neer! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013) Illustratie uit Handboek voor de slager ; 1956; onder hoofdredactie van J.W. Baretta,een uitgave vanwege het ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening. koogel zelfstandig naamwoord. kogel

   - WBD - koogel, (Hasselt) koowgel - koot van een paard, ook 'haorbaand' genoemd
6. zelfstandig naamwoord

   kôoj, kôojke kooi in diverse betekenissen bed

   - k Gao naauw nor kooi (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
7. zelfstandig naamwoord

   groep dieren

   - WBD - III.4.4:256 'kooi' = menigte, troep

   - WBD - troep, gezegd van dieren, ook genoemd: 'troep', 'klócht', 'klòcht,'kudde', 'staw' of 'kudde' of 'hôop'

   - Hoeufft - KOOI, naar ik meen, bij verbastering voor 'kudde' (vnl. v. patrijzen)

8. vrouwelijk geslachtsdeel

   - 2020 - Als een vrouw wijdbeens op een stoel zit: - kèkt die meej der waaj kôoj! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

   - WBD - III.1.2:392 'met een brede kooi lopen' = wijdbeens lopen: ook 'kooien'

9. lichaamsdeel

   - WBD - III.1.1:133 'kooi' = bekkenholte

   - WBD - lII.1.1.135 'kooike' = schoot

10. bargoens

    - Antwerps - In het Bargoens beteekent 'koei' hoop
11. naam

    kôojlam etymologie onduidelijk; mogelijk: zo vermoeid zijn dat men nar het bed verlangt

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - uitgeteld
12. zelfstandig naamwoord

    kook kooksel

    - WBD - (III.2.1:361) kook, kooksel, gekookte 'zooi' = kooksel
13. werkwoord

    kooke

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 38) kooke, (hij) kokt (met vocaalkrimping) (ook blz. 39)

    - Dialectenquête 1887 Willems - kooke - kókte - gekókt (- Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 41)

14. ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kókt; imp. kók Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): twaoter zal gaa kooke; t kókt al

    - WBD - koken (van wort in de wortketel, in een brouwerij)
15. zelfstandig naamwoord

    kookedoores

    - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kwakzalver, goedgelovig iemand
16. naam

    Kokadorus-standbeeld in Amsterdam e tymologie Krantenkop van een artikel uit de Nieuwe Tilburgsche Courant - 3 oktober 1958

1. zelfstandig naamwoord

   kokos-vloerbedekking - kokosmat [kookesmat]; «Nuuwe kookes komt er wèl/ akkum verinneweer» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Op de latte) kooker zelfstandig naamwoord.

   - WBD - omhulsel van het teellid van de hengst, ook genoemd (Hasselt) 'koowker'

   - WBD - 'koowker' (Hasselt) - teellid van de hengst, ook genoemd 'zaodstrèng

   - WBD - 'kooker' - (houten) schede voor slachtersgereedschap

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KOKER. Indien ik wel onderrigt ben, wordt de buis, welke het teellid van eenen hengst bevat, en ook het teellid zelf, hieromstreeks 'koker' genaamd.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kookèt

   - Daamen - Handschrift 1916: koket - 't is 'n goei koket (kookster, kok, keukenmeid).

   - WTT - 2017 - Mogelijk dus: kook-ket, met nadruk op 'kook', waarbij de etymologie van 'ket' onduidelijk blijft.
3. zelfstandig naamwoord

   kookwòrst

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - rookworst
4. zelfstandig naamwoord

   kôol, koltje kool Pierre van Beek - Wanneer we zeggen "ik zè oe zô muug as kaauw pap" dan kon je er van overtuigd zijn, dat je vertrek niet kwalijk genomen wordt zoals ook het "hij is van tel als een rotte kool bij den gruunteboer" niet als een compliment beschouwd behoeft te worden. (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - plur.: koole (blz. 36)

   - WBD - III.2.3:93 'suikerkool' = spitskool
5. zelfstandig naamwoord

   Koole Koolen, Jan Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij is de rèèke Jan Koole ('86) gezegd van iemand die het goed gaat (In Tilburg, Eindhoven en Middelbeers zegt men te weten wie Jan Koolen was; de figuur is echter in geheel NoordBrabant en daarbuiten bekend.)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - den zwarte Koole = Adr. Kolen (blz. 50) de rèèke Jan Koole = Jan Kolen (blz. 50) den dôove Koole = ... Kolen (blz. 50)

Frans: colère - woede Den irste keer wô'k koleirig worre... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) koolekèèr zelfstandig naamwoord.

handen Ge kost em ôk nergens aon laote draaien meej die grôote koleschoepe van em. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

1. zelfstandig naamwoord

   koolzaad

   - Audioregistratie 1978 - dètter kôolzaod gezaajd wèrd èn dan geplaant! Hamme ok ieder jaor in en hoek! Ge hèt wèl ôot van en olliemeule geheurd, hè? Dè, nou dè, dè antiek ding daor in de Rèèt, dè was ok enen olliemeule. Bè mèn schonvadder bij Drikske Priems ha enen olliemeule èn in de Trouwlaon! Ik weet er zôo drie staon, olliemeule! En de boere zaajde ammel koolzaod! Dan han ze ollie, daor kosse ze strèùf van bakke èn, èn dan zo wè saus èn dè was vordilleg èn dè ginge ze daor laote maole, ollie laote pèrse! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. werkwoord

   koome komen koome - kwaam - gekoome; uitsl. stam: ik koom; dan koomet In tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij komt; gebiedende wijs: kom!

   - Kees en Bart: Dan koom et wel in orde

   - "Dè komt hier nie bij te paas!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

   - Cees Robben - Mar ik koom effe zo getij/ as gij aont nuuwe jaor (19651231) - Cees Robben - Ik koom rèècht van den berrebier... (19861031)

   - De Tsunami,/ op twidde Kèrsdag kwaamie... (Henriëtte Vunderink; Zuidoost-Azië Vloedgolf 2004; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Dialectenquête 1876 - Waannir komd u bruur jaaw bezuuke?

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ast kómt, kómmet vruug genóg (HM'66) - vervelende dingen komen altijd vlug

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - die nie kómt, wòrdt nie getèld (HM'66) - afwezigen komen niet in aanmerking

   - Henk van Rijen - te goeje koome - tegemoet komen

   - WS Agge dè doet, dan koomet wèl goed.

3. Oude verleden tijd

1. zelfstandig naamwoord

   kòp zelfstandig naamwoord.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KOP is bij de landlieden algemeen in gebruik van het 'hoofd'.
   
   ► köpke

2. verkleinwoord kop, hoofd

   - Dialectenquête 1876 - hij schudde ongeleuvig z'nen kop - ... zijn hoofd

   - A.J.A.C. van Delft - De melkboer interrumpeert: "Naa, gij bent ok 'n schón", doch mondvlug antwoordt de ander: "Mèr as 'k zónne kop ha as gij, liep ik er direct onder uit", en de ander gekscheert daarop weer goedig: "Wè? As ge zón faosie had as ikke, liepte van verwaondhèt neffe oew schoene."(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Gij zult oewen dikke kòp wel houwe Gezegd wanneer een gezet persoon flink aan het schranzen is

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ge mòt er êene laote bakke, dan kunde zene kòp afbèète assie nie bevalt (050306)

   - 2020 - Als zich een vervelende gebeurtenis zal voordoen in de verre toekomst: - dan doe mene kòp gin zeer mir! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

   ► Volledige bron: KLIK HIER )

3. Uitdrukkingen e.d.

   - Informant Toine Raaijmakers - Van een doorzetter: As die wè in zene kòp heej, heetie et nie in zen kónt

   - Informant Toine Raaijmakers - Antwoord op 'Dè lus ik nie'; As get nie lust dan legter oewe kòp mar nèffe.

   - A.J.A.C. van Delft - Als het ware eenigszins ter vertroosting bij een gebeurtenis, een feit, dat niet meer te verhelpen of te veranderen is, klinkt het: "Al gingde op oewe kop staon"; ook wel: "Al trokte de kaaien uit den grond", het helpt toch niet. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - A.J.A.C. van Delft - Mijn man wordt "los van kop": Hij wordt kort van memorie. Hij wordt kort van geheugen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Pierre van Beek Hopelijk wordt de toekomstige gastheer intussen niet "los van kop", want dat betekent kort van memorie (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Die pròt oe de blèènen óp oewe kòp.

   - Pierre van Beek - kòp óp start - met gesloten beurzen (bijvoorbeeld bij woningruil). (Tilburgse Taaklplastiek 167)

   - Pierre van Beek - meej ene kaoje kòp = boos (bijvoorbeeld weglopen) (Tilburgse Taaklplastiek 169)

   - Pierre van Beek - zó zòt as tien kòp jèùn (Tilburgse Taaklplastiek 176)

   - MM - Ene kòp as nen hèktoolieter èn gin mòtje verstaand.

   - Pierre van Beek - Hij wit nie waor zene kòp stao (overbelasting)

   - Pierre van Beek - et hôog in de kòp hèbbe - verwaand zijn

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: waor ge zèlf nôot kómt, wòrdt oewe kop nie gewaase (Kn'50) - red je zelf, anderen doen het niet voor je

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: der stao ne kòp óp, mar aanders han ze der nèt zó goed ene knòl óp kunne zètte ('68)

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: kòp óp stèrt rèùle (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '73) - met gesloten beurzen afrekenen

   - Mandos & Van de Pol; De Brabantse spreekwoorden: zóne bèrrevoetse kòp hèbbe dètter alle vliege de bêen óp breeke (Pierre van Beek, Tilburgse Taalplastiek '68) - originele beeldspraak over kaalheid

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - hij wit nie waor zene kòp stao - hij heeft veel beslommeringen, zorgen

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - hij lopt aatij meej zene kòp int zak - ... met gebogen hoofd

   - WBD - III.1.4:175 'een kop zijn' = koppig zijn

4. Inhoudsmaat

   - Verhoeff kop = 4,7 liter (= 4 maatjes)

   - Pierre van Beek - kòp = 4 kg aardappels: en kòp èèrpel

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 02 23 - Dan vat ze nog 'n paor kop èrpel.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 01 22 - Toen kochte èrpel bij de klaaiboer / Vur 'n paor stuiverkes de kop / Mar teegesworrig lòòpt d'n èrpel / Toe 'ne gulde de kilo op.

   - WBD - III.4.4:298 'kop' = liter, ook 'kopke' of 'kan'; 'kop' = vijf liter

5. Andere betekenissen

   - WBD - broodkorst (aan de beide uiteinden van het brood)

   - WBD - kòp - kop (deel van de huid dat de kop bedekte; II 590)

   - WBD - I:1470 bladerkroon van een biet: kòppe, 'topp ə ', 'peejloof'

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek (2000): kòp Vezummere = J. van Zummeren (blz. 85)
6. zelfstandig naamwoord

   Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. kòpbreekeswèèrk hersenwerk

   - Henk van Rijen hij heej veul kòpbreekeswèèrk - hij heeft veel hersenwerk
7. zelfstandig naamwoord

   köpke

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 52) kop- köpke, resp. verkleinwoord van 'kòp' met umlaut, en 'kèùp' met vocaalkrimping

   - Cees Robben: Ze staake der köpkes hêel wèès bij mekaar.

   - Cees Robben: meej zen köpke int zak.

   - Cees Robben: ik zal em (de sok) oover et köpke dichttrèkke.

   - WBD - oover et köpke naoje (II:1192) - over (het) kopje naaien (= overhandsen)

   - Cees Robben:10 (blz. 43) 'en ons kupkes - schutters - eugskes gluurden'

   - Cees Robben - n schuchtere blom steeket köpke omhoog (19570309) - Cees Robben - [Hij] hee gin kaoikes in zn köpke. Nee mar herses.. (19540522)

   - WBD - (III.2.1:87) 'kopke' = kopje

   - WBD - (III.4.4:298) 'kopje' = liter, ook 'kop' of 'kan'

1. werkwoord

   waarschijnlijk het afkluiven van vlees van een dierenkop (konijn?) alleen aangetroffen op:

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
2. zelfstandig naamwoord

   kôopman koopman Cees Robben: '... zeej d'n kôopman' köppeg bijvoeglijk naamwoord . koppig

   - Dialectenquête 1876 - den ezel is kuppig - de ezel is koppig

1. zelfstandig naamwoord

   kòppeltouwke zelfstandig naamwoord, verkleinwoord - WBD - (Hasselt) hotlijnt (een touw dat midden onder de kop van het paard vastzit aan de schudhalster; de stuurman kan er de richting mee aangeven) kòppènt zelfstandig naamwoord. Samenst. van 'kòp' + 'pènt' - hoofdpijn Ik krèèg kòppènt van dè gewèld. De groote muts blijft in de kaast: die is te zwaor, daor krège ze vort koppent van - zeggen ze - en darrum zette ze liever 'n huudje op. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) Tis dekker gin koppènt van krèèg avvetoe van dè gedonderjaog (Jos Naaijkens; Mèn voljèère; CuBra)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk ' koppijnt' - koppijn, hoofdpijn.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOPEND znw.o. - bij landb.: Eind van een gewent dat tegen den vörrel (dwarsliggend gewent) komt, maar daarvan gescheiden is door een dwarsvoor.
   
2. zelfstandig naamwoord

   kò pspaone

   - WBD - (Hasselt) - haamoren, de beide boven het haam uitstekende delen

3. kopt 2e + 3e pers. enk. van 'kôope', met vocaalkrimping koopt

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Wè nen boer nie kènt, dè kópt ie nie.
4. zelfstandig naamwoord

   kòpzeel

   - WBD - touw aan de horens van een koe, ook genoemd 'kòptòw' of 'kòptouw'

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - kᴐpse.l znw.o.'kopzeel' - zeel dat aan de kop van een kalf of koe is bevestigd.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOPZEEL (scherpe e) znw.o.-bij slachters: touw, zeel, dat aan den kop der beest gebonden wordt, bij 't slachten

   - WNT - KOPZEEL - touw dat bij het slachten aan den kop van het beest gebonden wordt.

1. zelfstandig naamwoord

   körf, körfke 1. mand ...mee 'ne klont boter in z'ne körf en z'n hart vol zaolige liefde... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) ...'n Klein ouwelijk juffrouwke kwaam binnen, mee 'n körf aon den erm. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den jongen dokter; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939) - Waor is de zaolige tèd gebleve dèk mee kurven vol gratis vur niks de vietemienen uit de netuur kos gaon haolen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'meej 'n kùrfke in d'r'n èrm'

2. Pierre van Beek - mèndjes zèn gin körfkes

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Dan gingde Driekôonenge zinge, dan ginge ze de straoten aaf èn dan hadde zon mèndje bij, zon körrefke, èn dan krêede ooveral en paor (???) òf en snoepke Klik hier om dit bestand te beluisteren
3. zelfstandig naamwoord

   Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): der mèske is meej en körfke nòr et bós gegaon

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 98) hêûr dochterken is nòr (e)t bos mee eng körrəfkən om braome te plukke

   - WBD - (III.2.1:133) 'korf' = idem;

   - WBD - (III.2.1:135) 'korf' = marktkorf

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖRF (uitspr. körrəf ) zelfstandig naamwoord mannelijk - korf

4. 2. bedstee met deurtje of klein raampje 3. figuurlijk Henk van Rijen - körf zonder zörg - zorgeloos iemand

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - lèèven öt en körf zonder zörg

5. 4. achterwerk

   - WBD - III.1.1. lemma achterwerk - korf, in Udenhout.

   - Cees Robben: de körf omschudde - jongen werpen
   ► 'Kurf'
6. zelfstandig naamwoord

   körk kurk

   - Dialectenquête 1876 - 'n kurreke stupke (u = ö)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - körək , zelfstandig naamwoord mannelijk - kurk, stop op fles of kruik.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖRK (uitspr. körrək ) m, als voorw. -en als stofnaam - kurk
7. zelfstandig naamwoord

   korke Ons Sjaan is venaovend nòr de rippetiesie. Zis teegesworreg onder en korke bij ons in de pròchie, vur te zinge meej ötvòrten èn zôo meer van die fiste. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2006)

1. zelfstandig naamwoord

   corner, hoekschop

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kòrner Hoekschop (corner)
2. zelfstandig naamwoord

   kòrrel

   - WBD - III.4.4:294 'korrel' = decigram; ook 'korreltje'

   - WBD - III.4.4:149 'zandkorrel' = idem

   - WBD - III.4.4:150 'zandkorreltje', 'korreltje','korreltje zand' = idem
3. zelfstandig naamwoord

   kors koorts

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 28) uit cluster rts vervalt de t: kors

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik mot shep-waoter waant ik hebbet op munnen borstrok en ik wil gin laast krège van de kaoi koorse, aanders begien ik te ijle (17-08-1964)

   - Cees Robben - n slengske in oew neus en firtig kôôrs... (19821001)

   - Cees Robben - Zôô heet.. om de kôôrs van te krèège... (19580201)

4. Den aandre leej meej firtig kòrs/ meej griep int liddekaant. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Den êene èn den aandere)

   - WBD - III.1.2:221 'koortsen' = koorts

5. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): ik hèb wèl kórs

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 98) ik èb wè korts

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kórs (blz. 66 en krt.45)
6. zelfstandig naamwoord

   Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937 kòrsdaoge de kerstdagen

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kerstdagen
7. zelfstandig naamwoord

   Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. kòrsemes, kòrsmis, kèrsemes Kerstmis

   - WTT - 2012 - 'Kerstmis' is in het Nederlands voor het eerst opgetekend in 1274. Het eerste lid 'Kerst' is de gangbare Middelnederlandse naam voor 'Christus'. Daarnaast komen in het Middelnederlands ook reeds de vormen 'Kars', 'Karst', en 'Korst' voor.

   - WNT - lemma Kerst I - zelfstandig naamwoord mannelijk Mnl. Kerst (Keerst), Karst (Korst), mnd. Kerst (Karst; Kirst).

   - WNT - lemma Vrouw - Nae Korsmis soe isser een soe yamerlijcken dinck geschiet des sMaendaechs voer Onser-Liever-Vrouwen-Lichtmis dach, Kron. "Mariënburg" 64 [1576].
8. zelfstandig naamwoord

   't Was op een van die vriesaovenden vlak vur Korsmis. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29) Cees Robben: ene zaolege kòrsemes; meej de kòrsemes ist óppaase geblaoze;

   - A.J.A.C. van Delft - "In het veurjaor koopen wu een vèrreken, een knap vèrreke of een trappistevèrreke, en als ie het goed gedaon hee, dan gaot ie mee Korsmis op de leer en komt de buurt stuiten en 's avonds op de kaoikes."(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Dialectenquête 1876 - tege Korsemis

   - Cees Robben - Korsemis (19851227)

   - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (66) 'Zaolge Korsmis war'
9. zelfstandig naamwoord

   körsje, kostjes korstje

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge zult er beeter van piese as van en körsje brôod.

   - Cees Robben - t Körsje kraokt in munne mond... (19600624)
10. zelfstandig naamwoord

    Goed kostjes ete Fraanske, dan kunde laoter goed fluite... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

    - Pierre van Beek - "Er moet wa gedaon worre vur 't ko(r)stje en dan hedde de kruim nog nie". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

    - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kapje van een brood

    - WBD - III.2.3:199 'korstje' (v. brood)

    - WBD - III.1.2:268 'korstje' = roof
11. zelfstandig naamwoord

    kòrst korst

    - A.J.A.C. van Delft - "Ik heb m'nnen grootsten korst brood gegeten" zegt iemand, die aan wil duiden, dat hij reeds op jaren is. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 28) van het cluster stj wordt de t verzwegen

    - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Volgens krt. 57: gerekte vocaal

12. 2. bijvoeglijk naamwoord, overtreffende trap van 'kòrt' kortst

    - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 49) kòrst

    - Toen ik linksaaf de VeejènDeej inschoot, de kòrste roete nòr de fietsekèlder... (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)
13. bijwoord

    kòrt kort uitdrukking : zenèège te kòrt doen - zichzelf (financieel) benadelen; zelfmoord plegen

    - Gezegde: Pierre van Beek - kòrt in de kèèr - kortaangebonden, lichtgeraakt, uit zijn humeur (Tilburgse Taaklplastiek 184)

1. zelfstandig naamwoord

   kòrtelèt koteletten Van Frans 'côtelette', met hypercorrecte r van 'kort'.

   - Cees Robben - As ik vruuger uit de naachtmis kwaam stond t kenèèn al te pruttele en lagen de kortelette in de pan te kiskassen... (19691212)

2. Vur heur allêen hasse un kòrtelètje gebakken. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - KOTELET - kotəlét of kortəlét

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖRTELET znw.v. - verkensribbetje, Frans: côtelette

   - WNT - KOTELET - rib met vleesch v. bep. soorten slachtdieren
3. zelfstandig naamwoord

   Tilburgse kòrtjes - te koop (december 2021) bij Ollie's & Brandstore, Tuinstraat 106, Tilburg kòrtje kaartje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'die kekt nor oew kortjes'

   - WBD - III.3.1:413 'kaartje' (treinkaartje, buskaartje) = vervoerbewijs
4. zelfstandig naamwoord

   kòrtoore

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kleine kinderen

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - kinderen

   - WNT - KORTOOR - 1) persoon of dier met korte of gekorte ooren, bepaaldelijk gezegd van paarden.
5. zelfstandig naamwoord

   kòrtstart

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - driftig persoon

   - WNT - KORTSTAART - dier met een korten of gekorten staart, in 't bijzonder zulk een paard.

6. Haor. KORTSTART - kortstaat: paard met een gecoupeerde staart Körvel Kaart: D. Zijnen toponiem de herdgang, stadswijk Korvel Actum Tillib. 7:32 - Korvel van 'kurve'? (Smits) Actum Tillib. 7:33 - Korvel ontstaan uit Korvelo? (Vromans)

   - En schoone breeë flinke straoten,/ Mee huizen gelèk in de stad,/ Och wè is Körvel toch veraanderd,/ In mènen tijd toen was 't in gat. Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

   - Iets waor heel Körvel nog aon meedoe, waor heel aaw en nuuw Körvel vur et voetlicht komt; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

7. op et Körvel òf int Zaand,/ den Haajkaant òft Kedènt. (Henriëtte Vunderink, Tilbörg trakteert, uit: Tis de moejte wèrd; 2011) Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Meej Jan Sanne nòr Körvel meejgegaon Fraanske Tuurlings in de Zwijsestraot Sjèf Verbunt òn de Bredòssewèg (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels als Köllever De verwisseling van de - Informant Toine Raaijmakers - en de L (methatesis) komt vaker voor in het Tilburgs; zie: - A.J.A.C. van Delft - Een dorpel noemt hij een "dulleper"; een orgel een "ulleger"; zelfs hoort men de wijk Korvel ooit "Kullever" noemen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929) Kees en Bart - 'Köllever', 'Kölleverscheweg' (Korvelseweg)

   - L - Wordt met - Informant Toine Raaijmakers - verwisseld, en omgekeerd. Zulker (zurkel), flamboeës (framboos), kellever (kervel), hallever (armvol), enz. (Schuermans, Algemeen Vlaamsch Idioticon, 1865-1870)
   ► Klik hier voor audiofragment)

1. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): Körvels huukske (bep. wijk)

   - 't Tweede bedrijf is de zitting van den Körvelschen gemènteraod, Körvel vurgesteld as stad, mee t Körvelsch Huukske, het Laor en den Berrendijk as vursteeën; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926. - We gingen dur den Uilenvlucht,/ Aachter nor 't Korvelsch Huukske; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926. - Cees Robben - Hij gaat op zoek maar t is wel vreemd/ Hij vindt geen Oel of Loven/ Geen Körvels-huukske of t Zaand/ Geen Padde-waaikes en geen Vraand/ Geen höfkes en geen hoven. (19651224) De prent gaat over de verstedelijking van Tilburg waardoor oude wijken en natuur verdwijnen. - Interview Jolen - 1978 - Vòlkstiepes!? Jè! Hèhèhè! Daor valt menen irsten op! Jan Jêûk! Hèdde daor nôot van gehêûrd? Int Körvels Huukske!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. werkwoord

   kos(se) kon(den) v erleden tijd van 'kunne'

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ik kos nie begrèèpe dèsse dè kosse.

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - Nao wè praote kos ik binne

   - Cees Robben - ar as ik kôs... begôs ik nog eens...! (19560707) - Cees Robben - Peer van Dun was unne dwaoler (...) die de haai in den blende kos belôôpe (19570119) - Cees Robben - Hij pooide m al vur dekkem aon zunne start kos zitten... (19650402)

   - Cees Robben - Bende al getrouwd Piet...? ..Ongebonden is t bist zeej t kelfke.. en t kos rond den schelft... (19650910)

   - Cees Robben - dè kosse ze wel heure... (19790803) - Cees Robben - ...Mar hij kôs me wè...! (19801017) - Cees Robben - t Kos kaoier... (19860829)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 06 12 - Hij kos host nie toe 's zondags wochte.

   - Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): et kientje was dôod vurdèset kósse dôope

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kós (blz. 136). Zowel 'kón' als 'kós' gaan op 'konde' terug. 'Kós' is mogelijk geworden doordat 'konde' mouilleerde.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOST - 2e hoofdvorm van 'kunnen'

   - WNT - KUNNEN ... Een praet. kost, mv. kosten leest men bij o.a. Huygens.

3. nevenvorm 'konne'

   - Dialectenquête 1876 - we konnen nie zien

   - Kees en Bart: as ze dè konnen

1. naam

   Koosje

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Koske van de Wouw wonde op de hoek van de Misjenaaresstraot (Missionarisstraat) in dè kefeejke daor!
2. werkwoord

   kòsse

   - kòsse - kòste - gekòst

3. Wè zot kòsse? - Wat zou het kosten?

   - ...twee Jode wete krek wè 'nen bril moet kosse. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

   - Cees Robben - t maag nie te veul kosse... (19781110)

   - Sjef zeej: Dè knap ik zèlf wèl op/ dan kòsset oe gin gèld. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Doeget zelf....)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 12 23 - En vroeg de meens aachter de kraom / Hoeveul dèt kosse mos.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as en vrouw et circuspèrdje öthangt, kòst ze veul strooj (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - luxe kost geld

   - Henk van Rijen dè zal hil wè krööm kòsse - dat zal veel energie vergen.

   - Vliegers plekken deeje we ôk wel ens. Et pepier mocht nie teveul kosse en de latjes han we dan wel ergens gevonden. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - 'Wè moet dè kòsse', zeej. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'koste ww - kosten
4. naam

   kösselek kostbaar, waardevol, duur en kösselek bildje - een kostbaar beeldje

   - Cees Robben; Een 10 voor Robben (blz. 33) - 'mar kösseluk dè waoter'

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 03 16 - Kampeere gao te kösseluk worre...

   - Henk van Rijen dès en kösselek kedoo, war? - dat is een kostbaar cadeau, nietwaar?

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - 'köstelek' - waardevol

   - Mee schrik heb 'k-oe kure lere kenne,/ m'n kösselek kiendje, nog vur dè't donker waar. (Lauran Toorians; Blauwke; CuBra; 200?)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Nèè, ge krèègt vur oewe verjòrdag ginne trein, dès vuste kösselek (040207)

   - WBD - III.3.1:120 'kosselijk' = kostbaar

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KOSTELIJK voor kostbaar, ook al bij Huygens.

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord 'kostelijk' van grote waarde; heerlijk, voortreffelijk

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖSTELIJK - kostelijk; duur: 'en köstelijke reis
   ► köstelek
5. zelfstandig naamwoord

   kossem

   - WBD - kossem (kwab onder de hals van een rund)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk kossem (ook gebezigd voor de halskwab van een konijn) .

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOSSEM zelfstandig naamwoord mannelijk - halskwabbe van rundvee

   - WNT - KOSSEM - 1) onderkin; 2) halskwab van een rund
6. werkwoord

   kosseme konden wij Versmelting van ww-uitgang (n) met pers.vn (w) levert m op.

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - èn toen kosseme saoves òf tweej keer in de week bij Toon van t Hof op de Bredòssewèg in die kefeej daor vruuger de Haos gezeeten heej Klik hier om dit bestand te beluisteren

1. zelfstandig naamwoord

   köster koster De köster hee dees truuk utgedocht dus gift on de köster wè vur de köster is. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Kösters koej maag ópt kèrkhòf waaje.

   - Cees Robben - Koenraadje, dn köster (19570713) - Cees Robben - Toon den köster (19641231) - Cees Robben - [Priester:] Moet ik de Prefatie zingen, köster..? [Koster:] Nèè, paoter, t is vandaog n stille mis... We zingen alleen mar wè möpkes... (19810619) - Cees Robben - Dilletrieke laamp is kepot, köster... (19750425)

2. Pierre van Beek - gezegde Ik hèb die stèm nôot geheurd, zi de köster, èn de gèèt stónd óp et koor (Tilburgse Taaklplastiek 131)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - de köster, die isser toen nòr Bèls toe gevlucht Klik hier om dit bestand te beluisteren
3. zelfstandig naamwoord

   Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952): de köster lèùjt vur de precèssie

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - et kösterke = Alb. Pessers (63)

   - WBD - (III.3:112) kösterin = kosteres

   - WNT - KOSTER, kuster

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KUSTER voor 'koster'. Beide bij Kiliaan. Daar het woord van het Lat. custos gevormd is, komt 'kuster' nader aan den oorsprong.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖSTER zelfstandig naamwoord mannelijk - koster

1. Tony Ansems - Gauw 't Roozenhuuke bidde/ Die ouw vrouwkes waren snel... (De Hasseltse kapel; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008) Ed Schilders - Wij moese aatij irst de [Hasseltse] kepèl in èn n rôozehuuke bidde vurdèmme vur êen of twee cènte snuupkes mochte kôope. En ik moet zègge, dan smòkte-n-et ok beeter. Et joodevèt, de stroopseldòtjes, de dròpveeters, t zuuthout, tôoverbòlle. (Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009) Ed Schilders - Toen wonde bij t pleintje ok nòg Virginie Doorakkers. Die waar bijna hèllig, zoveul rôozehuukes as die had vurgebeeje in de kepèl. (Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009) Gerard Steijns - Toen liepeme nòg meej in de persèssie èn wier et rôozenhuudje nòg gebeeje. (Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. - rozenhoedje, vijf tientjes van de vijftien die tot de rozenkrans behoren.

   - WNT - ROZENHOED 2) Rozenkrans als gebedsformulier en bidsnoer.

   - Piet Heerkens; uit: De Mus, 1939 -
2. zelfstandig naamwoord

   ROOZENHUUKE Roozenhuuke, perelsnoer, schoon gebed veur heer en boer. Roozenhuuke, waor 'k aon bid as ik stil en alleenig zit. 's Aovonds ritseltikte trouw ter eere van Ons Lieve Vrouw. Weesgegroetjes vijf keer tien en vijf Gloria's bovendien. Op z'nen tijd vijf Vadderonzen laot ik daor deurhenen gonzen. Weesgegroetjes van geloof, hoop en liefde die ik beloof. Weesgegroetjes van berouw via Onze Lieve Vrouw. Weesgegroetjes van geluk, blumkes die ik geere pluk. Roozenhuuke. perelsnoer, schoon gebed veur heer en boer. ròpke

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - raapje
3. zelfstandig naamwoord

   ròpkoek, raopkoek Pierre van Beek - raapkoek, afvalprodukt bij het olie-maken ròpt(e) werkwoordsvorm; persoonsvorm. raapt(e)

   - tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'raope', met vocaalkrimping
4. zelfstandig naamwoord

   ròs

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ROS m - rus, graszode

   - WNT - RUSCH (I) - rosch, ruisen; risch, resch, zelfstandig naamwoord - l) zode, graszode; b) heizode, plag, c) rietzode, losdrijvend stuk riet; 2) kluit, aarde, aardkluit; 3) grasbosje, struikje gras; enz.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROS(CH), ROES(CH), RUS(CH) zelfstandig naamwoord mannelijk - zode, graszode, afgestoken zode.
5. zelfstandig naamwoord

   Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - 'ros' zelfstandig naamwoord - graszode ròsdoek Pierre van Beek - zak onder de wagen voor paardevoer

   - Cees Robben - Prent van de Week - bevestigt dit
6. zelfstandig naamwoord

   Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hil wè in zene ròsdoek hèbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - heel wat in zijn mars hebben (Rosdoek= zak die boeren en voerlui vroeger onder hun kar of wagen hadden hangen, waarin hooi, haver, brood voor het paard zat.)

   - WNT - ROSDOEK, in de Kempen (ook in N.-Brabant en Limburg): een doek, zak of net, onder aan de kar hangende, waarin het voeder wordt gedaan dat het paard onderweg eet.
7. zelfstandig naamwoord

   rösmis - rolploeg, eind 19e eeuw - het mesvormige rösmis snijdt de grond vertikaal, waarna de driehoekige ploegschaar de grond horizontaal snijdt - uit: Rijke oogst van schrale grond, tentoonstellingscatalogus Noordbrabants Museum, 1991 rösmis

   - WBD kouter (lang smal mes dat voor het rister in de ploegbalk verankerd zit), ook 'kouter' genoemd

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. 'rusmes', met dat zich loodrecht voor de eigenlijke ploegschaar bevindt.

   - WNT - niet vermeld
8. werkwoord

   ròsse

   - WBD ròsse - roskammen (van een paard), ook genoemd 'ròskamme' of 'afbuune'

   - WBD III.3.1:388 'rossen' = wild, woest rijden

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROSSEN - hard aan iets werken. Vgl. 'rosse'
9. werkwoord

   rösse wrijven

   - Damen handschrift 1916 - "rössen - ze hebben hem ongemakkelijk geröst (klopgegeven)"

   - Damen handschrift 1916 - "rössen - iets aafrössen (afwrijven)"
10. werkwoord

    't Was net of Onze Lieve Heer z'n verfdoos leeggerosen hô, de liste kladdekes hier en daor nirgesmeerd, en toen bij z'n eige gezee hô: Zie zoo, ik schaai er dees jaor aaf mee verven... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

    - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 -'hij röst erteegenaon'

    - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - ruisen - wrijven (znl., wnbr.)

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUIS(CH)EN (uitspr. rössen) - wrijven, schuren, Frans frotter. Mee 'ne wolle' lap over 't zilverwerk r.; fig. hard werken.

    - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - RUISCHEN - wkw (rg.) wrijven: mijnen schoen ruischt; bet. ook: slaan, overslaan: iem. -, en dan meer 'afruischen'; in 't spel: overwinnen.

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUISCHEN, zie RUIDSCHEN: wordt hier veel gebruikt voor 'wrijven, schurken of kraauwen' ter verdrijving van jeukte, omdat degenen die de RUID (= rui) hebben, gewoon zijn zulks te doen. Meestal spreekt men van 'ruischen'.

    - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RUISEN (rösse) ov.ww - wrijven, schurken.

11. Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - rösse ww - stevig wrijven

    - WNT - RUISCHEN - een nog thans in ZNederl. gebruikelijk woord voor 'wrijven'. Naast 'ruischen' vermeldt Kiliaan 'ruidschen', een vorm dien men ook in Hoeufft vindt, doch die daar (evenals bij Kiliaen - ) onder invloed van een onwaarschijnlijke etymologie (van ruid: schurft) kan staan ... l) wrijven, schuren; 2) hard werken

    - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (112) 'Z'hebbener wir lilluk tegenóngeröst'

    - WBD III.1.2:56 'afruisen' = een pak slaag geven; ook: 'afranselen'

    - WBD III.1.2:56 'ertegenaan ruisen' idem;

    - WBD III.1.2:76 'ruisen' = wrijven; ook: 'strijken, frotten'

    - WBD III.1.2:103 'ruisen' = krabben;

    - WBD III.4.4:247 'ruizen' = ritselen;- WBD III.1.2:247 'ruisen' = suizen; ruizen = suizen
12. zelfstandig naamwoord

    ròssege

    - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - roodharige
13. werkwoord

    rössele de kachel oppoken door het rooster te schudden

    - WNT - RUISCHEN -(I) C) Afzonderlijke vermelding verdient 'ruischen' als bedr. ww. in de verouderde beteekenis: verbrijzelen (met lawaai of geweld) stuk breken, stuk slaan.
14. zelfstandig naamwoord

    roster rooster

    - WBD III.2.1:237 'rooster' - idem, ook 'rosel'
15. zelfstandig naamwoord

    ròszode roszode, graszode

    - Ir. A. Juten - in Brabants Heem, jaargang 2, 1950, p. 44: In Tilburg spreekt men zo deelde mij Mej. v. Gool mede nog veel van roszode in plaats van graszode. (Een en ander ter verklaring van het toponiem Roosendaal.)
16. naam

    ròt rot

    - Gezegde: Die zenèège bewaort, bewaort gin ròt appel.

    - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - As ge oewèège goed doet, dan doedet gin ròtte appel.

    - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - ROT bvw. - rot: Zoo rot als kampernoelie, als mok, als 'n mispel, als stront, als spijs. Ook 'onsterk': rot garen.

    - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - bijvoeglijk naamwoord - rot l) van menschen die aan tering of borstziekten lijden en veel hoesten en fluimen: hij is zeu rot a's 'n mispel; 2) ondegelijk, onsterk (v. allerlei stoffen v. slechte kwaliteit); 3) vochtig, nat, regenachtig; 4) kaartspelersterm.
17. zelfstandig naamwoord

    Jan Naaijkens - Dès Biks (1992) - 'rot' bijvoeglijk naamwoord - rot rötje ruitje De raomen in de klas han un hèle hôop klène rötjes. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) rötjesbroek zelfstandig naamwoord

    - WBD bakkersbroek

1. zelfstandig naamwoord

   kòst eten goeje kòst - voedzaam eten

   - uitdrukking ginne kòst - ondoenlijk werk

   - Cees Robben - kost en kleer. Kost en kleding. (19540213)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - kost, mannelijk eten enz.; in de uitdrukking 't is ginne kost - dat is niet te doen, een onhoudbare toestand.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KOST zelfstandig naamwoord mannelijk - spijs, voedsel
2. samentrekking

   koste kon je Henk van Rijen - hoe koste erin? - hoe kon je binnenkomen?

kostbaar, waardevol

1. zelfstandig naamwoord

   kòstgènger kostganger Kees en Bart: kôstgènger

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'kostgenger' - kostganger
2. zelfstandig naamwoord

   kòt hok, krot, gevangenis

   - uitdrukking: et kòt is te klèèn - er komen problemen; As ónze paa dè zie, dan is et kòt te klèèn

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 07 12 - Gatju, zee Nol, hoe zit dè kot?
3. zelfstandig naamwoord

   Henk van Rijen ge gaot vur et kòt kepòt - je verliest op het nippertje

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - mekaar et kòt èut vèèchte

   - WBD - III.1.3:242 'kot', 'knol' of 'gat' - gat in een kous

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - znw.o. 'kot' - hok, verblijfplaats v. dieren (en ook wel v.mensen)

   - WNT - KOT - 1) klein en armoedig huis, hut; 2) kleine boerderij of klein boerenhuis; 3) kroeg, bordeel en derg.; 4) benaming voor een gedeelte van een huis
4. zelfstandig naamwoord

   k ötje

   - verkleinwoord van 'kòt', met umlaut

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - KÖTJE of kotje of kotteken
5. zelfstandig naamwoord

   kòttegissemus catechismus - katechismus De kòttegissemus moeste van bèùte kènne. - De catechismus moest je uit het hoofd kennen. ...consciencie, dè stond in den aawe kottechiesmus en 't beteekent geweten. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et zèn nie aaltij de braafst, die et irst den kòttegissemus kènne (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 7?) [onleesbaar] - Fraaie theorie wordt niet altijd door gelijke praktijk bevestigd.

   - WBD - III.3.3:336 'catechismus', ook: 'catechisles'

1. naam

   komt voor naast kaaw

   - Gezegde: - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Koud, dè ist pas as den boer èès schèt.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - kaaw (predicatief): het is koud (blz. 14) resp. kaawt in T noordoost.
2. zelfstandig naamwoord

   kous kous Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Hij [de pastoor op de preekstoel] hô 't over bloote nekken, vleeschkleurige kouskes, te duur kleer, polka haor enz., afijn, hij wô eigenlijk zeggen dè 't er vul te veul geneuk in de wereld is. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - trèk mar óp meej oew zije kouse (Daamen - Handschrift 1916) - wees maar niet zo veeleisend (zijden kousen werden door deftige mensen gedragen)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - kouse zo dun as jèùnschèlle

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'kaws'
   ► zie Dossier Fiel-de-kòs
3. zelfstandig naamwoord

   kousenbraajer

   - WBD - paard dat onder het stappen de benen kruiselings plaatst

   - WBD - III.1.5:234 'breikous' = gebreide kous kouwsjer

4. bijwoord koosjer

   - Dè was zogezeej kouwsjer slachte. De Joode die mooge niks slachte of der kwaam ene rabbie bij. (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)
5. zelfstandig naamwoord

   kraacht kracht, ook werkkracht

   - Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) - goeie kraachten

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - kraacht - kracht
6. zelfstandig naamwoord

   kraaj kraai; Corvus Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Pierre van Beek Komt men "als Jan met kraaien naor de mert (markt)" of "mee vijgen nao Paosen" dan is men met zijn voorstel te laat. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950) Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - asser èrges êen kraaj neerstrèkt, laandt er sebiet en hêele klócht (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - waar aas is, verzamelen de gieren zich Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - en kraaj gefreeten hèbbe (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - een flater begaan hebben, een verkeerde uitspraak gedaan hebben.

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - ene kraaj = doodsbidder (blz. 91)
7. zelfstandig naamwoord

   kraans krans Frans Verbunt - wekelijkse bijeenkomst (van pastoors)

   - WBD - (III.3.3:57) kraans = aureool

   - WBD - (III.3.3:327) kraans of kiestkraans = rouwkrans
8. werkwoord

   kraanse kransen

   - Dialectenquête 1887 Willems - kraanse - kraanste - gekraanst
9. zelfstandig naamwoord

   ook in tegenwoordige tijd geen vocaalkrimping kraanselier sukkelaar

   - N. Daamen - handschrift 1916 - "'t is 'ne kraanselier (een sukkelaar en onbetrouwbaar)"
10. zelfstandig naamwoord

    kraansèùl Henk van Rijen - 'kraansööl' - kerkuil (Tyto alba)

    - WBD - III.4.1:192 'kransuil' - kerkuil (Tyto alba), ook 'katuil' genoemd.

    - WNT - KRANSUIL - kerkuil, Strix flammea
11. werkwoord

    kraansvoogele

    - N. Daamen - handschrift 1916 - "kraansvogelen - ligt er nie te kraansvogelen (anders te doen als ge zegt of meent)"
12. zelfstandig naamwoord

    kraant, krantje krant

    - Dialectenquête 1876 - kraant; den almanak en de kraant brenge de leuges in 't laand

    - Bij de van den Bredevoortkes waar deze moderne vörm van w.c.-durspuule nog nie durgedronge. Daor veegde ze der kont ok aaltij nog meej un stukske kraant aaf, asse klaor waare. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

    - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - ene kraant van en week oud leeze, dè gift zachte ôog (Si'75) oud nieuws komt niet zo hard meer aan

    - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - nòr Hitselpitsel, daor ist meej kraante dichtgeplèkt ('86) reactie op de vraag 'waarheen?'

    - WBD - III. 3.1 :280 'lopende krant' = kletswijf'

kruidnagel meervoud: kruinaogels

1. zelfstandig naamwoord

   krab Pierre van Beek - Wie des avonds "zô zat as 'n kanon" is, loopt veel gevaar des morgens "zô ziek as 'n krab" te zijn, beweert men in Tilburg al is het ons niet duidelijk waarom hier nu juist die "krab" en dat "kanon" bij te pas moeten komen. . (Tilburgse taalplastiek 2 Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 11 februari 1950) krabbe werkwoord, zwak krabben

   - Informant Toine Raaijmakers - spèlle krabbe = dennenaalden verzamelen, o.a. voor de ondergrond in de varkensstal, zodat ze uiteindelijk tot 'mest' werden

   - en bij de roep van "krabbe" [geroepen door de visboer] wir innen nuuwen echo van: "t jukt nie" (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - Ik gao wè spelle krabbe want ik mot t vèèreke nog strössele.. (19760618)

   - Cees Robben - Dieje krabde nie blôôt.. (19561215) [Hij is zeer rijk] - Cees Robben - Ze krabben men nie blôôt.. zeej Drik.. (19610922) - Cees Robben - En ze krabbe men niemer blôôt... (19780421)

   - WBD - krabbe (Hasselt) - met de poten in de aarde krabben (van een kip)

   - WBD - krabbe - darmen schoonmaken (binnenste buiten gekeerd wordt de binnenzijde van vuil ontdaan)

2. Pierre van Beek - Waor gin jêûk is, daor krabde nie (Tilburgse Taaklplastiek 184) Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - êen katje krabt em nie (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - die is niet bang uitgevallen K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KRABBEN: de vuiligheid, onkruid en het lange gras tusschen het schaarhout uithalen, hetwelk dan tot Strausel word gebruikt.

   - WBD - III.4.4:246 'krabben' = krassen (geluid)

   - WBD - III.1.3:269 'krabber' = scheermes

1. zelfstandig naamwoord

   oudere persoon die slecht ter been is

   - WTT - 2017 - uit krabbelen; zie dat lemma in - WTT - . Oudere persoon die slecht ter been is (zie volgend lemma.

   - Cees Robben - Wè ben ik toch vort n kraffel.. (19680105);

   - En om r vur te zörrege dèk gin aauw kraffel wòr, gaok r teegesworrig dikkels n pòtje nòrdik wòlleke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)
   ► kraffele
2. werkwoord

   kraffele krabbelen, onbeholpen schaatsen ooverènd kraffele - overeind komen ...en toen ik wir trug gekraffeld was... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - WBD - III.4.1:108 'kraffelaarke' -boomklever (vogel)

3. Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - kriffele (I:84)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KRAFFELE, in overènd kraffele, omhoog komen, er weer bovenop komen verwant met 'krabbelen' en 'kruipen'?

4. Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRUIFELEN (uitspr. kröffələn ) - krabbelende kruipen (Eng. to crawl)

1. zelfstandig naamwoord

   kram, krammetje; hechting in wond Et waar net Siendereklaos, zon witte kien hattie naa, van de pleisters dieter op geplekt zaten. Daor zaate wel tien kremkes in, zi ons moeder. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Ill.: Naumann - kramlèèster (turdus pilaris) kramlèèster zelfstandig naamwoord

   - Henk van Rijen - kramsvogel (Turdus pilaris)

   - WBD - III.4.1:88 ' kramlijster' of ' dubbelijster' of 'vlierscheut' voor de kramsvogel (Turdus pilaris)

   - WNT - KRAMSVOGEL ... De krammetsvogel, bij verkorting Krams-vogel, is een groote soort van Lijster, die aldus genoemt word, om dat ze de krammets of jenever-besiën gaarne eeten (1625)
2. werkwoord

   Luister naar de kramlèèster krampeere kreperen A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - krämpe.rə(n) , zw. ww. intr. 'kremperen' (met invloed van 'kramp' misschien)

   - kreperen, onder hevige, krampachtige pijnen omkomen.

   - WNT - KREPEEREN - KRAPEEREN, Nhd. krepieren - Sterven. Alleen in gemeenzame taal In Z.-Nederl. onbekend. Wsch.door bemiddeling van het Hoogduits uit het Italiaans afkomstig 'crepare' = barsten, en bij uitbr. 'sterven'. Vgl. CREVEEREN.
3. zelfstandig naamwoord

   Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 Diverse Meijerrijse woorden - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook (...) krampiere... kraog, krògske kraag

   - WBD - III.4.3:58 kraog - wortelhals

   - WBD - III. 1.3:110 'kraag' = kraag
4. werkwoord

   A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.m. - kraag kraoke kraken Pierre van Beek - begiene te kraoke - de eerste barensweeën voelen/oud worden

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'de sleutel kròkten in et slot'

5. Cees Robben - Ge hèt den hillen dag mar vórt te doen dè oew naoj kraoke; kraokend;

   - WBD - III.1.2:234 'kraken' hijgen

6. Dialectenquête 1887 Willems - kraoke - kròkte - gekròkt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kròkt OT 72:196 kraaken: zyn wyf begint te kraaken = 'zijn vrouw toont de voortekenen van de naderende bevalling'

   - WNT - VIII:72 'beginnen te kraken' Het beeld is blijkbaar ontleend aan een omhulsel dat dreigt te barsten omdat het den inhoud niet meer kan bevatten.

   - WNT - KRAKEN (I) 4) Van een zwangere vrouw gezegd in den zin van: de voorteekenen van de naderende bevalling vertoonen, barensweeën hebben.

7. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - zw.ww., intr. - kraken Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - kraoke ww - kraken

1. zelfstandig naamwoord

   kraol kraal A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - ik zal oe kraolekes geeve

   - WBD - I:1448 ' kraolə ' - kralen (bep. soort aardappels)

   - WBD - III.1.3:262 'kralensnoer' = halssnoer
   

2. kraom, kròmke kraam, kraambed; marktwinkel Cees Robben - en vrouw int kraombèd; Èn as ons moeder dan in de kraom laag, kwaam de femielie èn de buurt meej de krommen èèrem. Die bròchte dan vur heur in der körf ammòl lèkker spul meej om òn te stèèrke. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2001)

   - Dialectenquête 1876 - kerremiskroam

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - As ik oew staandpunt ken, zak oew kraompke wellus omschuppe (17-08-1964)

   - WBD - (III.3.2:272) kraom = kermistent; ook: 'barak'

   - WBD - III.2.2:5 'miskraam, misval' = miskraam; ook 'misje', 'kwade kraam'

3. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.vr - kraam; dem. 'kromke(n)' Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRAAM znw.o. en niet v. 1) marktwinkel; 2) bevalling van een kind

1. werkwoord

   kraome kramen, bevallen, verlost worden

   - Cees Robben - As n vrouw uitschaait mee kraome,/ Haauwt ze mee dr kender saome... (19790720)

   - WBD - III.3.2:305 'kraamvisite' = idem, ook 'kindjeskermis'

2. kraome - kròmde - gekròmd; ook in praes. vocaalkrimping: gij/zij kròmt

   - WNT - KRAMEN II) Bevallen, verlost worden; of wel: bevallen zijn, in de kraam liggen, kraamvrouw zijn.

1. zelfstandig naamwoord

   kruimeltje

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in: Groot Tilburg 1941- Ik vèn buvurbild, as ge naa is efkes wegdenkt dè t nie vuugt, dègge de gaastvrouw nie beter zòt kunnen eeren dan deur oe bord af te lekken tot t leste kremieleke toe...
2. zelfstandig naamwoord

   krèmmelkòtje Pierre van Beek - te klein woonhuis (voor een gezin) Henk van Rijen - 'krèmmelkòtje' - klein, miezerig huisje Frans Verbunt - 'krèmmelhökske' - klein vertrek

   - WBD - III.4.4:225 'bekremmeld' = nauw, eng

   - WNT - KREMMEN - dringen, in het nauw brengen. Afl. KREMMELEN - dringen door iets dat nauw is kremmelachtig - van eene woning enz.: te eng, te klein; KREMMELKOT - een nauwe woning
3. naam

   Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KREMMELKOT znw.o. - nauwe en belemmerde woning, waar men niet dan al kremmelende kan binnengeraken. k rèmpeg

   - WBD - gezegd van een paard dat last heeft van kramp in de benen; zo'n paard wordt ook wel 'kramptrèkker' genoemd

   - WNT - KRAMPIG = krampachtig

1. zelfstandig naamwoord

   kram, krammetje; hechting in wond Et waar net Siendereklaos, zon witte kien hattie naa, van de pleisters dieter op geplekt zaten. Daor zaate wel tien kremkes in, zi ons moeder. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Ill.: Naumann - kramlèèster (turdus pilaris) kramlèèster zelfstandig naamwoord

   - Henk van Rijen - kramsvogel (Turdus pilaris)

   - WBD - III.4.1:88 ' kramlijster' of ' dubbelijster' of 'vlierscheut' voor de kramsvogel (Turdus pilaris)

   - WNT - KRAMSVOGEL ... De krammetsvogel, bij verkorting Krams-vogel, is een groote soort van Lijster, die aldus genoemt word, om dat ze de krammets of jenever-besiën gaarne eeten (1625)
2. werkwoord

   Luister naar de kramlèèster krampeere kreperen A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - krämpe.rə(n) , zw. ww. intr. 'kremperen' (met invloed van 'kramp' misschien)

   - kreperen, onder hevige, krampachtige pijnen omkomen.

   - WNT - KREPEEREN - KRAPEEREN, Nhd. krepieren - Sterven. Alleen in gemeenzame taal In Z.-Nederl. onbekend. Wsch.door bemiddeling van het Hoogduits uit het Italiaans afkomstig 'crepare' = barsten, en bij uitbr. 'sterven'. Vgl. CREVEEREN.
3. zelfstandig naamwoord

   Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 Diverse Meijerrijse woorden - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook (...) krampiere... kraog, krògske kraag

   - WBD - III.4.3:58 kraog - wortelhals

   - WBD - III. 1.3:110 'kraag' = kraag
4. werkwoord

   A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.m. - kraag kraoke kraken Pierre van Beek - begiene te kraoke - de eerste barensweeën voelen/oud worden

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'de sleutel kròkten in et slot'

5. Cees Robben - Ge hèt den hillen dag mar vórt te doen dè oew naoj kraoke; kraokend;

   - WBD - III.1.2:234 'kraken' hijgen

6. Dialectenquête 1887 Willems - kraoke - kròkte - gekròkt ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kròkt OT 72:196 kraaken: zyn wyf begint te kraaken = 'zijn vrouw toont de voortekenen van de naderende bevalling'

   - WNT - VIII:72 'beginnen te kraken' Het beeld is blijkbaar ontleend aan een omhulsel dat dreigt te barsten omdat het den inhoud niet meer kan bevatten.

   - WNT - KRAKEN (I) 4) Van een zwangere vrouw gezegd in den zin van: de voorteekenen van de naderende bevalling vertoonen, barensweeën hebben.

7. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - zw.ww., intr. - kraken Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - kraoke ww - kraken

1. zelfstandig naamwoord

   kaneel nog geen Tilburgse bewijsplaats Noord en Zuid, jrg. 10, 1887, p. 11 Diverse Meijerrijse woorden - Zoo spreken de Meierijers en schrijven ook van (...) krenél ... krèng zelfstandig naamwoord

   - WBD - boosaardig paard

   - WBD - III.4.2:32 'kreng', ook: kadaver, 'dood beest', 'dode', 'lijk'

   - WNT - KRENG 1) dood lichaam van een dier; 2) een waardeloos ding;
2. zelfstandig naamwoord

   3) scheldnaam voor dieren en menschen A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.vr. - kreng, lastig, onhandelbaar paard of mens. Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRENG znw.v. en niet o. -oud, mager peerd; fig.: magere, kleine krènk

   - Henk van Rijen - trapperhefboom (Eng. crank)
3. zelfstandig naamwoord

   k rèntebölleke klein krentenbroodje (eenpersoons)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Hij heeter mar vier èn nog en krèntebölleke, èn dès nòg òngeknaawd ook. - Hij heeft ze niet alle vijf.
4. zelfstandig naamwoord

   krèntemik

   - Frans Verbunt - krentenbrood

   - De aanduiding krentenbrood mag uitsluitend worden gebezigd voor brood met ten minste 30% krenten. (Koninklijk besluit van 4 juni 1998)
5. zelfstandig naamwoord

   krèp karbonade; crêpe, (gekroest weefsel) Cees Robben - ...of wilde krep... (19550205)

   - WBD - bepaald zijden, kunstzijden of wollen weefsel (II:860)

   - WBD - III.2.3:50 'krip' = lapje spek;

   - WBD - III.2.3:61 gebraden varkensrib

   - WBD - III.2.3:54 'krip' = gerookt vlees

   - WBD - III.2.3:63 'krip' = karbonade
6. zelfstandig naamwoord

   Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - kripke spek (I:50) C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KREP (krèp) m - carbonade (ook: kermenèèj), deel van het geslachte varken dat naar de pastoor gebracht wordt. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - krap, zelfstandig naamwoord vrouwelijk - karbonade met twee, drie, soms vier ribben aaneen.

   - WNT - KRIP (II), krep, znw.vr., mv. -pen. Van onzekeren oorsprong. Benaming voor een lapje vleesch, in verschillende streken in verschillende toepassingen.
7. zelfstandig naamwoord

   Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KREP of KRIP zelfstandig naamwoord mannelijk - snede spek of hesp krèp pôot

   - WBD - tussenklauwontsteking (bij koeien)

crèche, kinderdagverblijf

1. Toponiem; het Krijthuis, onderdeel van Den Eùlevlucht, op Korvel Krijthuis (?)

   - WNT - lemma krijten - krijthuis, door HUYGENS (HUYGENS 2, 219 [1655]) gemaakt in den zin van: huis waarover men schreit, huis der droefenis.

   - ok Oel en de Paddewaaikes, het Kretshuiske en iets over tuiten..., de blende Fiel; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

   - Zoo kwaame we 't Kretshuiske vurbij; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.
2. naam

   Willem van Mook

   - A.J.A.C. van Delft - De Korvelsche menschen praten nog van het "kretshuiske", dat in vroeger jaren aan de Oerlesche straat gelegen was en zooveel als een quarantaine, een leprozeninrichting was, waarin zieke Kozakken en Fransche soldaten in desolaten toestand een tijdelijk tehuis vonden. Van een regelmatige ziekenverpleging schijnt daar geen sprake geweest te zijn. (Nieuwe Tilburgsche Courant - 14 juni 1924; Van vroeger dagen 39: Het Ziekenhuis) - A.J.A.C. van Delft -... "de luizenparochie" [Korvel] , met het "kretshuiske", dat zooveel als een quarantaine, een leprozenhuisje was, waar lijders aan besmettelijke ziekte reeds tijdens den Franschen tijd afgezonderd werden, en dat later - Tilburg is zijn St. Rochusgesticht rijk geworden - werd omgebouwd tot twee arbeiderswoningen, waar "Jans Kleevers" en de "Prutsmadame" woonden... (Nieuwe Tilburgsche Courant - 29 november 1924; Van vroeger dagen 50: Korvelsche brokskes intimiteit)
3. zelfstandig naamwoord

   krèùd, meervoud kruije sintjaakòpskrèùd - kruiskruid - senecio hoefkrèùd - klein hoefblad - tussilago farfara boerewörmkrèùd / tanacetum vulgare sintjanskrèùd - sedum telephium kruid, 'toekruid' bôonekrèùd - bonenkruid

   - Dirk Boutkan (1996) - (blz. 54) krèùd - kruije

   - Dialectenquête 1876 - kruid (ui = eu van Frans Meuse)- WBD - III.4.3:250 sint-jaakòbskrèud - kruiskruid (Senecio)

4. 251 hoefkrèùd - klein hoefblad (Tussilago farfara)

   - WBD - III.4.3:?? boerewörmkrèùd, wörmkrèùd - boerenwordkruid (Tanacetum vulgare)

   - WBD - III.4.3:366 sint-janskrèùd - hemelsleutel (Sedum telephium) - WBD - III.4.3:409 pèèlkrèùd - pijlkruid (Sagittaria sagittifolia), ook genoemd: zwòlmstèrt

   - WBD - III. 2.3:128 'kruid', 'toekruid' = specerij

toponiem Kruiwagen-akker De precieze ligging is niet bekend Nieuwe Tilburgsche Courant 28-12-1929 Keeke van Broekhoven, anoniem

1. zelfstandig naamwoord

   krèùjer

   - WBD - steekband onder het kapgebint, ook 'schôor' genoemd.
   
2. zelfstandig naamwoord

   Waterkruik, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 krèùk, krökske 1. kruik blèkke krèùk - drinkkruikje van de fabrieksarbeider ... meej men krökske nòr et wèèrk... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ötverkôop ) 2. bijnaam, spot- of geuzennaam van een Tilburger

   - 'ne krèùk = een kruikezeiker = een Tilburger

3. Cees Robben - ...Want van afkomst... n kruik.. (19561006)

   - Cees Robben - Dees is naa de kruik/ die vruuger, ge wit wel... (19551126)

   - Cees Robben - Ge bent uit t laand van de kruike... (19570727) - Cees Robben - Vur de kruiken uit de stad... (19570316) - Cees Robben - En m jofel laoten laachen/ Naor de kruiken aon de kaant (19590613) - Cees Robben - Lekker zoet kruikje (19671103) [Prent bij de geboorte van de 150.000ste Tilburger.]
4. naam

   Cees Robben - (detail uit Prent van de Week 19790209) Cees Robben - (detail uit Prent van de Week 19660916) Cees Robben - (detail uit Prent van de Week 19600226)

   - Aaltij in et pronte (zôo et paast vur ene krèùk)... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: 'Kèk zeej aauwe Giel') - ...want dèmme krèùke zèn daarop gòn we hier groot. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tilburg op zn bèst)

   - Naauw gao unne wever ok vort grôôts op zunne stiel/ En 't Kruiken dorp wordt 'n stad deur zunne textiel... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tilburg op zn bèst)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - Jos de krèùk = Jos van Rijswijk (67)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - Jan de krèùk = Frans Verbunt (80)

   - WBD - (III.2.1:125) 'kruik' = kruik

   - Dus vraog ik oe van krèùk toe krèùk:/ Verheur tòch mèn gebèd. (Henriëtte Vunderink, Gebèd toe Peerke Donders, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

5. Menukaart van een Tilburgs café, Tilburg 2018.

   ► krökske

   ► krèùkin

kruikenbruiloft; de folkloristische bruiloft aan het begin van carnaval Èn dan hèmme nòg de krèùkebrölòft, de krèùkemis en et krèùkekonsèrt. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009) Carnavalspatch, 2020; foto - WTT -

1. zelfstandig naamwoord

   spot- dan wel geuzennaam van Tilburg, met name gedurende carnaval; de stad van de kruikenzeikers

   - Hij en zij, Van Oeffelt en Jaans, ieder mee 'n volle vraacht, zoo haawen ze dr blije inkomste in kruikenstad. Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930, door W.v.M. = Willem van Mook.

   - Allee Willem II, naa mot et gebeure/ zón kaans hèdde nòg nôot gehad/ Dè zèède verplicht, nie allêen aon oe èège/ mar èffegoed òn hil de krèùkestad. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Allee Willeke II)
   
2. zelfstandig naamwoord

   krèùkezèèk

   - Henk van Rijen - 'kröökezèèk' (textiel) urine die, in een kruik van thuis werd meegenomen naar de fabriek en gebruikt werd in de appretuur i.p.v. ammoniak.
3. zelfstandig naamwoord

   Op een bouwschutting rond het afgebrande pand van Febo, Heuvelstraat 2018. Foto Margriet Bekkers, 2019. Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplèngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn. krèùkezèèker kruikezeiker, vroeger een spotnaam voor een Tilburger, tegenwoordig een geuzennaam

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - krèùkezèèkers

   - N. Daamen - handschrift 1916 - "kruikzijkers - Tilburgsche kruikz... (scheldnaam)"

   - A.J.A.C. van Delft - Het geven van scheld- of bijnamen is iets dorpsch, dat hier geleidelijk verdwijnt, al vindt men in den volksmond er nog heel wat terug. (...) Dat de Tilburgers als verzamelnaam een minder kies woord als "Kruikezeikers" te accepteeren hadden, evenals de inwoners van Goirle "Ballefrutters" (...) is bekend. De afkomst is meermaals wel terug te vinden, en voor Tilburg is het een reeds meermalen ontleende eigenaardigheid, die verband houdt met het bezigen der menschelijke urine voor het textielbedrijf. Een eerenaam alzoo! (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 27 april 1929; 'Van vroeger dagen' 111: 'Spreektaal')

   - A.J.A.C. van Delft - Het is wel een ordinaire bijnaam, die men eertijds de bewoners van Tilburg vereerde door hen "kruikenzeikers" te schelden, doch de eigenaardige naam wordt zeer verklaarbaar als men weet dat oudtijds voor het vollen der lakens een volmolen gebruikt werd. De oudste molen in Tilburg dateert volgens Dijksterhuis, waaraan we dit ontleenen, van 1799 en was gebouwd aan de Hoeve. Om de vollersaarde voor haar doel geschikt te maken werd zij vermengd met urine. Deze vloeistof had hier daardoor een zekere handelswaarde en werd daarom met zorg verzameld. Hanewinkel beweert, dat een arbeidersgezin jaarlijks voor 30 à 40 gld. van dit kostbare product kon verkoopen. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 21 april 1923: 'Van vroeger dagen 25: Pikanterie')

   - Anoniem: Deze naam spruit voort uit het feit, dat Tilburgers voorheen hun urine in kruiken bewaarden om ze aan de fabrikanten te verkoopen toen de benodigde ammoniak voor de appretuur der wollenstoffen nog niet in den handel was. Dr. Dijksterhuis, die in zijn "Geschiedenis van Tilburg" ook aan dit feit herinnert, wijst er op, dat arbeidersgezinnen met dezen "handel" f 30 à f 40 per jaar verdienden. Een en ander dateert uit het begin der vorige eeuw. (Nieuwe Tilburgsche Courant - vrijdag 8 december 1933, 'Folklore 2')

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, Zôo lèève zonder kaskenaoi/ dès schonder èn veul rèèker./ Dan gaoder grôot op agge heurt:/ daor gao ene Krèùkezèèker.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 01 17 - Ge het zò van die aorge meensen / Die denken dèsse linker zèn / As ikke, omdèk mar ne gewone / Kruike.. (jè ge-wit-wel) ben.

   - Stadsnieuws - Ik zèè tòch liever ene Krèùkezèèker as enen Ballefrutter (060509)

   - Piet van Beers, uit: 't Elfde buukske, ca. 2009:

4. 'Ruud Vreeman' Ik ben geboren in Loon op Zand maarons moeder dat was ´n "kruikin". Toen ik vijftig jaar terug, hier wonen kwam. Paste ik er ook zo maar niet in. DUS: Als je nu kijkt naar "Onze Ruud" Dat is helemaal gene kruikenzeiker, die is nog "splinternuut" Ruud Vreeman komt, van boven de Kalie en ie kreeg in 't begin al flink op z´n falie. Want hij zette z'n eigen en de kruikezeiker (als symbool van de kruikenstad) flink in de kijker. en ontlokte zodoende 'n heftig dispuut. Maar Ik neem Onze Ruud dat niet al te kwalijk. Want "Onze Ruud" die is pas nuut. Als ge straks bent gesetteld in de stad van de kruiken En ge bent wat gewoon geraakt aan onze gebruiken. --Dat gaat niet van eigens-- dat gaat niet acuut-- Dan hoor je er voort bij Ruud, dan ben je niet meer nuut. ---Absoluut--- Bouwschutting. Spoorlaan, bij renovatie Rabo-bank. 2015.

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - Carnavalsvierders noemen zich 'krèùkezèèkers' of kortweg 'krèùke'

   - Van Doremalen & Spapens - KRUIKEZEIKERS, Mythe en werkelijkheid van een Tilburgs fenomeen (2004)

   - tis Tilbörgs tròts. / Onze krèùkezèèker! (Henriëtte Vunderink, De krèùkezèèker, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - Ed Schilders in Tilburg magazine (okt. 2007) 'Urine voor landbouw en textiel'
   ► Ed Schilders over de kruikenzeiker bij Cees Robben

5. Foto: CuBra 2018. V oetgangersstoplicht Willem II-straat. Bij rood laat het licht een kruikenzeiker zien, bij groen loopt hij met zijn kruik over. Het stoplicht is een kunstobject van Marieke Vromans en Irene Vermeulen. De slogan is: Nie zèèke mar kèèke. Foto: CuBra 2019.

   ► Meer foto's met

   ► Meer foto's met kruiken.

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwelijke inwoner van Tilburg; minder algemeen dan 'krèùk' voor de mannen.

   - Piet van Beers: Ik ben geboren in Loon op Zand/ maarons moeder dat was ´n "kruikin". ('Ruud Vreeman', in: 't Elfde buukske - ca. 2009)

   - Piet van Beers - ´t Zèn allemòl meense die we moete beminne/ Gullie kènt ze toch ôok, gij krèùk èn krèùkinne. ('Bemint uw evennaaste als uzelve'; 2008)
   
2. zelfstandig naamwoord

   krèùm energie kruim, klein afgebrokkeld stukje van een of andere spijs; het zachte binnenste van brood in tegenstelling tot de korst

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - òch èèrm stèùversmikske, wè hèdde tòch wèèneg krèùm (D'16) - ... wat stel je weinig voor!

   - Pierre van Beek - "Dà hee heel wà kruim gekost!" - Dat was hard werken. - Daar heb ik veel moeite voor moeten doen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959

   - Henk van Rijen - dè zal hil wè krööm kòsse - dat zal veel energie vergen

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.vr. 'kruim' - het zachte binnenste van brood;

3. zegsw.' erges kröm aachter zette' - ergens kracht achter zetten.

   - WNT - KRUIM 2) b) iets fijns, goeds, bruikbaars; degelijkheid, kracht

1. zelfstandig naamwoord

   kruimel

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - krèùmels is ók brôod - de laatste restjes moeten ook op

   - As dè zô is gewist, van ons moeders onderbroek, waor wij in ieders geval niks van kosse zien en wij dus hillemol nie aon han meuge denken, dochte wij wel dè onze vadder dus hil wè te doen gehad heej om op de bestemde plaots te komen, as de brôodkrèùmels em al te veul staken, zôas dè in de volksmond hiet. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
2. zelfstandig naamwoord

   krèùn, kröntje bladdragende takmassa

   - WBD - III.4.83 'kruin' = takken (collectief)
3. zelfstandig naamwoord

   kreune kreunen Dialectenquête 1887 Willems - kreune - krunde - gekrund - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij krunt k rèùpe werkwoord, sterk kruipen Cees Robben - 'Daor kröpt zo veul vrije tèèd in war' Dialectenquête 1887 Willems - krèùpe - krôop - gekroope - in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij kröpt A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - st.ww. intr. - kruipen krèùs, kröske zelfstandig naamwoord kruis, kruisje

   - WBD - 'krös' - achterste deel van het paard, ook genoemd 'aachterkaant', 'broek'

   - Hij is erg nauw in 't kruis. - Hij is zeer consciëntieus, gewetensvol. (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, Bekoring van dialect; Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend)

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik zweet kruis en munt bij mekaare (en mot sasse as unne rèèger) (17-10-1966) - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - dè hek echtig nie gedaon, krûîske sterven en honderd duuzend èzere botterhammen eten (17-08-1964) [kröske stèèreve: zogenaamd iets zweren, plechtig beloven]

4. Cees Robben - mar dès ók men êenegst krèùs; zèède meej oew krèùs kóntènt;

   - Ammol han zun krökske bedder/Waor ze durre zèèk in moese doen Uit: Unnen droom, Ad van den Boom, circa 2005.

   - Zon meidje wies hillemol van toeten noch blaoze, die ha as waorschuwing van thèùs meejgekregen: Hou God vur oew ôoge en oew haand veur oew krèùs. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

5. A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - en krèùs - tweej krèùze Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - poepe dègge krèùs nòch munt kunt zien ('16) - m.b.t. een tiptop dametje

   - WBD - krèùsroej (II:1009) - kruisroede (onderdeel weefgetouw)
6. zelfstandig naamwoord

   Frans Verbunt - èlk hèùs hee,j zen krèùs, de klèène van hout, de grôote van goud

   - WBD - (III.3.3:99) krèùs, grafkrèùs = grafkruis

   - WBD - (III.1.3:121) 'kruis' = zitvlak van een broek

   - WBD - III.3.3:106 'veldkruis', 'wegkruis' = veldkruis

1. zelfstandig naamwoord

   kruisbeeld Elken aovend stond der dan wel den êene of aandere fanaat meej un krösbild te zwaaien op de prikstoel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) krèùse werkwoord, zwak kruisen

   - WBD - krèùse (II:1037) - kruisen: sprong wisselen; ook: spròng wissele of ooverspringe
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - verleden tijd: krèùste naast kröste (blz. 59) krèùsheer kruisheer (kloosterorde) 1929 - A.J.A.C. van Delft - "Zoolang ze vrijen, zijn het minnebroeders, doch getrouwd worden het kruisheeren." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929) 1964 - Pierre van Beek - Ja, hoe gaat het eigenlijk met die mannen: "Zolang ze vrijen zijn het minnebroeders, getrouwd worden het kruisheren". (Tilburgse Taalplastiek afl. 15; Nieuwsblad van het Zuiden, 21-10-1964) 1969 - Cees Robben - Toen we nog vreeje waarde unne echte minnebroeder... Naa zèèdevört unne kruisheer... (19641231) 1998 - Henk van Rijen - wè zèède toch ene kröösheer - wat ben je toch een bandiet!

   - WTT - 2012 - De uitdrukking is een woordspel met de twee kloosterorden minderbroeders en kruisheren. Minderbroeders zijn franciscanen (Ordo Fratrum Minorum, O.F.M.), volgelingen van Franciscus van Assisi; naastenliefde kenmerkt hun streven. Kruisheren behoren tot de Orde van het Heilig Kruis (Latijn: Ordo Sanctae Crucis, OSC); het gezegde is uiteraard gebaseerd op de uitdrukking dat iets of iemand 'een kruis', een last, is; vergelijk 'ieder huisje heeft zijn kruisje'.
3. zelfstandig naamwoord

   krèùshout Henk van Rijen - 'krööshaawt' - kruishout, aftekenhaak voor timmerlieden krèùsing zelfstandig naamwoord kruising

   - WBD - krèùsing (II:1047) - kruising: dichtheid van de binding
4. zelfstandig naamwoord

   krèùsl ènt

   - WBD - 'krèùslènte' - ploeglijn (het leidsel dat gebruikt wordt bij het ploegen)
5. zelfstandig naamwoord

   krèùslievenheer kruisbeeld

kruisweg Elke mèèrge liep ie, op un holleke naor de kerk. Hij ging nie naor de mis, nèè, hij deej dan de krösweg, elke mèèrge, hij ha enne kröswegmanie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

1. kruithuisje; toponiem - precieze plaats niet bekend; mogelijk verbastering van Krètshöske ( zie hier )

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - èn Keej de Pèlder die daor bij et krèùthöske wonde, witte gij dè nòg in den Bèrndèèk òf in de Oerlesestraot was dè toenèn dan ginge ze rije op en hondekèèr want zij was zon hil dikke! (transcriptie Hans Hessels 2014)
2. zelfstandig naamwoord

   krib

   - WBD - paardekribbe (houten of stenen voerbak)

   - WBD - III.2.2:27 'krib', 'kribbeke' = wieg
3. zelfstandig naamwoord

   Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIB, KRU- Dialectenquête 1887 Willems - znw.v.- kribbe. Spr. 'Op de krib bijten' - komen als alles opgeëten is. Reclameposter voor een humoristisch theaterstuk door de Tilburgse tekenaar/ontwerper Charles Verschuuren. kribbebèèter

   - WBD - windzuiger (paard dat lucht in de mond zuigt en daardoor oploopt), ook genoemd 'kribbenbèèter', 'zèùger', 'wèndzèùger' of 'wèndhapper'

   - WBD - kribbebijter (paard dat telkens in de krib bijt of met de tanden op de bodem van de krib stoot), ook genoemd (speciaal in de Hasselt) 'kribbebèèter'

   - Zie WNT, lemma Krib onder afleidingen
4. zelfstandig naamwoord

   Figuur op een staldeur, ontstaan door het kribben van een paard. Opmerkelijk is, dat de voorstelling lijkt op een paard dat ergens overheen springt. Afbeelding uit een videoclip van een interview met Tom Waits op YouTube. Volledige clip: http://youtu.be/3FVp2ipKEJw

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIBBIJTER, KRUBBIJTER zelfstandig naamwoord mannelijk - iemand die van een ander niets verdragen kan 2) peerd dat in de kribbe bijt; gierigaard, vrek
5. zelfstandig naamwoord

   kribbòrsel vrouw met haar op de bovenlip

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - en vrouw meej ene kribbòrsel (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - (paarden hebben haren op de bovenlip, waarmee ze de krib of voerbak uitborstelen)
6. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Osias Beert (detail) - Stilleven met krieken (kersen) - 17e eeuw kriek krekel; instrument om op te krikken; oneetbare bes; kers en z'n eugskes die blonken as krieke... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, De paoter en de kinkenduut, 1941)

   - WBD - III.4.2:217 kriek, 'heikriek' - krekel (Acheta domesticus e.a.)

   - WBD - III.4.5:91 kriek - oneetbare bes, ook genoemd: vergifbeezie

   - WBD - III.4.3:160 kriek - haagappel, vrucht van de meidoorn

   - WBD - III.2.3:168 'kriek' = kers

7. C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - kriek mannelijk 1. krekel; 2. instrument om op te krikken

   - WNT - KRIEK - 1) bep. kers; 2) krekel; 3) houtskool
8. zelfstandig naamwoord

   ... 'ne witte maaidoornboom, die 's zomers vol lekkere krieken hong. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929) krieke, krikke houtskool

   - WBD - krieke - houtskool (de verbrande houtresten)

   - N. Daamen - handschrift 1916 - "krieken of krikken - houtskool"

   - WBD - (III.2.1:250) 'krik' c.q. 'houskool'

   - WBD - (III.2.1:256) 'krikken' = bluskool, ook genoemd: 'brandende as', of 'sintels'

   - Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - krikke (III:20),(VI:44,VII:54)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - krikke zelfstandig naamwoord mv - houtskool

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KRIEKEN v., alleen mv.: houtskool.

   - WNT in Limb., de Kempen en Brab. een benaming voor houtskool, inz. brandende houtskool.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KRIEKEN worden hier genaamd de bakkers-houtskolen van takken-bossen of ander klein hout.
9. naam

   A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - KRIKKEN (totaal uitgedoofde) houtskool, voor vulling v. strijkijzers. Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIK znw.v. - houtskool, inz. brandende kriekzwart pikzwart (naar een bepaalde kers, de kriek) zo zwart als een stuk houtskool

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - kriekzwart bijvoeglijk naamwoord . zwart als een stuk houtskool.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIEKZWART, KRIEKZWERT bvw. - pekzwart
10. naam

    kriel

    - WBD - III.2.3:162 'kriel' = onvolgroeid (vruchten), ook 'benepen'

    - WBD - III.4:324 'kriel' = iets klein in zijn soort, ook 'opneukerke'
11. zelfstandig naamwoord

    krieleke

    - WBD - krielkip, ook 'krielhènneke' genoemd

12. Stadsnieuws - de boerin ha vur der plezier en tôom krielekes; vur de aajer hoefde ze et nie te doen (181006) Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIELEKE(N) znw.o.- slag v. zeer kleine hoenders

    - WNT - KRIEL - 1) klein mensch of kind; 2) kleine kip (bep.soort) enz.
13. zelfstandig naamwoord

    kriemel PM kruimel

    - WBD - III.2.3:126 'kriemeltje' = kleine hoeveelheid eten
14. werkwoord

    C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KRIEMEL m - kruimel kri emele Henk van Rijen - kriebelen

    - WNT - KRIEMELEN - 1) wriemelen, 2) een gevoel van jeuk veroorzaken, jeuken
15. naam

    krikkel teer, secuur; korzelig, geprikkeld; fragiel Henk van Rijen - 'priegel' - erg klein, secuur Lozziemaoken is en krikkel wèèrk Pierre van Beek - en krikkel geval - een teer geval

    - Cees Robben - Ons Ketoo is toch zôô krikkel, war.. ge het ze zôô op de kaast... (19840413) - Cees Robben - Wè-dis onze pa toch krikkel, moeder... (19710611)

    - Audioregistratie 1978 - Onze vadder dè was enen èchte bondsman, war, mar omdèttie meej alles goed meej et febriek öt de wèg kos, kossie nòg al es en woordje zègge bij de petrôon mar () ast mar zonne krikkele was (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)

16. Henk van Rijen - wèt is et tòch en krikkel bòske - ... een teer knaapje Stadsnieuws - Ons buurvrouw waar mar en krikkel meenske, mar kwèèke dèsse kos. (181009) Piet van Beers Naoderhaand moete nie maauwen: ...jè, dè blyft 'n krikkel ding. (With Love; 1982-1987) Piet van Beers Nòdderhaand moete nie maawe: jè, dè blèèft 'n krikkel ding. (Brabants - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - 1; z.j., ca. 2005)

    - WBD - III.4.2:36 krikkel - schuw (van een dier); ook; bang, 'schichtig'
17. naam

    Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRIKKEL bvw - oploopend, gauw gestoord, korzelig

    - WNT - KRIKKEL bijvoeglijk naamwoord Het woord wordt (uitsluitend in een deel van Zuid-Nederland) in eenige uiteenloopende beteekenissen gebezigd, maar behoort waarschijnlijk toch in alle opvattingen bij het ww. KRIKKEN. 1. licht breekbaar; 2. weinig kunnende verdragen, oploopend, lichtgeraakt, korzelig.

18. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - krɪkəl , bijvoeglijk naamwoord 1) licht breekbaar, teer; 2) weinig kunnende verdragen, licht geraakt.

1. uitroep crimineel! Die is wèl getrouwd! Mee 'n dochter van Door de Vries en dè wit-ie-zelf ook, want ie hee twaalf gegooid hurre! Krimmeneel wen vrammes is dè! (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

   - Cees Robben - Krimmeneel.... Wèn paoskiep...... (19560331)
   
2. werkwoord

   krimpe krimpen krimpe - krómp - gekrómpe Dirk Boutkan (1996) - (blz. 27) in 2e pers. en 3e pers. enk. presens wordt in het cluster mpt de p verzwegen. krint, krintje zelfstandig naamwoord krent

   - Cees Robben - Gij meut de krintjes nie uit de mik pölleke... (19750516)
3. zelfstandig naamwoord

   Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - Ge kunt meej de fiets van dêen krint nòr daander. variant- zie beek A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.vr - krent

   - WNT - KRENT, gewestelijk, bijvoorbeeld te Antwerpen: KRINT

1. zelfstandig naamwoord

   krentenbol Piet van Beers Griepepidemie: Èn ene zak meej krintebolle... (Spoeje doemmeniemer; 2009) krintemik zelfstandig naamwoord krentenbrood

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - '.. kreeg op z'n mieter meej 'ne gròte krintemik'

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'mene lèkkere krintemik'
2. zelfstandig naamwoord

   Cees Robben - ...in dn krintemik gebakke... (19681108) - Cees Robben - n krintemikske (19540731) Frans Verbunt - 'krèntemik' Piet van Beers Advertènsies leeze: oover taarte, brôod èn oover krintemik. (Spoeje doemmeniemer; 2009) Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - krintemik zelfstandig naamwoord - krentebrood k rispendènsie zelfstandig naamwoord correspondentie, briefwisseling De krispondentie mee oome Teun waar veuls te eenzijdig om lang schoon te kunne staon... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Naor oome Teun; Nieuwe Tilburgsche Courant 24-2-1940) A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - krɪspəndänsi , zelfstandig naamwoord vrouwelijk - korrespondentie

1. werkwoord

   kroefelen, waarschijnlijk een variant op kraffelen, krabbelen, vooral op schaatsen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 12 29 - Ons Sjefke kroefelt op z'n frieskes / As n rat over t ès...
2. zelfstandig naamwoord

   krògske kraagje verkleinde vorm van 'kraog', met vocaalkrimping krökske zelfstandig naamwoord, verkleinde vorm kruikje Cees Robben - ik vulde steeds men krökske Cees Robben - ons drinkeskrökske waar ok blauw ...wörom dan gin blauw krökske? (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tis allêen de naom) Nieuwe Tilburgsche Courant 3-6-1904 (volledig bericht) kròkstêen zelfstandig naamwoord vruchtenpit

   - WBD - III.2.3:153 'kraaksteen' = steenvruchtpit

3. Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRAAKSTEEN (uitspr. krokstieën) zelfstandig naamwoord mannelijk - kerse- of kriekesteen (uitspr. ook: kroksteen)

   - WNT - KRAAKSTEEN - In Z.-Nederl. de gewone benaming voor eene kerse- of kriekepit. Reeds bij Kiliaan.
4. zelfstandig naamwoord

   kròkstoel

   - WBD - (III.2.1:89) krokstoel = kinderstoel
5. werkwoord

   kròkte kraakt(e) Cees Robben - et körsje kròkt in mene mónd 2e + 3e pers.enk.tegenwoordige tijd van 'kraoke', resp. verleden tijd kròlstart zelfstandig naamwoord

   - WBD - (Hasselt) varken, ook genoemd 'vèèreke' of 'kuus', en elders 'kuus' of 'vèrke'

6. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - zelfstandig naamwoord mannelijk - staart die krult 'enen hond m'ne krolstart'.

   - WNT - KRULSTAART, -steert - 1) een krullende staart; 2) een dier met een krullenden staart, inzonderheid een varken.
7. zelfstandig naamwoord

   krò ltje Henk van Rijen - kraaltje Dirk Boutkan (1996) - (blz. 95) ik zal oe kròltjes geeve

1. naam

   krom; dat wat niet recht is; gebogen; in de volkstaal zeer vaak gebruikt om vergroeiingen van lichaamsdelen aan te duiden; daarnaast als bijnaam die naar het gebrek verwijst, en dan niet noodzakelijk als spotnaam 1. Niet recht

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - króm hout braandt eeve goed as rèècht (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - ook mindere kwaliteit kan voldoen

2. 2. verwijzend naar een lichamelijk gebrek, een lichamelijke onvolkomenheid

   - WNT - lemma KROM - Van menschen bij wie de rug en de heele gestalte van nature of door ouderdom, ziekte, hard werken, lang bukken enz. gebogen is; in Z.-Nederl. gewoonlijk van menschen bij wie de beenen gebogen zijn. Soms algemeener in den zin van: verdraaid, mismaakt.

   - WNT - lemma KROM - Van afzonderlijke deelen van het lichaam, die van nature of door eenige oorzaak, ouderdom, vermoeienis enz., gebogen zijn. Ook degene die zulk een lichaamsdeel bezit, heet krom; eene bepaling voorafgegaan door van zegt, aan welk lid hij gebrekkig is.

3. 2.1. Gebrek aan de voet

   - A.J.A.C. van Delft - Toen koning Lodewijk Napoleon in 1809 het dorp Tilborch bezocht (dat direct na dit bezoek bij K.B. van 18 April 1809 tot stad verheven werd), is aan Zijne Majesteit (die door het volk wegens zijn voetgebrek zeer oneerbiediglijk ook wel de "kromme" of de "lamme Louis" genoemd werd) eene Memorie overhandigd... (Nieuwe Tilburgsche Courant - woensdag 26 september 1923 - Van vroeger dagen 29: De Tilburgsche Lakenhal - Voorkeur voor het Nederlandsche fabrikaat)

   - Willy van Rooy - Hij stond op... wenkte en nam ons mee naor 'n kaomer waor allemaol witte kromme voeten van gips op de kaast stonden, net as bij ons Mozart en Beethoven. U moet een schoen die extra breed is." (in: Moeilijke voeten, uit: Schôon en lilluk, 1983)

4. 2.2. Gebrek aan de benen O-benen, X-benen

   - A.J.A.C. van Delft - "Stien Ollie" (Mutsaers) was een kleine gebochelde petroleumventer met kromme beenen, die met zijn armelijk ezeltje menigmaal het mikpunt der vaak onbewust zoo wreede schooljeugd was. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 24 september 1927; Verdwenen en verdwijnende Tilburgsche Typen 1)

5. Stien Ollie - foto Regionaal Archief Tilburg

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - èn die [Stien Ollie] ha en paor kromme bêene, die stonde zôo (maakt kennelijk een gebaar) vruuger jè, toen heetie op de febriek gewèrkt gehad bij van Dooren èn toen heetie toen òn de aast gehange, zon drèèfriem, heetie òn de aast gehange èn daor heetie toen en paor van die krom bêene van gekreege. Die waare toen gebrooke èn toen hèbbe zem gezèt gehad èn die waare vort krom (transcriptie Hans Hessels 2014)

   - A.J.A.C. van Delft - Sekwa, de kwakzalver, die onder oorverdoovende muziek boeren, burgers en buitenlui op de markten met kajapoetolie 'n pijnlijke behandeling deed ondergaan, waardoor jicht- en reumathieklijders tijdelijk van hun pijn bevrijd werden, had tot het versje geïnspireerd van: Sekwa is gekomen, en Sekwa die is daar./ En heb je 't niet verzonnen, hij geneest ze allegaar,/ Van jicht of reumathiek,/ Hij geneest je met muziek. Elders zong men daarvoor: En heb je niet gelezen,/ Al in die Bossche krant,/ Dat Sekwa is gekomen/ Al in ons Vaderland?/ Al heb je kromme beenen,/ Of heb je rummethiek,/ Dan ga naar Sekwa henen,/ Die geneest je met muziek. (Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 7 juni 1930; Van vroeger dagen 159: Spotrijmen 3.)

   - Jan Jaansen - Wie boer Van Stokkum zoo van buiten bekeek, stond veur 'n raodsel. Boer Van Stokkum ha aaltij 'nen langen blauwen kiel aon, die toe op z'n knieën afhong en z'n beene waren zoo verdimmes krom dè z'n knieën wel twee voet van mekaar stonden as ie z'n voeten tegen mekaar ha staon - en 't groot raodsel waar dan dees: hoe die beene boven weer bij mekaar kossen komen... (uit: Oome Teun en de Iemkers - door A. Wibbelt, naoverteld deur P. Heerkens S.V.D., 1940)

6. Pierre van Beek - Avonden achtereen daverde door de zaal van de Liedertafel aan de Willem IIstraat het schone lied: "Hebt ge kromme benen,/ Jicht of reumatiek,/ Ga naar Sequah henen,/ Die geneest je met muziek." (Het Nieuwsblad van het Zuiden - donderdag 18 maart 1971; Dokter Sequah - Charlatan zet Tilburg op stelten - Staaltjes van kwakzalverij in de vorige eeuw.)

   - Cees Robben - De staand (...) van de letter X/ (...) Op kromme pôôt en teene... (19621214)

   - Rolf Janssen - hebt ge kromme benen/ jicht of reumatiek/ ga naar Sequah henen/ die geneest je met muziek (...) Sequah is gekomen/ wat heeft hij gedaan/ de dubbeltjes meegenomen/ en de krommen laten staan (liedtekst over de beruchte kwakzalver Sequah; in: We hebben gezongen en niks gehad, 1984. Tekst & muziek opgegeven door Mevrouw Van Hout, Tilburg)

   - Lodewijk van den Bredevoort - Opeens ging de deur open en onze pa zaag un dame, nou dame, hij zaag un vrouw meej van die bêen waor gin model òn zaat, net kolommen en nie al te lang, de kaomer binnenstappe. Die bêen van der waaren ok un bietje aon de kromme kaant, net of ze op jonge lèèftèèd al pèrd gereeje ha. (pseudoniem van

7. Jo van Tilborg; uit: Kosset den brèüne eigeluk wel trekken 2, 2007)

   - A.J.A.C. van Delft - Toen kwam er nog een politie-heer,/ Zeer dik van buik en kromme beenen,/ Het was precies een aangekleede beer. (Uit het volkslied Achter de Hemeldeur, tekst en melodie van Jan Viool. Nieuwe Tilburgsche Courant - zaterdag 29 juni 1929, Van vroeger dagen 121: Jan Viool 1)
   ► <span style="font-size:12.0pt;

   ► bril, met een bril lopen

8. 2.3 Gebrek aan de rug, veroorzaakt door zwaar werk

   - Piet Heerkens - Want Mieke was al oud,/ sjandoedelida, sjandoedelidee,/ d'r neus was rood en nat en koud,/ d're rug zo krom as kreupelhout (uit: DenÖrgel, 1938)

   - Leo Heerkens - en 'k ploeter m'n eigen haost krom. (Uit: Herinneringen, in: De mus, Piet Heerkens, 1939)

   - Piet Heerkens - ...'n menneke, oud en krom... (uit: VROUWKE MISÉRE, in: Vertesselkes, 1941)

   - Jan Jaansen - "Nou kijk er eens aon," riep oome Teun, "da zijn me de heeren, die mar gaon waandelen en de boeren mar laoten werken da ze 'r krom van worren!" (in: Ouwe Vrienden - door A. Wibbelt, naoverteld deur P. Heerkens S.V.D., 1941)

   - Mandos-Van de Pol - Gij zult vant wèèrke ginne krommen rug krèège (Jij werkt niet hard)

   - Willem van Mook - De meeste werklozen echter waren wevers,die gewend waren recht te staan tussen hun getouwen. In de Witsie (thans de wijk ' t Zand) moesten ze krom staan en spitten. Waarvan ze het spit in de rug" kregen en tien gulden per week.Nog niet de helft van het loon dat ze a s wever verdienden. (uit: Manke Nol, in: Nieuwe Brabantse novellen, 1970)

   - Wim van Boxtel - 'ne kromme, zeere rug hebben/ en nog zeuven ongemakke... (uit: Abraham fist, in Brabants Bont, 1979)

9. 2.4 Gebrek aan de neus

   - Naarus - ... in [een] pèpke in zn kwèk dèt er onderstenbove in hong, in kromme neus mee nen drup er aon... (in: Brieven van 'n oud Tilburger, 1940)

10. 2.5 De overtreffende trap van krom Keeke van Broekhoven; illustratie bij het artikel van Lambert de Wijs

    - Lambert de Wijs - Geheel Tilburg wandelde vroeger naar Broekhoven en verder langs de Ley, dat was het eenigste Zondagsgenot, ja zonder dat was 't voor den Tilburger geen Zondag geweest. Dan was 't druk in de herberg van Keeke, 'n typisch oud vrouwtje met kromme neus, 'n bocheltje, d'r eeuwige kapmantel en als ze sprak... ze had 'n mummeltje, zegt Louis Melis. Keeke was de beroemdheid voor de lui "uit de stad". We zien ze hier voor ons en velen zullen zich haar nog herinneren, de waardin, die voor haar klanten zorgde als 'n moeder en tot wie de Tilburgers daarom zoo gaarne gingen. Ze zit naast de hooge kachel de gewasschen flesschen te droogen. (Nieuwe Tilburgsche Courant - donderdag 19 mei 1932, Eene wijle in Oud-Tilburg)
11. bijwoord

    3. om uitwerpselen aan te duiden

    - Piet van Beers; "Ik hèb 'n kiep," zeej Dikken Dree/ die, èlken dag twee aajer leej"./ 'n Witte èn 'n kromme,/ zôo zal 't wèl zèèn, verdomme. (uit STÈÈRKE VERHAOLE, 2008; CuBra)
12. naam

    4. toegepast op dieren

    - WBD - króm staon - gezegd van koeien die moeilijk ('strómmelèèchteg') lopen

    - WBD - króm - kreupel (van een paard), ook genoemd (Hasselt) 'kreujpel'
13. naam

    5. voor geldgebrek in de uitdrukking 'krom staon' = slecht bij kas zijn

    - Henk van Rijen - 'kromstaon' - gebukt gaan, zorgen hebben, kreupel zijn

    - Elie van Schilt; - Heur moeder was ur één van dun kromme Kees, ge wit wel dun diëe mee unne nist van virtien jong (uit: ' Waare onze naome soms nie goed?, CuBra, circa 2003)

    - A.J.A.C. van Delft - Er was een huishouden met dertien kinderen, waarvan elk gezinslid een spot- of bijnaam droeg. Zoo telde men er bij: de Jood, de Kromme, de Mol, den Baard, de Loerd, den Holderie, de Kriek, de Poel en het Tennebrukske. (Nieuwe Tilburgsche Courant - maandag 5 mei 1930, Van vroeger dagen 154: Spot- en bijnamen)

    - Karel de Beer - Kromme Sofie - Sophie (?) van Oudheusden - omdat ze krom liep. Proper vraawke, dat n snoepwinkeltje dreef in "de Koningswei" (op de hoek van de Kortestraat en de Oranjestraat.) (Uit Tilburgs Bijnamenboek, 2000)

    - Karel de Beer - de Kromme Poot Raaymakers - mede-eigenaar van stoffenzaak Hubert Melis in de Heuvelstraat, omdat hij mank liep (had één korter been). (Uit Tilburgs Bijnamenboek, 2000)

    - Tony Ansems - Ut was misschien wel lomp,/ Mar waren w'onder ons/ Dan noemde wy hum "De Kromme" (uit: Frater Chromatius; van de cd Tilburgse liedjes 3, 2011)

1. zelfstandig naamwoord

   kraon, kròntje kraan

   - Cees Robben - Mn neus lôôpt as n kraontje (19831216)

   - Soep hasse zat gemaokt, de kraon hoefde mar open te draaie, zegge ze wel ens vur de gein. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)
   ► lewaajsoep
2. zelfstandig naamwoord

   kredietjas zelfstandig naamwoord slipjas, gedragen door mannen bij kerkbezoek

   - A.J.A.C. van Delft - "Ik nam m'n vroegpreek (ouderwetsche groene paraplu) onder den arm, terwijl m'n man zijn credietjas aantrok." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)
3. werkwoord

   Pierre van Beek en de "credietjas" aan (we vermoeden, dat hiermee een slipjas of "billetikker" bedoeld wordt) naar de kerk zijn gegaan. (Tilburgse taalplastiek 14 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 23 mei 1950) krêeg kreeg Dirk Boutkan (1996) - ik krêeg/kreeg, wij krêege/kreege, enz. (blz. 77) verleden tijd v. 'krèège'; soms apocope van g: toen krêede niks

   - Dialectenquête 1876 - gèllie kreeg wênig - gijlieden kreegt weinig

4. Henk van Rijen - ge krêet et vur en spaawke - je kreeg het bijna voor niets

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - den êenen tèèd krêede brôod onder oewen èèrem èn den aanderen tèèd krêede en stuk òf drie bukkeme èn dòr koste saoves meej opstappeèn dè was al wègge krêegt van de, van hil den dingeen gin lôon!!
5. werkwoord

   krèège Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937 krijgen krèège - krêeg - gekreege; geen vocaalkrimping; soms apocope van g- krèède gij? ge krèèt er gin, toen krêede niks

   - Dirk Boutkan (1996) - (blz. 77) alle pers. in pres. 'èè', na gij/gullie ook krègt' of 'krèèt'

   - vatte wè ge krèège kunt - pakken wat je krijgen kunt

   - verleden tijd ook als krêet:

   - Dialectenquête 1876 - gèllie kree wênig - gijlieden kreegt weinig

   - Dialectenquête 1876 - Ze nêmen aalles wetter te krêgen is

   - Interview Jolen - 1978 - Witte wèsse dè noemde vruuger? Ge krêet en paor sènte, ik zal mar es zègge ge krêet van mèn as knècht twee fijfteg mar dan krêede spulsènte bij (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   ► KLIK HIER om naar de pagina met de audiobestanden van dit interview
6. zelfstandig naamwoord

   T-shirt met reclame voor de Kringloopwinkel Tilburg (2018) krèèmer, ook: teut Henk van Rijen - kramer, kremer, venter, koopman Dirk Boutkan (1996) - (blz. 23) 'krêemer' (kramer) Bosch kremer - marskramer

   - WNT - KRAMER - 1) Eigenlijk: Iemand die koopwaren uit zijne kraam verkoopt bij uitbreiding: kleinhandelaar; 2) Oneig.: een onbeduidend mensch.
7. zelfstandig naamwoord

   k rèèmerke spit N. Daamen - handschrift 1916 - "kraimerke - ik heb et kraimerke of te wel het schot of te wel het spit in m'ne rug (pijn die men bij den ruggegraat heeft, ter hoogte der lendenen)"

   - WBD - III.1.2:310 'kremertje' = spit; ook; 'krimperd'
8. werkwoord

   Bosch kremerke - spit in de rug Het Ned. woord wordt niet gebruikt. krèèse krijsen

   - WBD - III.4.1.:47 ''krijsen', 'krassen (kressen)' - krijsen van vogels

   - WBD - III.5.1:286 'krijsen' = roepen, schreeuwen
9. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - krèèse - krêes - gekreese: wordt ook zwak vervoegd k rèèt krijt

   - WBD - 'krijt' (II:1109) - krijt, kleermakerskrijt
10. zelfstandig naamwoord

    K rèèven t toponiem Kraaiven het Kraaiven vroeger buitengebied in Tilburg Noord-West, tegenwoordig grootdeels industrieterrein - Cees Robben - Van t Krèèvent naor t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... (19850504) kreew

    - WBD - III.2.3:208 'kreew' = dikke boterham
11. bijwoord

    krèk precies, juist, correct; zojuist, daarnet uit het Franse 'correct'; het is echter niet duidelijk hoe 'krèk' bovendien aan de betekenissen 'zojuist, daarnet' gekomen is. Een bijzondere betekenis is ook 'gezond':

    - Een roestpraatje ( Weekblad van Tilburg , 5 oktober 1867): Wet schildoe of zedde nie regt krek? Daar geannoteerd als: regt correct, gezond. - In Van de Schelde tot de Weichsel (deel 1, 1882) geannoteerd als: gezond.

12. Krèk heeft vele nuances: precies - gelijk - maatgevend: er is geen verschil

    - Bende gij erm of bende gij rijk, / nao den dood is et krek gelijk; (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Spreuke, 1941)

    - "Nou, 't is ok krek eender," zee den boer. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939) - 't Was wel nie krek in Den Bosch te doen, mar allé... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den jongen dokter; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939)

    - Twee oude vrouwtjes uit de Koningswaai stonden gisterenavond te bibberen bij de generale repetitie en bij het (weer) zien der Duitse uniformen merkte een harer op: "Jè, zò was 't krèk. Wè gonge ze toch te keer!" (Jan Triborgh, pseudoniem van John Majoie, in een serie van 4 artikelen uit de Nieuwe Tilburgsche Courant over de feestelijkheden vanaf 27 oktober 1954 ter herdenking van de tiende bevrijdingsdag van Tilburg.)

13. precies, naar believen

    - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - twee kiendjes dès krèk genoeg

    - Dè waar naa krek iets veur oome Teun. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) - Dè waar krek de goeie tijd om aon poëzie te doen. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

    - Huuk - Dès krèk wèk wo - dat is juist wat ik wilde

14. zojuist, heel kort geleden

    - A.J.A.C. van Delft - Is iemand niet thuis, dan "is ie krèk weg", "komt seffens thuis" of wij "komen saanderdags" of "van 't naagtemiddag mar weer is aon".(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

    - Cees Robben - krek passeerde daor n medje... (19660401)

    - Cees Robben - Ik krôj [kruijde] krek munne kreugel op den kaaibaand unne kinkenduut kepot... (19711119)

15. om precies te zijn - precisering

    - Knap was ze krek nie... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940) - "Jè, dè-d-is-et em krek," zee oome Teun... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940)

    - Hoe-t-ie eigenlijk hiet, weet ik ook zoo krek nie, iederendeen noemt 'm den Boemes. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

    - Piet van Beers Allerhaande: t Waoter stao al in mene mond/ as ik die plòtjes zie./ Mar... of ' t zo lekker is as t ôogt/ weet ik zo krèk nog nie. (t Èlfde buukske, 2010)

    - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

16. maar net, zo goed als precies - en ie kwaam mar krek op tijd... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-9-1939) - en dè ze heel den dag krek tien centen ha'n verteerd. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; Nieuwe Tilburgsche Courant 5-11-1938) net op tijd

    - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - k Ham nog krek (feb. 1962)

    - Stadsnieuws - Krèk dèk et deej dòcht ik: dè hak nie moete doen. (251107)
17. bijwoord

    Bronnen

    - WNT - KREK, krekt - Men pleegt het woord te houden voor overgenomen uit het Frans: (correct) en deze afleiding wordt gesteund door het voorkomen van krekt (met de t van korrekt). - Precies, nauwkeurig, in orde, juist

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster, 1968) - KREK - juist

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KREK (krèk) bw, verbastering van 'correct'; voor een deel heeft het de functie daarvan overgenomen; het betekent 1) juist, bij voorkeur als bevestiging van een bewering; 2) zojuist, niet lang geleden.

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - krèk bw - juist, precies, net

    - Bosch krèk - precies, juist, als bevestiging

1. zelfstandig naamwoord

   kromme-arm, kromme arm in het gezegde meej de krommenèèrm lopen of gaan, met de kromme arm gaan of lopen

   - WTT - 2013 Het gezegde heeft in Brabant en dus ook in Tilburg meestal betrekking op het aanbieden van een geschenk aan een vrouw in het kraambed. Vaak bestond dat geschenk uit levensmiddelen die in een mand gedragen werden, en die dus aan de kromme, de gebogen elleboog werd gedragen. Daarnaast echter ook in andere betekenissen. Hoppenbrouwers (Taal van Kempenland) vermeldt dat de korf werd afgedekt met een doek omdathet niet gepast werd gevonden te koop te lopen met het cadeau.
   
2. zelfstandig naamwoord

   1 Gezegde - op kraamvisite gaan

   - WBD - III, 3.2 lemma Op kraamvisite gaan - De benaming met de kromme arm gaan verwijst volgens het Kempenlands Woordenboek naar het cadeautje dat men meenam op kraamvisite. Opdat niemand zou zien wat erin zat, hield de bezoeker het onder de arm gekneld. In Vught neemt men versnaperingen of levensmiddelen mee voor de kersverse moeder. Verspreid in Tilburg en Peelland; ook in Breda, Dongen, Raamsdonksveer, Loon op Zand, 's-Hertogenbosch en Geldrop.

   - PM - meej de krómmenèèrm - op kraamvisite

   - N. Daamen - handschrift 1916 - "Ze gan mit den krommenairm als ze visites gaan maken en nemen dan een koek of mik mede, hoofdzakelijk bij kraamvisites"

   - Karel de Beer - ene krommen èèrm - "meej ene krommen èèrm binnekoome " wil zeggen: iets bij zich hebben (bloemen of iets lekkers) als men bij iemand op bezoek komt. met name op kraamvisite. (Bijnamenboek, 2000)

   - Bosch krommenèrrem - 'me' de krommenèrrem komme'- op kraamvisite

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KROMMENARM, mee de krommenèèrm gaon - op kraamvisite gaan met een korf vol geschenken aan de gebogen arm (Of van 'kraam'?)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - krommenerm - geschenk dat door vrouwen die op bezoek komen aan een kraamvrouw gegeven wordt.

3. 2 Een geschenk brengen aan de pastoor, met name na de slacht van het varken

   - Pierre van Beek - "Mee de kromme errem (arm) lopen" raakt ook de pastoor, al behoeft dit wel enige uitleg. Vroeger - en in sommige dorpen wellicht thans nog - was het het gebruik, dat er in de slachttijd bij de boeren "iets van het varken" naar de pastoor werd gebracht, 'n "kermenaai" (karbonade) bijvoorbeeld. Dit gebeurde dan in de hengselmand, die uiteraard aan "een kromme arm" werd gedragen. De uitdrukking betekende derhalve, dat men wat van de slacht naar de pastoor bracht. Er gaat het verhaal van zo'n dorpspastoor, die belangstellend bij het slachten stond te kijken en zich zichtbaar een beetje te opvallend in de voorpret verheugde, waardoor hij van de boer het volgende raadseltje op te lossen kreeg: "Witte gij, meneer pastoor, het verschil tussen O.L. Heer en dees vèrken? Nie? dan za'k 't oe zeggen: Onze Lieven Heer is veur alle minsen gestorven en dees vèrken veur mijn alleen". (In: Nieuwsblad van het Zuiden, Tilburgse Taalplastiek - Nr. 9, zaterdag 18-07-1964)

4. Cees Robben - detail Prent van de week 3 augustus 1957

1. werkwoord

   Frans Verbunt - kreupel zijn k rönaogel zelfstandig naamwoord kruidnagel, 'kruinagel', 'kruidnaogel', 'naogelgrèùs' Henk van Rijen - "zèn öllie kröötnaogel pèèrs of wit?" - zijn hun seringen ...?

   - WBD - III.4.3:184 krönaogelbôom - sering; ook genoemd: knaogelblòm
2. zelfstandig naamwoord

   Bosch kruinagel - kruidnagel, seringen A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - znw.m. - kruidnagel, sering Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - kruinagels (I:74) Jan Stroop, Sprekend een Westbrabander, 1979, 1981 - krönaogel (I:109)

   - WNT - KRUIDNAGEL - In Z.-Nederl ook KRUINAGEL
3. zelfstandig naamwoord

   krontje kroontje k ròntje zelfstandig naamwoord verkleinde vorm kraantje

   - Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) - krontje
4. zelfstandig naamwoord

   Cees Robben - men neus lópt as en kròntje; verkleinde vorm van 'kraon', met vocaalkrimping kröntje Henk van Rijen - kruintje k rontjespèn zelfstandig naamwoord kroontjespen krôon, krontje zelfstandig naamwoord kroon bladdragende takmassa; alle boomtakken samen

   - WBD - kroon (v.d. paardehoef), ook genoemd 'krôonraand' of 'haorbaand', (Hasselt): 'hòrbaand'

5. Cees Robben - Wie krèègt laoter den grótsten krôon in den heemel?

   - WBD - schèrkrôon (II:994) - scheerraam, grote haspel; ook: schèrraom, schirraom, schèèrmeule, haspelmeule genoemd

   - WBD - krôon (II:1032) - kroon (soort haspel); ook: haspelkrôon, haspel, stèr

   - WBD - krôonlètjes (II:1032) - kroonlatjes; ook; lètjes of krôonspèèle

   - WBD - krôonpin (II:1032) - kroonpin; ook: pin of spil

   - WBD - krôonblòk (II:1032) - kroonblok; ook: haspelblòk of type staander

   - WBD - III.4.5:83 krôon - takken (collectief), ook genoemd kòp, gezwaaj, bundel of bussel takke.

   - WBD - III.4.3S85 kroon - boomkruin
6. werkwoord

   krôone kronen krôone - krónde - gekrónd ook in tegenwoordige tijd vooaalkrimping: gij/hij krónt k rôop kroop verleden tijd van 'krèùpe' kroot zelfstandig naamwoord kroot, biet Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - as ge krooten it dan kakte bloed (JM'50) - het is je eigen schuld

   - WBD - III.2.3:104 'krootje' = rode biet

1. zelfstandig naamwoord

   krop van een vogel, met name van een duif

   - Cees Robben - Die staon mekaar gewoon uit de krop te voeieren... (19810814) [Robben gebruikt de uitdrukking figuurlijk voor een stelletje dat staat te tongkussen]

2. Vunderink - òf vroolek soms ge-èèrmd, èn ok bij toere/ stòn ze mekaaren öt de kròp te voere. (Henriëtte Vunderink, Raoze mòndag, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

1. zelfstandig naamwoord

   tarwebrood met zemelen, zemelenbrood

   - WBD - III.2.3:190 - kropbrood: Hoogerheide en Tilburg

2. k röpt persoonsvorm; tegenwoordige tijd 2e + 3e pers. enk. van 'krèùpe' kruipt

   - Cees Robben - Daor kröpt zô veul vrije tèèd in war... (19770624)
3. zelfstandig naamwoord

   k rösbild kruisbeeld

   - WBD - III.3.3:50 - krösbild = kruisbeeld

   - WBD - III.3.3:51 - krösbildechristus = corpus

4. Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRUISBELD znw.o. - kruisbeeld

1. zelfstandig naamwoord

   kruisbeeld Elken aovend stond der dan wel den êene of aandere fanaat meej un krösbild te zwaaien op de prikstoel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) krèùse werkwoord, zwak kruisen

   - WBD - krèùse (II:1037) - kruisen: sprong wisselen; ook: spròng wissele of ooverspringe
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - verleden tijd: krèùste naast kröste (blz. 59) krèùsheer kruisheer (kloosterorde) 1929 - A.J.A.C. van Delft - "Zoolang ze vrijen, zijn het minnebroeders, doch getrouwd worden het kruisheeren." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929) 1964 - Pierre van Beek - Ja, hoe gaat het eigenlijk met die mannen: "Zolang ze vrijen zijn het minnebroeders, getrouwd worden het kruisheren". (Tilburgse Taalplastiek afl. 15; Nieuwsblad van het Zuiden, 21-10-1964) 1969 - Cees Robben - Toen we nog vreeje waarde unne echte minnebroeder... Naa zèèdevört unne kruisheer... (19641231) 1998 - Henk van Rijen - wè zèède toch ene kröösheer - wat ben je toch een bandiet!

   - WTT - 2012 - De uitdrukking is een woordspel met de twee kloosterorden minderbroeders en kruisheren. Minderbroeders zijn franciscanen (Ordo Fratrum Minorum, O.F.M.), volgelingen van Franciscus van Assisi; naastenliefde kenmerkt hun streven. Kruisheren behoren tot de Orde van het Heilig Kruis (Latijn: Ordo Sanctae Crucis, OSC); het gezegde is uiteraard gebaseerd op de uitdrukking dat iets of iemand 'een kruis', een last, is; vergelijk 'ieder huisje heeft zijn kruisje'.
3. zelfstandig naamwoord

   krèùshout Henk van Rijen - 'krööshaawt' - kruishout, aftekenhaak voor timmerlieden krèùsing zelfstandig naamwoord kruising

   - WBD - krèùsing (II:1047) - kruising: dichtheid van de binding
4. zelfstandig naamwoord

   krèùsl ènt

   - WBD - 'krèùslènte' - ploeglijn (het leidsel dat gebruikt wordt bij het ploegen)
5. zelfstandig naamwoord

   krèùslievenheer kruisbeeld

1. zelfstandig naamwoord

   kruisboog, vereniging van kruisboogschutters

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Wèl bè de krösboog gewist! Krösboog zèèk wèl ôot bij gewist! Mar aanders, aandersNèù, dè was toen mar en gezèlschap onder mekaare, zo mar en vereenegingske dègge zôo, jao, meej en man òf tien twaalef, zak zègge, dègge dan zon, zon, zon dinge had èn dègge es op en plòts hier òf daor es nòr toe gingt, dègge es ene keer gingt schieten èn zôo
2. zelfstandig naamwoord

   kröske kruisje; eindstadium van de H. Mis: Bij et kröske de kèèrk öt gaon

   - Cees Robben - In mn kaomer pronkt n kröske (19700220) - Cees Robben - Zonder irst n kröske te maoke... (19720707)

   - WBD - (III.3.3:145) kröske - zegen aan het eind van de mis

   - WBD - (III.3.3:185) kröske - een kruisje maken

1. naam

   kruisje-nulletje

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Kröskenulleke Kruisjenulletje Spelletje op papier of in het zand waarbij je om de beurt spelend in een 9-vaks vierkant drie kruisjes of nulletjes op een rij moet zien te krijgen.
2. naam

   kröskestèèreve iets beloven; onder kinderen! een 'eed' afleggen met twee gekruiste vingers, middelvinger over ringvinger. Meestal eerst als vraag gesteld, waarna degene die iets 'zweert' het woord als uitroep herhaalt. Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - varianten op 'kröske stèèrve': kröske stèèrven èn hónderdduuzend èèzere bótterammen ópeete ('70) (Als dat niet klopt, eet ik mijn pet op '70)

   - gezegd om iemand te overtuigen van de waarheid of oprechtheid:

   - Cees Robben - Ik zal pront betaole... kröske stèrreve... (19540821)
3. zelfstandig naamwoord

   kröspunt kruispunt Dirk Boutkan (1996) - (blz. 33) 'krèùspunt' (er kan klinkerverkorting optreden) krösweg zelfstandig naamwoord kruisweg, de veertien staties in de r.-k. kerk Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - kèèken as en hèllegebildje dè van de kröswèg is gevalle (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971)- beduusd kijken

   - WBD - III.3.3:178 kröswèg bidde, de kröswèg doen = de kruisweg bidden
4. zelfstandig naamwoord

   Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KRUISWEG zelfstandig naamwoord mannelijk - de afbeelding van de lijdensweg van Jezus k röwaoge Henk van Rijen - kruiwagen, 'kreugel' K rucht , De zelfstandig naamwoord, toponiem, onderdeel van De Uilenvlucht, op Korvel - Krucht is hier waarschijnlijk een verbastering van krocht, bedoeld als benaming voor een primitief of verborgen bouwsel Willem van Mook Den Uilenvlucht was de verzamelnaam voor drie grote weverswoningen. Ze stonden zeer afgelegen, op een open veld, waar toen nog geen andere bebouwing was. Er voor, er achter en bezijden niets dan weide, heide en bossen. In bet begin van deze eeuw waren die drie huizen tot ruines vervallen en toch woonden er toen nog mensen in. Het Kretshuis was het voornaamste van de drie. De Keet en de Krucht waren dépendances van het grote Kretshuis dat in het begin van de vorige eeuw, toen Tilburg onder Frans bewind stond (1795-1813), gebruikt is geweest als Leprosie (Melaatsenhuis). Omdat er in Tilburg gelukkig geen melaatsen waren, bestemde men het voor quarantaine bij besmettelijke ziekten. (Nieuwe Brabantse novellen; 1970) Henk van Rijen - 'de Krucht' - jammer- en kreunonderkomen van leproserie 'Den öölevlucht kruije zelfstandig naamwoord; plur. van 'krèùd', met d-syncope kruiden

   - WBD - III.2.3:128 'tuinkruiden', 'kruiden
5. werkwoord

   werkwoord, zwak kruien Henk van Rijen - de aase ötkruije - het vuile werk doen Frans Verbunt - van kruie krèède lange èèrme èn grôote neusgaote Dialectenquête 1887 Willems - kruie - krój - gekroje ik krui,gij/hij kruit A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - st.ww., tr.en intr. - kruien: 1) een kar terugduwen (door een paard), 2) molenaarsterm, 3) een kruiwagen voortduwen, 4) (van muren gezegd) wijken, een weinig uit het gelid gaan. Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - krèije ww - kruien kruijenier kruidenier 'kruidenier' met gesyncopeerde d krukke krukke - krukte - gekrukt

   - WBD - (van een paard) strompelend lopen bij het aantrekken

6. Henk van Rijen - (textiel) - houten vorken die ondersteboven in de grond werden geplaatst en waarop de gelijmde 'kèttings' gedroogd werden.

   - WNT - KRUKKEN - 1) sukkelen met de gezondheid; 2) sukkelen, knoeien e.d.; 3) schertsend: iemand voor kruk uitschelden
7. zelfstandig naamwoord

   krukstoel

   - Van Dale - met een smalle, rechte rugleuning
8. werkwoord

   N. Daamen - handschrift 1916 - krukstoel leuningstoel krulle krullen maken; spannen Frans Verbunt - et zal er krulle! - het zal er spannen krulle - krulde - gekruld Cornelis - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - krullen ww. - behalve in de zin van 'krullen maken' ook onpers. gebruikt in de uitdrukking 'het zal er krullen' - het zal er spannend toe gaan, er zullen klappen vallen. (Van een wateroppervlak dat rimpelt?)

   - WNT - KRULLEN c) 3) Oneigenlijk voort niet effen, niet kalm zijn, opgewonden zijn e.d.
9. zelfstandig naamwoord

   krupsie kwaal van Franse 'corruption' = kleine kwaal, ziekelijke gril, treurige toestand van lichaam en geest. Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - aaltij krupsies hèbbe (We '37) N. Daamen - handschrift 1916 - "krupsies - hij hee aaltij allerlei krupsies (kwalen)"

   - WNT - KRUPSIE - wsch. uit 'corruptie'. Gewoonlijk in 't meervoud gebruikt voor: lichamelijke kwellingen, klein ongemak.

kruisweg Elke mèèrge liep ie, op un holleke naor de kerk. Hij ging nie naor de mis, nèè, hij deej dan de krösweg, elke mèèrge, hij ha enne kröswegmanie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

kruk, onhandig persoon

Henk van Rijen - kruimel uit: Kroniek van de Kempen 1994

Crucifix Waarschijnlijk een contaminatie van crucifix en kruisje.

1. werkwoord

   kuieren, ontspannen lopen, wandelen; met name na de maaltijd

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 06 05 - Ik kuierde d'n hofpad op / Om naor m'ne slaoi te kèken.
2. zelfstandig naamwoord

   kulleke Zegsman Ad Vinken - klein kind (vertederend) Zegsman Ad Vinken - wèdist tòch en kulleke, war S&S KUL: klein, nietig ventje: e kulleke van e manneke (Corn. II 97)

   - WNT - KUL (4) a) flauwe vent, sul (S&S: deze betekenis is secundair)
3. zelfstandig naamwoord

   Bosch kulleke - liefkozend woord voor een klein kind k ullevoe fopperij

   - N. Daamen - handschrift 1916 - "kullevoe - dat 's kullevoe (dit is fopperij)"
4. zelfstandig naamwoord

   Kommetje zonder oor , aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 kumke 1. kommetje

   - dim, van 'kóm', met vocaalkrimping

5. Dirk Boutkan (1996) - (29) kwalitatieve mutatie: kom - kumk; (51) kumke/ kummeke Mar mijnheer, vat toch nog 'n köpke koffie, 't zijn zoo'n kleine kumkes, 't is de moeite nie werd. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

   - Cees Robben - Mn kumke wiegelt zôô detter de koffie uit-kwaanselt... (19660826) - Cees Robben - ...n kumke koffie, Kupke? (19860131)

   - WBD - III.2.1:186 'kommetje' = kopje

6. C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUMKE o - kommetje, vooral: koffie- of theekopje zonder oor. Bosch kumke - kop of kom zonder oor. 2. plant

   - WBD - III.4.3:426 "kommetjes' = waternavel (Hydrocotyle vulgaris)

7. De gewone waternavel (Hydrocotyle vulgaris) is een moerasplant die behoort tot de klimopfamilie (Araliaceae). Waternavel

kuieren, langzaam wandelen, een ommetje maken Op de Spoorlaan is 't mistal nie druk en as ge daor dan hillemol op oe eentje te kuieren lopt... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929)

1. samentrekking

   kunne werkwoord, sterk kunnen Dirk Boutkan (1996) - kunne - kón/kós - gekund

   - Dialectenquête 1887 Willems - kunne - kós(se) - gekunne: ik kan, gij/hij kunt

   - Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) - as ze dè konnen; ze han et beeter zôo kónne laote
   

2. ...ze moesse doen al wè ze kosse om er 'n stökske veur te steke... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) ...die twee kosse mekare nie zoo goed lije, ziede... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938) Daor waren lollige bij, die goed kosse koken en dieter niks van bakten. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - dè bumke zal daor moejlek kunne groeje

   - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (26) 'Na kumme wir gestaoig ónroke'
3. zelfstandig naamwoord

   Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - GEKUNNEN: derde hoofdvorm van 'kunnen' kunningkòp koningskop

   - WBD - bepaalde maag van een koe

   - WTT 2012 - zie het lemma in WBD I:3,363; het gebruik wisselt zeer, zodat het niet eenduidig is welk deel van de koemaag bedoeld wordt; met name wel de lebmaag.
4. zelfstandig naamwoord

   kunsbooter margarine Frans Verbunt - margarine Henk van Rijen - 'kunsbotter' Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - 'kunstbooter' kunsèèsbaon zelfstandig naamwoord Henk van Rijen - kunstijsbaan kunsmis zelfstandig naamwoord

   - WBD - kunstmest
5. zelfstandig naamwoord

   kunsmisspraajer

   - WBD - kunstmeststrooier (machinaal), ook 'kunsmistzaajer' genoemd
6. zelfstandig naamwoord

   kunstenèèr kunstenaar Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KUNSTENÈÈR zelfstandig naamwoord mannelijk - kunstenmaker

1. zelfstandig naamwoord
   - A.J.A.C. van Delft - Opmerkelijk is wel, dat de kunstwol, die tegenwoordig op zoo veler tong is, reeds in het verleden tot een volksgezegde was, hetgeen blijkt uit de uitdrukking: "'t Is allemaal kunstwol", hetgeen beteekent: Het is maar waardelooze rommel; het is bedrog; 't is verneukerij. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   kuntje kontje, gatje

   - Lechim - Triske hee 'n hansjupke aon/ Geborduurd mee 'n hundje/ Dè is zó hullie moeder zee/ "Fèn wèrm aan dur kuntje". (Michel van de Ven; ongedateerd knipsel uit de Tilburgse Koerier, circa 1970)

   - Piet van Beers; "'t Heej op z'n kuntje, 'n paor grôote zwèère." (CuBra; 2008) - Piet van Beers; As de daoge korter worre/ èn der is wèènig licht/ dènke kiepe bij der èège/ Ik haaw m´n kuntje dicht (Uit: 'n Verse aai; Cubra, 2008)

   - Elie van Schilt; - Op één van die fabrieken zaag ik "Toosje" ze werkte in de stopperij, ik viel subiet vur Toosje, vergaat de'k al un medje had. Toosje was blond, niks gin verftroep, natuurblond van dur éégen, wangen om zó in te bééten, vuur rooie lipkus, néé, ok hier hasse gin lipstift vur nóódig, un paor borsjes, die ondeugend hun nuske vuréut stóóken, un schóón strak kuntje en un onderstel, daor niks op af viel te keuren. (Cubra; 2009) U itdrukkingen

   - Et zal oew kuntje vaore/et zal oew gatje vaore - Het zal je tegenvallen

   - 2020 - Er komt voor jou een zware tijd aan: - dè zal oew kuntje vaore! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: KLIK HIER )

   - Cees Robben - Toen ie weg was zin ze ammol/ Det zn kuntje vaoren zô...(19670623)

   - Henk van Rijen - dan zal oew kuntje kèrmes viere - dan zul je ervan langs krijgen

   - WBD - III.1.4:194 'met uw kontje in de boter vallen' = geluksvogel
   ► kont

3. verkleinde vorm van 'kónt', met umlaut Uiteinde van een brood - als laatste afgesneden, meer korst dan brood Dan sneej ze irst de witte mik/ ènt kuntje daorvan dè kreeg ik/ De smaok daorvan vergeet ik nôot/ nao alle daoge roggebrôod. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Kèrsmes vruuger...) Bijnamen Anron van de Wiel - Maar een kroeghoudster aan de Koemarkt (dat was bij het slachthuis aan de Enschotsestraat) had een, wat A. Jacobs noemde, "partos posteriorus" dat zowat 15 cm te hoog stond. Dus heette zij Kuntje Reijnen... (Transcriptie in website HET GEHEUGEN VAN TILBURG; 2007; Bijnamen vóór 100 jaar; tekst uit manuscript van 'Postscriptum' - op basis van een manuscript in Regionaal Archief Tilburg ca. 1920, coll 370, nr. 75).

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - kuntje kèlder = eigenares klein snoepwinkeltje (Blz. 92)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - et kuntje = A.S.H. Martin, conmoderator van het Odulphuslyceum (blz. 103) [zijn kin had de vorm van een achterwerk(je)]

korf

kusse

vrouwelijk geslachtsdeel zowel de uiterlijke als inwendige delen worden bedoeld

1. werkwoord

   vallen WNT: omkukele Ons moeder waar meej mèn op den èèrm van den onderstre tree van de trap gekukeld en ha der béén gebroken. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 ) Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. Brabantse kuukskes, gefotografeerd in september 2021 bij bakkerij Eigenzinnig in de Molenbochtstraat 46 in Tilburg. Ook verkrijgbaar in de smaak vanille. Foto: CuBra/- WTT - . kuukske verkleind zelfstandig naamwoord uit koek, met umlaut koekje

   - Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - Bij Mie Viool de goeie ziel,/ Daor kreege we 'n kuukske.

   - Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30 - ...en op 't list pudding mee kuukskes erin...

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, Liefde?, 1949 - Toen ze nog vreejen, oo, hoe fijn!/ Roozengeur en maoneschijn, bioscoop en zuute kuukskes,/ zuute mundjes in stille huukskes

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 08 05 - En in plaots van ne gròòte pils / s Aoves thee mee n kuukske.

   - Cees Robben - In dr huukske meej n kuukske... (19601118)

   - Henk van Rijen - die kuukskes kande nie knaawe, die koekjes kun je niet bijten

   - Elie van Schilt; - dan begon de vasten, vur ons kender 40 daogen nie snoepen, al de kuukskes en snuupkes die ge kreegt gingen allemal in ut vasten-trommeltje. (Uit: As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000)

   - Piet van Beers Traditie: Toen kreege ze 'n haandvol snuupke's/ öt de kuukskestrommel op de trap. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - De Q van kuukske. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
2. werkwoord

   Nieuwe Tilburgsche Courant - 16 maart 1931 - Advertentie ter gelegenheid van 'Halfvasten' kuule Henk van Rijen - koelen kuure werkwoord, zwak Pierre van Beek - zichzèlf kuure - zich behaaglijk voelen Familie Willems - collectie Wim van de Wouw (CuBra) kuus, kuuske zelfstandig naamwoord naam, ook koosnaam voor een varken of een rund (koe, kalf) in Tilburg vrijwel altijd voor het varken I benaming voor varken A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - - küs zelfstandig naamwoord mannelijk - 2) varken

   - WBD - vrouwelijk varken, ook genoemd: 'zeug', 'zuig', 'zóg', 'zog', 'verken', 'vèèreke'

   - WBD - 'kuuske'- jong varken, big, ook genoemd 'big' of 'bag' en (Hasselt:) 'kab'

   - WBD - kuus kuus, vèrke, verken - roep- en lokwoorden voor het varken

   - WBD - kuus, kuuske - vleiwoorden voor het varken

   - WBD - kuus, kuus kuus - lok- en roepwoorden voor de big

   - Cees Robben - Den schèèrpen geur van broeder kuus/ die vond ik amiekaol. (19701016)
3. zelfstandig naamwoord

   N. Daamen - handschrift 1916 - "kuus - varken"

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - kuus - varken (div. dial.)
4. naam

   Heestermans, Witte nog? Over Bergse en Westbrabantse woorden en uitdrukkingen; 8 dln.; 1988-1994. - kuus (V:62) Jan Stroop, Sprekend een Westbrabander, 1979, 1981 - kuus (1:27)

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUUS - varken, varkensachtig persoon? - veel gehoorde bijnaam.
   ► Bijnamen, hieronder

5. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - küs zelfstandig naamwoord mannelijk - 3) (van mannelijke personen gezegd) lompe, ongemanierde kerel. III Tilburgse bijnamen

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - Mina kuus = weduwe Kolen (blz. 50)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - kuus Hèrsemis = A.P. Hersmis (blz. 42)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - Miet de kuus = Miet Hersmis (blz. 42)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kuus = A. Venmans (blz.79)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - kuusje Verdunt = Gustave Verbunt (blz. 80)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kuus, of kuuske = Van Waalsden (blz. 107)

   - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - de kuus = V.d. Zijden (blz. 108)
6. naam

   I- Informant Ad Vinken; benaming voor een rund kuusèèrepel zelfstandig naamwoord, meervoud voor varkens gekookte aardappelschillen; ook wel kleine, nietvoor menselijke consumptie geschikte aardappelen

   - A.J.A.C. van Delft - Rond vijftig jaar geleden [ca. 1880] was het een algemeen gebruik dat men alvorens kermis te gaan vieren, eerst de aardappelen gerooid had en tweedens de put geveegd. Dat aardappelen rooien geschiedde door het geheele gezin, vader en moeder staken de patatten uit den grond en al de kinderen moesten rapen; de groote "piepers" werden "opgezakt" en de kleine kwamen in den sopketel van de varkens terecht, dat waren de zg. kuus-errepeltjes. Het put vegen bestond uit het schoonmaken van de regenput of de regenton, waar in den loop van het jaar stof en blaren uit de dakgoot zich verzameld hadden. Eerst als beide werkzaamheden verricht waren, paste het een rechtgeaard Tilburger kermis te vieren. (Nieuwe Tilburgsche Courant - vrijdag 10 januari 1930, Van vroeger dagen 148: Brokkelingen 1)
7. zelfstandig naamwoord

   k uuskalf

   - WBD - vrouwelijk kalf, ook genoemd: 'vèèrskalf', 'vèrskalf', 'vijrskalf'
8. zelfstandig naamwoord

   kuuske varkentje

   - Cees Robben - Pietje.. lustte iets van t kuuske.. (19550205)

   - Cees Robben - De kuuskes.. de kuikes.. de kiepe.. (19590822) - Cees Robben - Hier zèn al veul kuuskes wè steeg en wè knorrig/ En fel lamenterend de pèèp uit gegaon... (1970) [Geen Prent van de week, maar een advertentie bij het zeventigjarig bestaan van Slagerij Ooms]

   - WBD - jong varken, big, ook genoemd 'big' of (Hasselt) 'bag'

   - WBD - vleiwoord voor het varken, ook genoemd 'kuus'

   - WBD - vleiwoord voor de big

9. Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - ik maag er nòg wèl zèèn, war, want de kuuskes zèn der ôok (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - gezegd door iemand die van zichzelf vindt dat hij er voor zijn leeftijd nog goed uitziet. C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUUSKE o - jong varken, kalfje

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Naast 'drift' in T, ook 'kuuske' en 'kap/kabbe' rond T, alsmede 'bag' in een gedeelte v. Midden-Brabant. (blz. 154, krt.86)
10. zelfstandig naamwoord

    kuusvoejer varkensvoer kuute tussenwerpsel

    - WBD - kuute kuute kuute - (Hasselt) lok- en roepwoorden tot een big

    - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUUT m - varken
11. naam

    C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KUUTJE v - jong varken, kalfje k waam, kwaamp werkwoord, persoonsvorm kwam WTT 2003 - de p verschijnt blijkbaar vooral als het volgende woord met een klinker begint Cees Robben - In de schônste stad van t laand/ kwaam... En mee gin lege haand/ Tôôntje... Prent over de geboorte van de 127.000ste Tilburger, genaamd Tôôntje van Zundert. De schonste stad van et laand is de volksnaam voor Tilburg. (19540213)

    - Kees en Bart (ca. 1925; in Tilburgsche Post) - De vorm 'kwaamp' wordt frequent gebruikt.

    - Cees Robben - En ze kwaampen as siegeuners (19591017)

    - Cees Robben - Daor uit de dösternis/ kwaamp unne vremde stoet (19600715) - Cees Robben - Hij kwaamp in t gaasthuis terèècht (19650528) - Cees Robben - Mar ons Too dren meens kwaamp er op uit.. (19650402) - Cees Robben - Dokter Jaanse kwaamp is kèèke... (19660429) - Cees Robben - Zôô kwaamp ons boerke op t gedaacht (19610929)

    - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - toen kwaamde göllie hier èlk jaor nòr de kermis

    - Grôot diktee van de Tilburgse taol (06) daor kwaampeze dan mistentèèds ... teege

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KWAAM - 2e hoofdvorm van 'komen'; KWA

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KWAMP(EN) voor 'kwam(en)'; ook bij Hooft ()
12. zelfstandig naamwoord

    k waanse l Pierre van Beek - vloeibaar voedsel, in het bijzonder bier, van slechte kwaliteit

    - N. Daamen - handschrift 1916 - "kwaansel - ik drink nie mee, ik wil al dè gekwaansel nie in 'men buik hebben (grote hoeveelheid van minder goede kwaliteit)"

    - WNT - KWANSEL = kwanselbier: In verschillende streken ten Z. van den Moerdijk de naam voor een bierfeest zooals er voorheen bij verschillende gelegenheden werden gegeven.

    - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 1992 - kwansel zelfstandig naamwoord - kwansel (biertraktatie)

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KWANTSEL, KWANTSELBIER - een maaltijd of onthaal, dat bij bruiloften of begraaffenissen ... gegeven of gedaan wordt.

    - Cees Robben - ...klinkklaor waoter... kwaanselbier (19660401)

    - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - kwansəl znw, mannelijk kwansel, traktatie op bier (bierfuif) tussen de tweede en derde roep aan het jonge mansvolk uit de buurt, door een meisje dat in ondertrouw is.

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KWANTSEL (uitspr. met Nederl. a) kwaansel zelfstandig naamwoord mannelijk - flauwe, dunne, waterachtige koffie, pap, soep. Ook: bier dat de bruidegom geeft aan de jonggezellen zijner buurt.
13. werkwoord

    Carnavalsvignet met het motto 'Kwaansele zo sund zèèn'. Kees Kruik, getekend door Luc Verschuuren. Uit: Kees Kruik Kronieken, 2022. kwaansele, kwaanselbier In het Tilburgs vrijwel altijd: morsen met vloeistof, in het bijzonder bier. Het werkwoord overleeft vooral in de samenstelling 'kwaanselbier', waarmee niet zozeer 'gemorst bier' wordt bedoeld maar bier van inferieure kwaliteit, of schraal bier. Etymologie

    - Ed Schilders - In het Tilburgs van de afgelopen halve eeuw kan iemand met vrijwel alle voedsel of drank dabbe , maar niet met bier. Met bier kwaansel je. Tegenwoordig is dit bier in de volksmond vooral bekend als kwaanselbier , een wat minder geslaagd pilsje, een klacht die vooral ten tijde van carnaval en andere volkse festiviteiten gehoord wordt. De slechte kwaliteit van kwaanselbier heeft een lange geschiedenis. De samenstelling is afgeleid van het werkwoord quantelen ofwel kwantselen , waarmee al in het Middelnederlands bedoeld werd: knoeien, oneerlijk zijn, smokkelen. (MNW & WNT) Vergelijk het werkwoord verkwanselen In het Tilburgs was het vooral het geknoei van de kasteleins, niet de morsigheid van de drinker. A.J.A.C. van Delft schrijft daarover:
14. werkwoord

    Het "kwanselbier" was de bijeengekwanselde kliekjes, die in de glazen waren achtergebleven. Had de herbergier ook daarvan een vat vol, dan ging het naar den brouwer terug. Deze goot dat niet weg, doch verzamelde het na voorzichtig overgieten in een grooter vat of okshoofd. Dan begon het opnieuw te gisten (melkzuurgisting) en na een tijdje was het geheel verzuurd en werd dan gebruikt als "snijbier", waarmede het versch gebrouwen bier werd versneden. Dit versneden bier werd verkocht onder den naam "oud bier". (Nieuwe Tilburgsche Courant 22-1-1935; Uit vroeger dagen: Het bier en de folklore 1) (Van Aajkes tot Zaandkeul, 2012, hoofdstuk Dabbe) 1 - knoeien met bier Naa waar de maot vol bij den örgenist, hij sloeg mee z'n vuist op de taofel en de bitterkes begosse te daanse en te kwaanselen op taofel... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; Nieuwe Tilburgsche Courant 8-10-1938)

    - Cees Robben - Mn kumke wiegelt zôô detter de koffie uit-kwaanselt... (19660826) - Cees Robben - Kwaanselt toch nie zô... (19770422) - Cees Robben - Ik heb liever degge den Haaikese toren omstôôt as degge menne borrel leeg kwaanselt.. taotolf... (19820402)

    - Frans Verbunt - kwaansele zo sund zèèn (carnavalsmotto)
15. werkwoord

    2- het heen en weer bewegen vloeistof in een kan o.i.d. heen en weer bewegen; zwalpen, walsen, ook klotsen

    - Van Rijen - Kwaansel nie zó mee de róóme - Wees eens wat voorzichtiger met die melkkan!

    - Lechim - Ok al vuuldet gekwaansel van bier in oewen bèùk... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: 'Kèk zeej aauwe Giel')

16. 3. moeizaam lopen, zwalken

    - Frans Verbunt - wè kwaanselde gij tòch - wat loop je toch langzaam

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KWANSELEN bedr. ww - zwalpen, sterk heen en weer bewegen (vloeistoffen) idem, onoverg.: hetzelfde als kwakkelen, wankelend gaan. (uitspr.met aa)

    - WBD - III.1.2:120 'kwanselen' = slenteren (langzaam wandelen)

    - WBD - III.1.2:146 'kwanselen' = waggelen

17. 4. vergooien, verspillen

    - Quinten - Hil zun hebbe en hauwe heetie aon heur verkwaanseld. (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

    - Noord en Zuid, jrg. 11, 1888, p. 153 over het taalgebruik in het werk van Wolff en Deken - verfonkfooien: ouê kleeren verfonkfooien = verkwanselen. [het betreft blijkbaar een vorm van verfomfaaien] Noord en Zuid, jrg. 25, 1902, p. 242 verhoetelen, verkwanselen, verschacheren. [versjacheren]

18. 5. verspillen met ruilhandel

    - WNT - KWANSELEN - 1) zijn geld verspillen met allerlei aan te koopen; 2) op een knoeierige manier ruilhandel drijven.

    - Pierre van Beek - "Tuitelen" is ruilen, vooral wanneer dit bedreven wordt door kinderen. Het is het gewestelijke woord voor "tuisen", dat de betekenis heeft van bedrieglijk ruilen of kwanselen. Houdt verband met het Duitse "tauschen" (ruilen). De verandering van de "au" in "ui" komt bij de vergelijking van het Nederlands en het Duits vaak voor. (TTP 17-2-1971)

    - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - KWANSELEN wordt iemand gezegd te doen, die bestendig zijn goed ruilt, hetzelve omzet of verkoopt.

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KWANTSELEN - ruilen. Men zegt ook: zijn geld verkwantselen, dat is: voor nietswaardige dingen uitgeven.

    - WBD - III.3.1:55 'kwanselen', 'tuitelen, ruilen, verhandelen'

19. kwanselen: voortdurend zijn goederen ruilen of verkopen.

    - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

    - Noord en Zuid, jrg. 2, 1879, p. 268 - kwanselen uit kwantselen, van het oorspronkelijke kwantelen (van quant, oudt. = ruilhandelaar") Noord en Zuid, jrg. 3, 1880, p. 376 in het dialect van Groningse veenkoloniën - Kuutjebuten. Ruilen, kwanselen.
20. bijwoord

    kwaant

    - Henk van Rijen - keurig, correct, prompt, braaf; = 'pront'
21. zelfstandig naamwoord

    kwaast, kwasje

    - M kwast

    - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - kwa.st zelfstandig naamwoord mannelijk - kwast, zot, gek, kwibus
22. zelfstandig naamwoord

    kwak, kwèkske grote hoeveelheid

    - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - enen kwak kaaje; ene kwak waoter

    - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Zen wuw blêef zitte meej ne kwak klèèn jóng Zijn weduwe bleef zitten met een stel kleine kinderen

    - Cees Robben - Ene scheut òf en schutje? Jè, mar dè schilt ene kwak.

    - N. Daamen - handschrift 1916 - "kwak - groote hoeveelheid"

    - Karel de Beer; Tilburgse bijnamen (2000) - Peer kwak = Toon Verhagen (blz. 81)

    - WBD - III.4.4:260 'kwak' = grote hoeveelheid; 26l 'kwakske' = onbepaalde hoeveelheid; 263 'kwakje' = beetje

    - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - KWAK, KWAKSKEN - een zoo, zotie. Bij voorb. een Kwak aardappelen, Een Kwaksken bonen. Kiliaen 'quack', superfluum et frivolum.

    - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland, Meer in het bijzonder dOerse taol, 1958 etc. - kwak zelfstandig naamwoord mannelijk - zekere hoeveelheid: 'ene kwak aepel'

    - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - KWAK zelfstandig naamwoord mannelijk - jenever. 'En borrel kwak. Gij drinkt te veul kwak.

    - WNT - KWAK (IV) ook als nabootsing van het geluid dat gehoord wordt als een voorwerp, inz. een weeke massa, neer of tegen iets aan ploft.
23. werkwoord

    kwakke

    - WBD - III.1.2:7 'kwakken' = hotsen; ook: stolpen,hossen,hutselen,hobbelen
24. zelfstandig naamwoord

    Ill.: Rolf Janssen kwakkel kwartel Hij is zoo doof as 'n kwakkel! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun op collecte; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 12-8-1939 26-8-1939) ...hij waar zoo doof as 'n kwakkel en ha niks geheurd. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 11; Nieuwe Tilburgsche Courant 10-12-1938) Henk van Rijen - kwartel (Coturnix coturnix); ook 'kiekemeda, kiekemedie'