pittig

Pasen, ook wel de Paasmis

pa, vader

pand

1. zelfstandig naamwoord

   kweek, kweekgras

   - WBD III.4.3. - "Kweek (Elymus repens, vroeger ook Triticum repens, Elytrigia repens of Agropyron repens) is een wat op tarwe lijkende grassoort, die door zijn snelgroeiende sterke witte wortelstokken een moeilijk uit te roeien onkruid is. De bladeren zijn ruw en dof blauwgroen. De aren zijn afgeplat." Opgave voor Tilburg aldaar: 'panen' (zeldzaam, behalve in het noorden); ijzergras.

   - Opgave in - WBD I:1483 lemma Kweekgras: Triticum repens, paane, paone; ook: hondsgras, maar niet voor Tilburg genoteerd.
2. zelfstandig naamwoord

   Ill.: Thomé - triticum repens

   - Cees Robben - t Is paone en tis enkelt röcht.. (19600219)

   - Henk van Rijen (1998): 'paone, èèzergras'

   - Hoeufft, Proeve van Breda's Taaleigen (1836) - PANEN noemt men het zgn. peen-gras of honds-gras, Lat. gramen caninum. Ik heb ook wel 'peunen' of 'puinen' gehoord. Wsch.= peen.

   - WBD I:1483 'paane' - kweekgras

   - WBD III.4.3:345 paone - kweek (Elymus repens, Triticum repens), ook genoemd: peene of peeze of èèzergras

   - WBD III.4.3:416 peene, pènte, bieze - rus (Juncus)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PANEN zelfstandig naamwoord v.mrv. - hondsgras, Frans: chien-dent [=hondstand]

   - WNT - PAAN (III) - mv. panen. Volksnaam in Brabant en Antwerpen voor de kweek of het kweekgras, Triticum repens

bepaalde kegel

1. werkwoord

   kinderspel

   - WTT 2013 - In Tilburg ook opgetekende in de verbasterde uitspraak 'papsteeke' (zie onder: Daamen). Met het spotwoord 'paap' (rooms katholiek) heeft de naam niets te maken. 'Paap' is waarschijnlijk de Vlaamse uitspraak van 'pijp', verwijzend naar de vorm van het voorwerp waarop de muntstukken geplaatst werden (zie onder: Volkskunde). 'Paapke' is daarvan de verkleinde vorm, 'pijpje'. Temeer daar de Tilburgse uitspraak voor 'paap' = rooms katholiek 'paop' is;
   ► paopeköltje

2. Ieder speler zet een cent op een kurken stop, welke recht geplaatst wordt op den grond; een «meet» wordt op zekeren afstand (drie of vier meter) van den stop op den grond getrokken. Van daar «steekt» ieder op zijn beurt naar den stop; die beurt wordt op de volgende wijze bepaald: voorafgaandelijk «steekt» ieder speler met een groot muntstuk van aan den stop naar de «meet»; die het dichts bij de «meet» ligt, speelt het eerst. Het doel van ieder speler is den stop van af de «meet» met zijn muntstuk omver te « steken » en de centjes alzoo ten gronde te doen vallen; gelukt hij daarin niet, dan «steekt» de volgende speler op zijn beurt, en zoo voort, totdat de stop valt. Degene die de centjes alzoo verspreidt, neemt ze in zijn handen op, rammelt er eens mee, en werpt ze dan omhoog. De centen die dan « kop » vallen, zijn de winst van den opgooier: de stop wordt vervolgens weer recht gezet en de centen die let (pile) vielen, er terug op geplaatst. De beurt van «steken» is nu aan den tweeden speler, die handelt zooals de eerste; de eerste speler plaatst zich laatst; de bij het opgooien « let » vallende centen worden telkenmale op den stop gezet, en de beurt van eerst « steken » komt alzoo aan den derden speler; vervolgens aan den vierden, enz., totdat de opgezette centen alle verwonnen zijn. Het spel herbegint zoolang het den spelers belieft, met een nieuwen opzet van centen.

1. zelfstandig naamwoord

   pas (van pas, te pas)

   - Pierre van Beek: et heej gin paas - het is ongepast

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - paas maoke - pasklaar maken
2. zelfstandig naamwoord

   uitdrukking: in de paas staon, zèèn waarschijnlijk van pas als aanduiding voor goed passen - Cees Robben - t Was waor... / t Was in de paas... (19550402) - Cees Robben - Hij stond er heel goed in de paas... (19600701)

   - WBD III.1.2:153 'pas' = stap, schrede

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - paas bw - te pas 'dè komt nie te paas'

w erkwoord, zwak op of bij elkaar passen; kleding passen; betamen

kind (?)

pad, weg verkleinwoord: padje, pèdje, paadje, paojke, pòjke

1. zelfstandig naamwoord
   - WNT lemma Pad I - Paddevoet, (bij wevers) zeker gebrek in het weefsel. Reeds in het Middenederlands. Hetzelfde als Paddepoot.

   - WTT - de etymologie is niet opgehelderd.

2. 1. weeffout als gevolg van een gebroken kettingdraad

   - WTT 2013 - vaste uitdrukking: 'ene paddevoe schiete'

3. Leo Heerkens - Uit: De mus, Piet Heerkens s.v.d., 1939 'n Weeverke schoot... 'n Weeverke schoot eene paddevoet potjeverdie, zoo'ne paddevoet, en 't weeverke schoot eene paddevoet en de ketting die knapte kapoet. En et weeverke ketterde: potverdot potjeverdikkie wel potverdot, en et weeverke ketterde: potverdot d'r zijn er wel duuzend kapot! En de spoelen klabetterden: retteketet van krijg-de-colère, van retteketet, en de spoelen klabetterden: retteketet ge hè't er nie opgelet! En et weeverke daocht: wè doe ik er mee, wè doe 'k er verdimme-verdomme naa mee, en et weeverke daocht: wè doe ik er mee, wè doe 'k er toch mee, sakee!? Toen is er de weever aon 't kneupen gegaon, aon et knippen en knappen en kneupen gegaon, toen is er de weever aon 't kneupen gegaon mar et stuk was naor de maon. En bij iedere kneup zee ie: Potverdot, potjeverdikkie wel potverdot, bij iedere kneup zee ie: potverdot, d'r zijn er wel duuzend kapot! En de weever kwaam thuis zonder centen aon, zonder sinten en santen en centen aon, en de weever kwaam thuis zonder centen aon en ie spraak zijn vrouwken aon: "Zeg, vrouwke, ik schoot eene paddevoet, potjeverdie, zoo'ne paddevoet, zeg vrouwke, ik schoot eene paddevoet en de ketting die knapte kapoet". En 't vrouwke dè ketterde: potverdot, potjeverdorie toch potverdot, en 't vrouwke dè ketterde: potverdot, dan hebben we niks in de pot! En de kender trompetterden: retteketet, van krijg-de-colère, van retteketet, en de kender trompetterden: retteketet en gongen mee honger te bed. En ze droomden van 'ne paddevoet, potjeverdie, zoo'ne paddevoet, en ze droomden van 'ne paddevoet mar slaopen dè deejen ze goed. Ze ketterden droomende: potverdot, potjeverdikkie wel potverdot, ze ketterden droomende: potverdot d'r zijn er wel duuzend kapot!

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): ''n wèverke schòot 'ne paddevoet':
   ► Gotere weergave muzieknotatie
4. zelfstandig naamwoord

   2 stapel turf

1. zelfstandig naamwoord
   - WNT lemma Pad I - Paddevoet, (bij wevers) zeker gebrek in het weefsel. Reeds in het Middenederlands. Hetzelfde als Paddepoot.

   - WTT - de etymologie is niet opgehelderd.

2. 1. weeffout als gevolg van een gebroken kettingdraad

   - WTT 2013 - vaste uitdrukking: 'ene paddevoe schiete'

3. Leo Heerkens - Uit: De mus, Piet Heerkens s.v.d., 1939 'n Weeverke schoot... 'n Weeverke schoot eene paddevoet potjeverdie, zoo'ne paddevoet, en 't weeverke schoot eene paddevoet en de ketting die knapte kapoet. En et weeverke ketterde: potverdot potjeverdikkie wel potverdot, en et weeverke ketterde: potverdot d'r zijn er wel duuzend kapot! En de spoelen klabetterden: retteketet van krijg-de-colère, van retteketet, en de spoelen klabetterden: retteketet ge hè't er nie opgelet! En et weeverke daocht: wè doe ik er mee, wè doe 'k er verdimme-verdomme naa mee, en et weeverke daocht: wè doe ik er mee, wè doe 'k er toch mee, sakee!? Toen is er de weever aon 't kneupen gegaon, aon et knippen en knappen en kneupen gegaon, toen is er de weever aon 't kneupen gegaon mar et stuk was naor de maon. En bij iedere kneup zee ie: Potverdot, potjeverdikkie wel potverdot, bij iedere kneup zee ie: potverdot, d'r zijn er wel duuzend kapot! En de weever kwaam thuis zonder centen aon, zonder sinten en santen en centen aon, en de weever kwaam thuis zonder centen aon en ie spraak zijn vrouwken aon: "Zeg, vrouwke, ik schoot eene paddevoet, potjeverdie, zoo'ne paddevoet, zeg vrouwke, ik schoot eene paddevoet en de ketting die knapte kapoet". En 't vrouwke dè ketterde: potverdot, potjeverdorie toch potverdot, en 't vrouwke dè ketterde: potverdot, dan hebben we niks in de pot! En de kender trompetterden: retteketet, van krijg-de-colère, van retteketet, en de kender trompetterden: retteketet en gongen mee honger te bed. En ze droomden van 'ne paddevoet, potjeverdie, zoo'ne paddevoet, en ze droomden van 'ne paddevoet mar slaopen dè deejen ze goed. Ze ketterden droomende: potverdot, potjeverdikkie wel potverdot, ze ketterden droomende: potverdot d'r zijn er wel duuzend kapot!

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): ''n wèverke schòot 'ne paddevoet':
   ► Gotere weergave muzieknotatie
4. zelfstandig naamwoord

   2 stapel turf

1. zelfstandig naamwoord

   Samenstelling van 'Padde' en 'waajke'.

   - WTT - Het lid 'padde' waarschijnlijk om aan te duiden dat aldaar padden hun biotoop hadden. Mogelijk dus inderdaad een moerassig gebied, zoals Henk van Rijen (1998) zegt: moerasweide waar zich veel padden ophouden. Wat door Van Mook wordt bevestigd: 'Indien ze nog leefden zouden ze ver over de honderd jaar zijn, de mensen van Korvel die me vroeger vertelden over Den Uilenvlucht, de Paddewaaikes, het Kretshuis, de Keet, en de Kracht? (...) Van het vroeger Korvels Huukske ging men over een lang voetpad, tussen twee hagen, naar den Uilenvlucht. Dat lange pad en de moerassige weiden eromheen, die vol kikvorsen en padden zaten, noemde men de Paddewaaikes. In de avondschemering waren die Paddewaaikes een eldorado voor vrijende paartjes. De pastoor van Korvel preekte er over: Die Paddewaaikes, zei hij, zijn het voorgeborchte van de hel.' (uit: Nieuwe Brabantse novellen; 1971)

2. Bij Cees Robben (Robben en Rooms, 'De ballade van broeder Jan', 1981) vinden we: (...) Hij gaat op pad, maar 't is wel vreemd. Hij vindt geen Oel of Loven Geen Korvelshoekske of 't Zaand Geen Paddewaaikes en geen Vraand... [Warande] Geen höfkes meer en hoven. Robben had de tekst al in 1965 gebruikt in een Prent van de week met een enigszins afwijkende bewoording: Hij gaat op zoek maar t is wel vreemd/ Hij vindt geen Oel of Loven/ Geen Körvels-huukske of t Zaand/ Geen Padde-waaikes en geen Vraand/ Geen höfkes en geen hoven. (19651224) De prent gaat over de verstedelijking van Tilburg waardoor oude wijken en natuur verdwijnen.

   - Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926, titel van een scène: ok Oel en de Paddewaaikes, het Kretshuiske en iets over tuiten..., de blende Fiel - Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926 - In Oel of op de Paddewaaikes/ Aachter d'Porkes mee kietelkaaikes

1. zelfstandig naamwoord

   klein gezwel aan het ooglid, gerstekorrel, strontje

   - Van Delft: ziekten () die door den Tilburgschen volksmond volgenderwijs benaamd worden: "padscheet, leepoog, schurbeuk, snotvruut, prutlip, schurbek, krintenbaord, kletskop (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Dès hêel ont, zon padscheet op oew ôog - Dat is erg vervelend, zo'n strontje aan het oog. (221210)

   - Mar as ge unne stinpöst op oewen dèrriejèère had, èn as bidde nie hielep, dan moeste bij t feitvrouwke van Van Hees zèèn. Die mòkte dr èège zallefkes. Vur pöste, èkseem, fratte, padscheete, èn alles. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - padscheejt zelfstandig naamwoord - klein bultje op het ooglid

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - langs den hòfpad gescheeten hèbbe ('71) - een wegescheet aan het oog hebben, in Tilburg: pad(de)scheet

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PADSCHIJTER zelfstandig naamwoord mannelijk - weeroog, Frans: orgelet. Zoo geheeten naar het volksgeloof dat wie zijn gevoeg op den weg doet, een weeroog krijgt.

   - WBD III.1.2:336 'padscheet' = strontje; ook: 'paddenscheet'

   - WNT - PADDESCHEET - naam voor een zeker klein gezwel (gerstekorrel) op het oog, strontje
2. zelfstandig naamwoord

   pagotter

   - WNT lemma pagador: Spaans, betaler. Iemand die betaalt, geld geeft. Eene in de 16de eeuw van de Spanjaarden overgenomen benaming, inzonderheid voor den betaalmeester bij het leger. In den volksmond werd pagador vervormd tot pagadder en verkreeg het woord een ongunstigen zin; Als scheldnaam voor iemand die niet deugt, dien men minacht. Daar men het woord niet meer begreep is het langzamerhand verbasterd, en zegt men gewestelijk ook: pajakker, fajakker (Joos [1900-1904]). Vergelijk ook het in platte taal gebruikelijke patjakker, dat op deze vormen van invloed zal zijn geweest.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 12 13 - De opgeschoote pagotters...

Uit Spaans 'pagador' [?]

Uit Spaans 'pagador' [?]

Uit Spaans 'pagador' [?]

pak, kostuum

1. zelfstandig naamwoord

   bagagedrager (van fiets e.d.)

   - Hoeufft, Proeve van Breda's Taaleigen (1836) - PAKKENDRAGER of PAKDRAGER = marskramer.

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk - bagagedrager (op een fiets)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PAKDRAGER zelfstandig naamwoord mannelijk - een leurder in ellegoed, die zijne waren in een pak op den rug draagt.
2. bijwoord

   pakkesgerêed

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Pakkesgerêed Klaarliggend om mee te nemen
3. werkwoord

   pallesjanke Typoscript van een brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965

palissade, paal-omheining

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.4.4:288 'palm' = decimeter
2. zelfstandig naamwoord

   p almmèrt n aam Palm-markt. De markt rond Palmpasen. Nog geen bewijsplaatsen. palmtèkske palmtakje

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Jao, ge hòd van die dôod, ge hòd van die dôodsbidders hadde, die kwaame dan. Want vruuger, vruuger hadde op veul plòtse as de meense enen dôojen in hèùs hadde, dan wier der zon wèpke bèùte gezèt, en paor stêene teege mekaaren aon èn daor zon palmtèkske tusse, en boske strôoj

papier lange ie

1. pan (keukengrei)

1. werkwoord

   w erkwoord, zwak Veronderstellingen

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - flink onder handen nemen (persoon), lichamelijk ( ± jonassen) panaarsten óp ene klómp (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1964) - panaarzen op een klomp: afstraffing op speelplaatsen van jongensscholen (uit: pan + aars, ook 'bridse slaen') Het slachtoffer werd vastgepakt als bij jonassen, bij de voeten en de armen, en dan telkens met zijn achterwerk op een klomp gegooid.

   - Van Lat. 'poena'? [WTT 2013 - dit lijkt niet juist; zie verder]
2. werkwoord

   Betekenissen

   - WTT 2013 - De veronderstelling in Noord en Zuid (vorige) dat het 'een Engelschen term' betreft, afgeleid van 'breeches', lijkt echter niet juist. Zie volgende:

   - WNT - lemma Britsen - 1899 - Volgens eene andere verklaring, reeds in de Naam-lyst achter MEERMAN'S Com. Vet. en ook bij BILD., Verkl. Geslachtl. op Bokse te vinden, zou het woord ontleend zijn aan eng. to breech, op de billen kastijden. Doch, hoe zeer vorm en beteekenis ook overeenstemmen, deze afleiding kan niet juist wezen.

   - WTT 2013 - Het in Noord en Zuid (hierboven) genoemde 'laarzen' komt als 'synoniem' inderdaad voor in - WNT - lemma Brits I (volgende):

1. werkwoord

   w erkwoord, zwak Veronderstellingen

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - flink onder handen nemen (persoon), lichamelijk ( ± jonassen) panaarsten óp ene klómp (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1964) - panaarzen op een klomp: afstraffing op speelplaatsen van jongensscholen (uit: pan + aars, ook 'bridse slaen') Het slachtoffer werd vastgepakt als bij jonassen, bij de voeten en de armen, en dan telkens met zijn achterwerk op een klomp gegooid.

   - Van Lat. 'poena'? [WTT 2013 - dit lijkt niet juist; zie verder]
2. werkwoord

   Betekenissen

   - WTT 2013 - De veronderstelling in Noord en Zuid (vorige) dat het 'een Engelschen term' betreft, afgeleid van 'breeches', lijkt echter niet juist. Zie volgende:

   - WNT - lemma Britsen - 1899 - Volgens eene andere verklaring, reeds in de Naam-lyst achter MEERMAN'S Com. Vet. en ook bij BILD., Verkl. Geslachtl. op Bokse te vinden, zou het woord ontleend zijn aan eng. to breech, op de billen kastijden. Doch, hoe zeer vorm en beteekenis ook overeenstemmen, deze afleiding kan niet juist wezen.

   - WTT 2013 - Het in Noord en Zuid (hierboven) genoemde 'laarzen' komt als 'synoniem' inderdaad voor in - WNT - lemma Brits I (volgende):

1. zelfstandig naamwoord

   1. bakharing

   - WBD III.2.3:71 'panharing' = ongezouten, al of niet gerookte haring in de pan, ook genoemd: 'gerookte haring', 'zoete haring' of 'lammetje zoet'

   - Jè, èèrme meense vis, enne gebakken panherring, jè femilie van de bukkum. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
2. zelfstandig naamwoord

   2. opvallend magere persoon

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 07 05 - Mar ze wil 'nen biekienie aon / Ze mot tien kilo kwèt / Ik zeg: "Panhèrring dès niks vur mèn, / Ge blèft mar zó'ge zèt."

   - J. Berns e.a., Brabantse spot- en schertswoorden (1975): PANHÈRING: panharing, zeer mager manspersoon, Corn.Vervl. A 1957.

   - WNT - XII I 275, "zeer mager mensch".

3. Zie het dossier over herring / haring

letterlijk: panlat (bouwmateriaal ) figuurlijk: lang, mager mens

pannenkoek

samenstelling van 'pan' + afl. van 'schèère' - schrapen.

samenstelling van 'pan' + afl. van 'schèère' - schrapen.

paadje, padje verkleinwoord van 'pad', via plur. 'paden; paoden' met d-syncope

paal

paalsteken; spel

1. zelfstandig naamwoord

   kweek, kweekgras

   - WBD III.4.3. - "Kweek (Elymus repens, vroeger ook Triticum repens, Elytrigia repens of Agropyron repens) is een wat op tarwe lijkende grassoort, die door zijn snelgroeiende sterke witte wortelstokken een moeilijk uit te roeien onkruid is. De bladeren zijn ruw en dof blauwgroen. De aren zijn afgeplat." Opgave voor Tilburg aldaar: 'panen' (zeldzaam, behalve in het noorden); ijzergras.

   - Opgave in - WBD I:1483 lemma Kweekgras: Triticum repens, paane, paone; ook: hondsgras, maar niet voor Tilburg genoteerd.
2. zelfstandig naamwoord

   Ill.: Thomé - triticum repens

   - Cees Robben - t Is paone en tis enkelt röcht.. (19600219)

   - Henk van Rijen (1998): 'paone, èèzergras'

   - Hoeufft, Proeve van Breda's Taaleigen (1836) - PANEN noemt men het zgn. peen-gras of honds-gras, Lat. gramen caninum. Ik heb ook wel 'peunen' of 'puinen' gehoord. Wsch.= peen.

   - WBD I:1483 'paane' - kweekgras

   - WBD III.4.3:345 paone - kweek (Elymus repens, Triticum repens), ook genoemd: peene of peeze of èèzergras

   - WBD III.4.3:416 peene, pènte, bieze - rus (Juncus)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PANEN zelfstandig naamwoord v.mrv. - hondsgras, Frans: chien-dent [=hondstand]

   - WNT - PAAN (III) - mv. panen. Volksnaam in Brabant en Antwerpen voor de kweek of het kweekgras, Triticum repens

paap

1. zelfstandig naamwoord
   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "poapekuiltje - grafkuil"

   - Pierre van Beek - "Denk er aan, als ge dood gaat. gaode in 't paopekuiltje" placht een moeder tegen haar kinderen te zeggen. Hoewel "paap" oa. verband houdt met grondwerk en ook met de lakenweverij, zien we die relatie hier toch niet. Wellicht wordt hier gewoon een graf op het kerkhof bedoeld. Het kerkhof is dan gezien als eigendom van de pastoor. Of is "Paopekuiltje" soms de naam van een of andere poel? Heeft iemand ooit daarvan gehoord? (Tilburgse Taalplastiek # 79, 08-05-1969)

   - Pierre van Beek - Wie overleden is, gaat "mee Dielemanse waogeltje naor 't paopekuiltje". Over dat "papekuiltje" hebben we het hier vroeger al eens gehad. De rest slaat op de rouwwagen van een nog bestaande Tilburgse begrafenisonderneming. Deze werd aan het eind van de twintiger jaren of het begin van de dertiger opgericht, wat toen aanleiding tot veel gewrijf en geschrijf heeft gegeven. Van bepaalde zijde maakte men hardnekkig aanspraak op het monopolie van begraven. Concurrentie werd niet getolereerd. Dit leidde zelfs tot het onverkwikkelijk toneel, dat het lijk van zekere De Brouwer enige tijd vóór de Heikese kerk bleef staan, omdat het niet binnengedragen mocht worden. Zij die het monopolie verdedigden, verloren tenslotte de strijd. Momenteel telt Tilburg zeker vier begrafenisondernemingen, zonder dat de door de "monopolisten" voorspelde wantoestanden uit een nog verder verleden zijn teruggekeerd. (Tilburgse Taalplastiek #158, 12-07-1972)

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - as ge dôod gaot, gaode in et paopeköltje (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969) - kinderplagerij

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - meej Dielemanse waogetje nòrt paopeköltje gaon ('72) - overleden zijn (Dielemans: begrafenisonderneming)

2. Advertentie Nieuwe Tilburgsche Courant - 29 maart 1930 - De Maastrichtse begrafenisonderneming Dielemans opende zijn zaak in Tilburg op 14 december 1929, en kwam daarmee in conflict met begrafenisonderneming Roomsch Leven. De 'begrafeniskwestie' duurde tot november 1932 toen besloten werd dat Dielemans dezelfde rechten als Roomsch Leven had.

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.4.3:205 paopemuts - kardinaalsmuts (Euonymus europaeus)
   

2. Thomé - kardinaalsmuts, euonymus europaeus

1. zelfstandig naamwoord

   paar; enkele verkleinwoord: pòrke

   - Voorbeelden systeemkaart Sterenborg - en paor schoene, en paor aajer, brödspaor

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord o. 'paor' - paar
   

2. 2 bijvoeglijk naamwoord even; naast 'ónpaor' - oneven

   - Hoeufft: Paar en onpaar zegt men hier voor 'even en oneven', evenals in het Fransch 'pair ou inpair' [impair]

paasei Prent van de week uit Rooms Leven 1970; de ware namen van de tekenaar (PB) en de dichter (Kis-ke) zijn niet bekend

1. bijwoord
   - Wim van Boxtel: In m'n paos biste pèkske,/ en mn haor in de schaai. Uit: Brabants Bont , Moederdag (1979)

   - Cees Robben: Ook de kleermakers beleefden voor de pasen een gouden tijd. Haast iedereen liet een nieuw pak aanmeten, want ze wilden er met de pasen dan ook op zn paosbist uitzien. Vur Paose is 't paase... zee Snijers... 't was waor, 't was in de paas, en mee de Possemis klaor... Cees Robben: In: Robben en Rooms, Vrijen was er vruuger onder de vaaste nie bij; 1981

   - Cees Robben - Prent van de week 2 april 1955
   

2. Ill.: Thomé - paasbloem - narcissus poeticus

1. zelfstandig naamwoord

   1. paasbloem

   - Van Dale - volksnaam voor verschillende planten die rond Pasen bloeien, bijvoorbeeld het madeliefje, de gele narcis en de sleutelbloem

   - Cees Robben - Welke blomme wilde op oew begraofenis? Snoffels... dalidas.. paosblomme.. of stinkerkes... (19850118)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - paosblomme zelfstandig naamwoord - gele narcissen

   - WBD III.4.3:258 paosblom - sleutelbloem (Primula veris), ook:

   - WBD III.4.3:291: paosblom - madeliefje (Bellis perennis), ook genoemd: 'meizoentje', 'meizoetje' of

   - WBD III.4.3:380 paosblom - gele narcis (Narcissus pseudonarcissus)

   - WBD III.4.3:582 paosblom - witte narcis (Narcissus poeticus)
   
   ► mèrtuntje

   ► maajbluumke of waajbluumke
2. zelfstandig naamwoord

   Narcissus poeticus - witte narcis, dichtersnarcis 2. als paosblom zeer netjes, op zijn paasbest

   - Lechim, Ze maoke t vort wel van aajer; ongedateerd knipsel uit de Tilburgse Koerier; circa 1970

3. D'r wier gepaast, genaoid, gebraaid Al kosse ze niks kóópe Iederéén zocht 'r toen héél frèèd As Paosblom bij te lóópe.

   - Lechim:, Mee paose; ongedateerd knipsel uit de Tilburgse Koerier; circa 1970

4. Mee Paose trek ik n nuuw pak aon Dès de gewóónte, jao of nèè? 't Maokt me niks dè dan d'n buurman Zee dè'k 'n echte Paosblom zèè.

   ► paoskiep

1. zelfstandig naamwoord

   Pasen, Paasdag, Paasfeest

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - Paose zelfstandig naamwoord - Pasen
   ► Pòssemis
2. naam

   Hoogtijdag om nieuwe kleding te kopen

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Meej de Paose zèmme ammòl int nuut. Met Pasen hebben we allemaal nieuwe kleren aan.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 03 27 Van d'èèn naor d'aander gaoze / As ons moeder n huudje zuukt

3. Schòòn genog veur de Paosen.

   - Cees Robben - Ieder die zn asse-kröske/ Mee den Paose nog hee staon/ Krijgt van den pastôôr n pekske.../ zee meneer den kapelaon..... (19550226)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 03 23 - In vruuger tèd ha' iederéén / Wè nuuws aon mee de Paose.

4. Feestdag waarop men (te veel) eieren eet

   - Cees Robben - Bij unne Paose paast n aaike. (19540417)

   - Cees Robben - t Is kazzjewêêel die kiep van mèn.../ zô zörgt ze vur de Paose... (19550312)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 04 03 - Mee Paose - Mee Paose eet ik harde aaier / Dès lekker, daor geniet ik van / Behalve 'n paor daoge laoter / Ak' nie mir naor de plee toe kan.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 04 26 Daogs nao Paose...

5. Nilles kwaam bij d'n dokter aon Zee: "'k Weet nie wor dè'k blèf, Meneer d'n dokter ik vergao Van krampe in m'n lèf." "Ik krèg scheute in munnen buik ledere stap die'k lòòp 't Is iets mee m'n dèrreme Die ligge overhòòp." Nilles wier stevig onderzocht Beluisterd en beklopt. D'n dokter zee: "Ik weet 't al Mee wè vur kwaol gij tobt." Mar vur dè'k 'n remedie geef Zò'k wel is wille weete: "Hoeveul hard'aaier hèdde gij Mee Paose nie gegeete?" Pasen als begin van de lente

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 04 15 - 't Is Paosen en t jonge gruun / Begient naauw uit te lòòpen...

6. Goed weer met Pasen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 04 10 - De zon die scheen toen t Paose was / lederèèn was tevreeje / Dus moesse òòk de tuinstuultjes / Overal naor beneeje.

7. Slecht weer met Pasen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 04 23 - De Paosblommen in onzen hof / Slaon triest de köpkes neer /

8. Ze praoten nie, mar denken wel: / Dès vur Paosen gin weer.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 04 03 - Mar jè de kemping was betaold / Dörom blèèf 'r niks over / Dus mee de Paose in de tent / Al was 't eete pover.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 04 03 - 'k Wô naor de Bikse bèrge gaon / Dè doe'k mee Paose gère / Mar ge verrekt 'r van de kaauw / 't Is alle dag misère.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 05 15 - Mee Paose hee'get nog gesneuwd / Toen wasset hondeweer / Naa zèmme aon Pinkstere toe / En t weer is nog niks meer.

9. Uitdrukkingen - Cees Robben - [ge] komt bij men meej oew aaier nao de Paose..! (19590328)

   - Pierre van Beek De molenaars schijnen vroeger bij het volk een niet al te goede reputatie te hebben genoten. Vanwaar anders de uitdrukking: "Als de mulder z'ne Paosen gehouwen heej, is de pastoor deur z'n werk"? Hieruit blijkt, dat men aannam, dat een mulder ieder jaar nogal wat op zijn geweten heeft en daarom zijn Paasbiecht maar liefst tot het laatste moment uitstelt. (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant maandag 17 april 1950)

   - Pierre van Beek Komt men "als Jan met kraaien naor de mert (markt)" of "mee vijgen nao Paosen" dan is men met zijn voorstel te laat. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - as de mölder zene Paose gehaawen heej, is de pestoor dur zen wèèrk (Pierre van Beek:Tilburgse Taalplastiek 64) Molenaars stonden als oneerlijk bekend; ze gingen hun paasbiecht spreken op het allerlaatste moment, nl. op de zaterdag na Pasen.

   - Gingde meej Paosen nie te communie, en ge kwaamt te stèèrve, dan gingde linea recta naor de hel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - Meej de Paose krèège me mik óp mik èn kèès dertusse (D'16) Uit de tijd toen wittebrood, 'mik', nog luxe was.

Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

1. zelfstandig naamwoord

   paaskip, opgedirkte vrouw

   - Cees Robben - Krimmeneel.... Wèn paoskiep...... (19560331)

   - Cees Robben: Als we naar opa gingen speelde opa achter zijn getouw voor paasvogel, en tante Jana speelde in haar tuintje voor Paoskiep. Alle vrouwen in Tilburg die met de pasen een nieuw kleke aanhadden... dat waren paoskiepen... (In: Robben en Rooms , Vrijen was er vruuger onder de vaaste nie bij; 1981)

   - Cees Robben - Prent van de week 2 april 1955 - detail - © Digitale bewerking Cees Robben Stichting & Stichting Cultureel Brabant CUBRA

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
   
2. zelfstandig naamwoord

   paoskoej paaskoe

   - WTT (2013) - D e koe die door een slager werd geslacht om haar vlees met Pasen te verkopen. Vanaf Witte Donderdag richtten de Tilburgse slagers hun etalages in met fraai opgemaakte vleeswaren en - schotels, in de hoop daarmee veel vlees te verkopen na afloop van de vastentijd. De 'paoskoej' werd, ongetwijfeld bij wijze van reclame, ook door de straten van Tilburg geleid om de kwaliteit te tonen.

   - Audio-opname 1978 - Die paoskoeje zogezeej dan, daor gingde meej rond, èn ge moester meej dur de Heuvelstraot èn dan bleefde staon bij Riesj (Hotel Riche) vur de deur want dan ging den baos, die leeverde daoraon witte wèl, èn die ging daor en pötje bier vatte èn assie dan trugkwaam, dan môogdet ok êen vatte! (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

3. Paoskoej - aangeschaft en getoond door slager Ad van Geloven op het terrein van het Tilburgs slachthuis (Abattoir) aan de Enschotsestraat in 1926. Foto: Regionaal Archief Tilburg

   ► eetallaazjeweek

pater

pater

1. zelfstandig naamwoord

   paternoster

   - WNT - PATERNOSTER 3 - Bij de R.-Cath.: rozenkrans, rozenhoedje, bidsnoer.

   - WTT 2011 - van 'pater noster', 'onze vader'; het Onzevader is onderdeel van de rozenkrans

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - rozenkrans

   - Cees Robben - De potternoster gao na hil langsem dur mn vingers.. (19540501)

   - Lechim - Èn in derre zak òf in der tas/ rammelt de potternoster. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Maaimònd)

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Mene pòttenòster èn men vrouw, die lêen ik òn gin man èùt

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 74 05 09 - En in d're zak of in d'r tas / Rammelt de patternoster

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - liever zene pòtternòster as zen wèèf ('50) - gezegd als iemand zijn vrouw te hard liet werken

   - Frans Verbunt - pòternòster

   - WBD (III.3.3:191) 'paternoster' = rozenkrans; naar het latijnse 'pater noster' (onze Vader)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PATER NOSTER. Komt voor als afstandsbepaling.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk paternoster 1) bidsnoer, rozenkrans; 2) schertsende
2. zelfstandig naamwoord

   naam voor a) ruggegraat, b) handboei.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'potternoster' zelfstandig naamwoord - paternoster, rozenkrans

samenstelling uit paternoster + werk

1. zelfstandig naamwoord

   patersbier

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - trappistenbier
   

2. De herder drinkt uiteraard bier van 'De Schaapskooi', de brouwerij van de Trappisten in Berkel-Enschot/Tilburg; affiche uit de collectie van Tiny Jansen, zoals tentoongesteld in VVV-gebouw Tilburg 2010; foto's WTT. Vergroting affiche en gedicht Jace van de Ven

1. zelfstandig naamwoord

   pap

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "pap mêe vuursteenen - pap met stukken roggebrood"

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "ik zaiget zò muug as kaauw pap"

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - krèègt ze mar grôot, voejert ze mar pap

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - pap zelfstandig naamwoord - pap ''k zè oew zò muug as kaaw pap'
   

2. stijfsel; versteviging van weefsel

   - Cees Robben - t Is ketoen.. en enkelt pap.. (19620413)

zwarte populier, 'pèppel', 'blauwe poopelier' = populus nigra ofwel populus italica, Italiaanse populier Populus nigra (links) - Populus nigra Italica

het Wilhelminapark

1. zelfstandig naamwoord

   1 Gezegd van een (mannelijk) persoon

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "parlevinker - heerachtige veelpraats, niets nutter"

2. 2 Gezegd van een paard

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "parlevinker - noemde men de vroegere 'telgangers' - door adellijke jonkvrouwen bereden - paarden die geleerd werden even als de kameelen te loopen, niet zoo als de gewone paarden op volgende wijze de 4 pooten oplichten, maar de twee linker en dan de twee rechter pooten te gelijk voortzetten, dit de paarden te leeren was heel moeielijk en geschiede door de 2 linker en 2 rechter pooten met een lat te verbinden"

   - WBD (hs K183): paard dat niet deugt, waarop men niet vertrouwen kan

onlangs, kort geleden

neomist, priester die zijn eerste heilige mis opdraagt na zijn wijding

1. uit Frans passe-vite

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Passefiet roerzeef, passeerzeef
2. zelfstandig naamwoord

   patras aardappel mogelijk afgeleid van 'pataat'

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): Mer 't [de ellende] komt van den Heer () deur 't zwart van de patrasen, en 't pluiere van 't jonk, dat naauw dood is. [ 't zwart van de patrasen: een aardappelziekte.]

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): de patrasen, die ge toen kuilde.

1. zelfstandig naamwoord

   uit batatas = aardappel, en fooi = zowel feestelijke gift als kleinigheid

   - Van Ginneken: Ten oosten van Tilburg verschijnt patraas, dat sterk aan de officieele naam Batatas herinnert. (In: De regenboogkleuren van Nederlands taal; 1931, 2e)
2. zelfstandig naamwoord

   Aardappelkaart uit Van Ginneken, De regenboogkleuren van Nederlands taal , 1931. Grotere weergave

   - Van Rijen (1998): karige gift, geringe vergoeding voor het verpachten van landbouwgrond.

   - WBD (III.3.2:316) patrasfôoj = aardappelfooi

patriarch, bedenkelijk heerschap

publiek

1. zelfstandig naamwoord

   1. landweggetje verkleinwoord van 'pad', met umlaut; ook paojke 2. padje, smalle doorgang, middenpad dan als verkleinwoord altijd pèdje, niet paojke

   - wij die twee aon twee in de banken zaten in vier rijen meej un pedje dertussen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Audioregistratie 1978 - Nèffe de tramlijn was en zwart, zwart pèdje daor ze kosse fietse vort. Nèffe de kaajwèg (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

2. David Teniers - 17de eeuw

1. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord: peeke meervoud: peeje 1 wortel, peen, pee

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - We kèèke nie op nen bos peeje; peekes, peeje èn wòrtele

   - Dirk Boutkan: (blz.52) pee - peeke, enen bós peeje

   - Cees Robben - Ik beteul zelf munnen hof en win veul. s middags hek vort driederaand sôôrt gruuntes op taofel... peekes, peeje en wortele... (19850517) meervoud - Cees Robben - Mar ik zit mee knollen en peje... (19541204) [Ik = Sinterklaas, die na 6 december blijft zitten met de knollen en wortelen die de kinderen in de klomp legden voor het paard. Na sinterklaas werd in Tilburgse gezinnen veel peestaamp gegeten
   
   ► Dossier Peej

   ► peestaamp

   ► peestaamp - Cees Robben - We kijke nie op unne bos péje... (19561201) [We hoeven niet zuinig te zijn] meervoud, verkleind - Cees Robben - Ik zie mn selotte en peekes al staon/ Mn kiendjes vur slaoi al dn hofpad op gaon... (19570309)

2. 2 Wilde peej = fluitekruid

   - WBD III.4.3:394 wilde peej - fluitekruid (Anthriscus sylvestris), ook. genoemd: flèutekrèùd
3. naam

   Anthriscus sylvestris - bron: Wikimedia commons

   - Karel de Beer, Bijnamenboek: de peeje = fam. Schellen (blz.70)

bladerkroon van bieten

1. naam

   schijf van een peen, wortel figuurlijk en vaak spottend gebruikt voor muntstuk, geld

   - Goedgetòld - peejschèeve - zelfstandig naamwoord - geld in klinkende munt. - de peejschèeve groeje nie op mené rug!: het geld groeit me niet op de rug!

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - meej peejschèève kunde nie betaole

   - Henk van Rijen (1998): 'Hè de wèl genog peejschèève bè-w om dè te kunne petaole?'

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - de peejschèève groeje nie op menen rug

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - De peejschèève groeje nie op mene rug.

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - veul peejschèèven hèbbe (HM'70) - veel geld hebben

   - Guido Gezelle - lemma PEESCHELLE, de = Schijve die, van dwersten, van eene pee, eenen peewortel, met een schuimw., van eene carote gesneden is. 't Is al wel en gemakkelijk gezeid koop'et! maar waarmee betalen? Met peeschellen? Geh[oord in] Aeltre. (Loquela, 1907)

   - Cornelissen & Vervliet - Peeschijf - znw., v. Schijf die op zijn dwars van eene pee gesneden is. 't Is gemakkelik gezeed: koop 'et! maar waarmee betalen! Mè' peeschijven, zeker? (Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1903)

   - Cornelissen & Vervliet lemma BETALEN - De gebroken potten betalen, de schade vergoeden, het gelag betalen. (...) Betalen mee potscherven, met de scherven van z'ne pispot, mee peeschijven, geen geld bezitten om iets te betalen. (Bijvoegsel Idioticon van het Antwerpsch dialect, deel A-H - 1936)

   - Cornelissen & Vervliet lemma POTSCHERF, znw., o. Z . Wdb. Mee potscherven betalen, geen geld hebben om te betalen. Ook met de scherven van z'ne pispot, mee peeschijven. (Bijvoegsel Idioticon van het Antwerpsch dialect, deel I- Informant Toine Raaijmakers - 1938)

   - Herman J. Claeys peeschijven (mv) in: met peeschijven betalen - (Ant) (spottend) platzak zijn. (Vlaams dialectenwoordenboek; lemma PEE; 2001)

   - Katleen De Beukeleer - Temmerman gewaagt, behalve kaf, van nog een ander strooiproduct. Volgens hem werden er namelijk wortelschijfjes, symbool van geld, gestrooid in de straat en voor het huis van een mindere partij die omwille daarvan was afgewezen.

2. WTT - 2013 bij het voorgaande van De Beukeleer - Het betreft het zogenaamde lemen strooien. In Vlaanderen was dit in de 19de eeuw een soort van volksgericht. Als een persoon zich volgens de gemeenschap onwelgevallig had gedragen, werd de straat tot aan zijn of haar voordeur gemarkeerd met strooisel. Daarbij werd vaak het kaf van het koren gebruikt (wit) of blauwsel (voor de was) maar ook het gebruik van wortelschijfjes kwam voor, vooral als het een huwelijk betrof dat geen doorgang vond omdat een van de partijen de mindere partij blijkbaar niet draagkrachtig genoeg was bevonden. De meerdere partij werd daarmee bespot door het strooisel. (Traditionele volkse feestcultuur en modernisering. Het platteland rond Gent ca.1860-ca.1940; hoofdstuk 4.1.4. REACTIES VAN DE GEMEENSCHAP BIJ HET AFBREKEN VAN DE VERKERING OF BIJ ZWANGERSCHAP. Katleen De Beukeleer. Gebaseerd op TEMMERMAN. De kanonniers van de Verhoogstraat. 1982, p. 8.)

   ► peejsteeker

1. zelfstandig naamwoord

   stamppot van wortels Hèmme alwir peejstamp!

   - Henk van Rijen (1998): 'peejstaamp'

   - Cees Robben: 'of ge peestamp het gegeete'

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Peejstamp itte meej klapstuk - Hutspot eet je met klapstuk (rundvlees dat wordt meegekookt) (250109)

   - Piet van Beers:

2. Wè motte tòch meej al die peeje ?? zeej Sjooke Braans teege derre man. "Ge dènkt tòch nie dèk alle weeke ok twee keer peejstamp kook hee Jan." "Nêe Sjoo, dè kan ik nie verlange, al vèèn ik peejstamp nog zo fèèn. Ik ha gedòcht, ik bouw wè kooje, zo vur 'n stuk òf tien kenèèn." Uit: Peeje, Knèène èn "jonge" mèt. (CuBra)

   - Cees Robben: Zij wisten precies van dag tot dag wat daar de pot schafte. Zij sloegen met een schalkse grijns een groot vroom kruis voor ze aanvielen en prezen volmondig het bier van broeder portier, of den zaolige smaok van de peestamp van soeur Sophie van de Gutjesnonnen. (Uit: Vruuger, in de blauwe periode, in Robben en Rooms, 1981)

   - Cees Robben - En vur t höske maoket niks uit of ge reerug of peestamp het gegeete (Prent van de week, 17 april 1987)

   - Piet van Beers:

3. De week daornao, dan eete we wir Peestamp meej Hasjee. As ge er te veul van it schètte de plaanke van de pleej....

   - Soms han ze jêun me peestamp/ Wè knaawbóone of bessesap Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - Lodewijk van den Bredevoort (Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken?, 2006 - We aten de weken daornao [6 december], bekaant daogeluks peestamp, tot die ons de neusgaote ötkwaam mar weggooien waar ok zund. (Uit: Siendereklaos)

   - Lechim

4. Gewoon mar eete... 'Wè zumme mèrge wir is eete?' Dès de vraog van iederen dag Vur peestamp, snert of bruine boone Gao'k metèèn al overstag. Smaokeluk Zàt de medèrne keuke zèn Waor ze veul over kletse? Gif men mar peestamp van ons Sjaan De's nog 'n aauwerwetse. (Beide gedichten uit de Tilburgse Koerier; ongedateerd knipsel; circa 1970)

   - Tony Ansems

5. Peestamp Witte we'k gere te freten heb We'k gere kook, akker de tijd vur heb Peestamp, witte kool, en juine Rookworst, efkes laote bruine Lekker, vanavond lekker buize, peestamp Ge vat wet peejen en wet errepel Schrabbe, snije, koken, en stampt det spul Nasi kruid, en un paor augurken, knoflook, Fleske bier ontkurken Water, ollie, en un snufke zout Oh well, pee stamp, Worst van den boer, peestamp Spek zonder zwoerd Kwakt er wet gehakt meej pinda nutjes bij Pee stamp, witte kool, en juine Rook worst, efkes laote bruine Lekker, vanavond lekker buize, peestamp Oh well, peestamp, Worst van den boer, peestamp Spek zonder zwoerd Kwakt er wet gehakt meej pinda nutjes bij Peestamp, ge heurt er over roepe Peestamp, ge kunt er goed van poepe Lekker, gekleurd Oranje boven, peestamp [Lekker, Pee hee Stamp] [3x] (Tony Ansems, Peestamp; van de cd Gatvermiedenhoet; 2010)

   - Piet van Beers De mèrt: Soms worret stamp van boeretoppe (daor moete verse worst in stoppe)/ soms worret peejstamp meej hasjee, of ik neem wè sudderlappe mee. (Het zeventiende boekje, 2010)

   - Piet van Beers Wie wè bewaord die hee wè: 't Is zund de'k het zeg, mar de witlof is weg/ en we hebben ok gin peestamp gegeten. (With Love; 1982-1987)

   - Peejstaamp, hasjee, tis ammòl hêel lèkker, mar et lèkkerste vonnik boerekôoletòppestaamp meej vòrse wòrst. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - Hessels 2020 - Als iemand gezegd wordt dat hij geen peestamp lust: - dè lussek wèl, mar vur mèn hoeve die peeje der nie in! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

   ► V olledige bron: KLIK HIER
6. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.2.3:119 'peestamp' = stamppot

1. zelfstandig naamwoord

   stamppot van wortels Hèmme alwir peejstamp!

   - Henk van Rijen (1998): 'peejstaamp'

   - Cees Robben: 'of ge peestamp het gegeete'

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Peejstamp itte meej klapstuk - Hutspot eet je met klapstuk (rundvlees dat wordt meegekookt) (250109)

   - Piet van Beers:

2. Wè motte tòch meej al die peeje ?? zeej Sjooke Braans teege derre man. "Ge dènkt tòch nie dèk alle weeke ok twee keer peejstamp kook hee Jan." "Nêe Sjoo, dè kan ik nie verlange, al vèèn ik peejstamp nog zo fèèn. Ik ha gedòcht, ik bouw wè kooje, zo vur 'n stuk òf tien kenèèn." Uit: Peeje, Knèène èn "jonge" mèt. (CuBra)

   - Cees Robben: Zij wisten precies van dag tot dag wat daar de pot schafte. Zij sloegen met een schalkse grijns een groot vroom kruis voor ze aanvielen en prezen volmondig het bier van broeder portier, of den zaolige smaok van de peestamp van soeur Sophie van de Gutjesnonnen. (Uit: Vruuger, in de blauwe periode, in Robben en Rooms, 1981)

   - Cees Robben - En vur t höske maoket niks uit of ge reerug of peestamp het gegeete (Prent van de week, 17 april 1987)

   - Piet van Beers:

3. De week daornao, dan eete we wir Peestamp meej Hasjee. As ge er te veul van it schètte de plaanke van de pleej....

   - Soms han ze jêun me peestamp/ Wè knaawbóone of bessesap Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - Lodewijk van den Bredevoort (Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken?, 2006 - We aten de weken daornao [6 december], bekaant daogeluks peestamp, tot die ons de neusgaote ötkwaam mar weggooien waar ok zund. (Uit: Siendereklaos)

   - Lechim

4. Gewoon mar eete... 'Wè zumme mèrge wir is eete?' Dès de vraog van iederen dag Vur peestamp, snert of bruine boone Gao'k metèèn al overstag. Smaokeluk Zàt de medèrne keuke zèn Waor ze veul over kletse? Gif men mar peestamp van ons Sjaan De's nog 'n aauwerwetse. (Beide gedichten uit de Tilburgse Koerier; ongedateerd knipsel; circa 1970)

   - Tony Ansems

5. Peestamp Witte we'k gere te freten heb We'k gere kook, akker de tijd vur heb Peestamp, witte kool, en juine Rookworst, efkes laote bruine Lekker, vanavond lekker buize, peestamp Ge vat wet peejen en wet errepel Schrabbe, snije, koken, en stampt det spul Nasi kruid, en un paor augurken, knoflook, Fleske bier ontkurken Water, ollie, en un snufke zout Oh well, pee stamp, Worst van den boer, peestamp Spek zonder zwoerd Kwakt er wet gehakt meej pinda nutjes bij Pee stamp, witte kool, en juine Rook worst, efkes laote bruine Lekker, vanavond lekker buize, peestamp Oh well, peestamp, Worst van den boer, peestamp Spek zonder zwoerd Kwakt er wet gehakt meej pinda nutjes bij Peestamp, ge heurt er over roepe Peestamp, ge kunt er goed van poepe Lekker, gekleurd Oranje boven, peestamp [Lekker, Pee hee Stamp] [3x] (Tony Ansems, Peestamp; van de cd Gatvermiedenhoet; 2010)

   - Piet van Beers De mèrt: Soms worret stamp van boeretoppe (daor moete verse worst in stoppe)/ soms worret peejstamp meej hasjee, of ik neem wè sudderlappe mee. (Het zeventiende boekje, 2010)

   - Piet van Beers Wie wè bewaord die hee wè: 't Is zund de'k het zeg, mar de witlof is weg/ en we hebben ok gin peestamp gegeten. (With Love; 1982-1987)

   - Peejstaamp, hasjee, tis ammòl hêel lèkker, mar et lèkkerste vonnik boerekôoletòppestaamp meej vòrse wòrst. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - Hessels 2020 - Als iemand gezegd wordt dat hij geen peestamp lust: - dè lussek wèl, mar vur mèn hoeve die peeje der nie in! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

   ► V olledige bron: KLIK HIER
6. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.2.3:119 'peestamp' = stamppot

suikerbietzaad

dronken; in de uitdrukking 'onder de peekel'

1. pijl pèèl èn boog 2. haarpijl

1. zelfstandig naamwoord
   - Karel de Beer, Bijnamenboek: ene pèèn = lid van de familie Pijnenburg (blz.94)

   - WTT 2011: De P èèn = Jan Pijnenburg, legendarisch baanwielrenner uit Tilburg.

2. Pijpenkop, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986 Schilderij: Quiringh van Brekelenkam

1. zelfstandig naamwoord

   pijp verkleinwoord: pèpke 1 om tabak te roken

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ze zèn nog gin pèèp tebak wèrd. Ze zijn nog niet dàt waard.

   - Ik zaat giesteren aovend op m'n gemak m'n pepke te rooken achter de kachel (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)
   
2. zelfstandig naamwoord

   Figuurlijk daarbij :

   - Grôot Diktee-08: der komt vur ons allemòl ene tèèd dèmme ... de pèèp öt gaon

3. Cees Robben : uit: Fraters 2 anatomie van het paard

   - WBD pèèp - pijpbeen (van een paard), ook 'aachterpèèp' genoemd

4. 3 in de textielindustrie

   - WBD pèèp (II:990) - scheerklos; ook: schèèrklòs of schèèrtèùt genoemd

   - WBD pèèp (II:1030) - pijp: spoelpijp; ook: tèùt of klòs

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - pèèpe afsnulle - oud garen van pijpen halen (textiel)

5. 4 - Informant Ad Vinken; konijnenhol

   - WBD III.4.2:65 'pijp' - konijnenhol, ook 'nest' genoemd of 'hol'

6. 5 Informant Ad Vinken; schenktuit Cees Robben - Prent van de Week 6 januari 1984 (detail)

peperkoek

1. zelfstandig naamwoord

   Peter, Piet, Pieter, Petrus

   - ES (WTT 2011): Pirke Donders, de zalige Petrus Donders

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - vööle peer - gierig iemand

   - Hoeufft, Proeve van Breda's Taaleigen (1836) - PEER, voor 'Pieter', bij zamentrekking van 'Peter'.

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - pe:r, zelfstandig naamwoord mannelijk (eigennaam) 1) Peer, Peter; 2) kater

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PEER (scherpe e) - verkleinwoord Peerke(n). Verkorting v. Pieter of Petrus
2. zelfstandig naamwoord

   pèèr Cees Robben - detail uit Prent van de Week 27 september 1985- I - peer (vrucht)

   - Dirk Boutkan: (blz. 22) pèèr naast peer

   - Dialectenquête 1879: pruimen en père (meestal: pruim en père) (ui = eu van fr . Meuse)

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, t Peerebumke, 1949):
3. naam

   Dapper, pittig peerebumke, zuute troost in 't traonendal, rijk en vriendelijk suiker-umke, waor ik eens van stroebele zal, mee oe vuutjes staode in d'eerde, mee oe teentjes zuigde sap, mee oe blaoikes aosemde weerde uit de locht, om, nap aon nap, peer aon peer zuut vol te tappe, vol te spanne tot oe vel kleurt en zwelt van rijpe sappe naor den aord van oe gestel: vijftig sappige "Louise bonne d'Avrange" (hoe 'n rare taol!) wilde leveren en ik zie ze al ligge lokken op de schaol! Bonne Louise d'Avranches

   - Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): die pèèr is nie rèèp

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - de gèlste pèère wòrren et irst geplokke (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - de gekste meisjes lopen het eerst tegen de lamp (woordspeling: geil ) ook - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 150106

   - Cees Robben - Hed-dôk pèrkes zonder bökzuut... Frie? (19560915)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - pèèr (krt. 14)

4. Uit: Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant, A. Weijnen 1937 2 oorvijg

   - Cees Robben: vur en peut of en pèèr heddet hart nie
   ► Zie Dossier Peer
5. zelfstandig naamwoord

   Sierarke blèrt wir hèùzehôog./ Hij heej en pèèr gekreege (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Wè ist verschil?)

   - WBD III.1.2:32 'peer' = slag : ook: 'veeg, fleer, stomp, opdoffer, oplawaai, opneuker, opmieter, opduvel, maai, pets, hengst, labbezoet'

   - WBD III.1.2:35 'peer' = muilpeer; ook ' fleer, kaakslag'

6. Linosnede: Rolf Janssen

1. zelfstandig naamwoord

   Petertje, Pietje verkleinwoord van 'Peer', met vocaalkrimping

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "Pirke - verkleinwoord van Peter"

   - Creditcard van de Stichting Petrus Donders -
   

2. Pirke Donders, gij die ene zeege z èèt vur de meense omd è grènze vur jou nie bestonde omd è vur jou kleur, gelêû f, rang òf staand der nie toe deeje. Pirke Donders, meej oewen oope k èèk op de wèèreld die opkwaam vur iedere meedemeens as vur ene vriend die meej oew gouwe hart t èèd en römte ooverbrugde die liet zien d è God der is vur alle meens Pirke Donders, h èlp ons saome stèèrk te zèèn in moejeleke tije h èlp ons mekaare te leere kènnen èn begrèèpe h èlp ons om de wèèreld schôoner èn beeter te maoke. (2013)

   - Audioregistratie 1978 - Bij den Drèl, bij Pirke den Drèl! Bijnaome, dè was ok iets vruuger! Ge had dan hier nòg ene Paus zèllefs èn en Pauzin! En ene keizer, Cor de Nijs! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - WTT 2013 - vergelijk de verkleiningen: Geer > Girtje, heer > hirke, beer > birke, leer >lirke, etc.

1. zelfstandig naamwoord

   paard Cees Robben - Prent van de week 25 juli 1980 - detail Overzicht van lemma's m.b.t. PAARD zelfstandig naamwoord Pèèrd, pèrd In uitdrukkingen In spotnaam In loknaam Afgeleid bijvoeglijk naamwoord Pèèrdeg Verkleinwoord Pèrdje Samenstellingen met Pèèrde... -bak

   - bèèvert

   - brôod

   - blom

   - getèùg

   - hoeve

   - juu

   - kòp

   - mènneke

   - mist

   - piel

   - spul

   - stèrt

   - stront

   - voet Samenstellingen met Pèrs... - blom

   - haor

   - mis

   - mòp

   - stront

   - taand

   - stal

   - vlêes - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - pèrd èn kèèr - paard en wagen

   - Dialectenquête 1879: 'n aauw pêrd (lage ê; vgl. 'gête' - geiten); 'n schoon pèrd

   - Hein Mandos, handschrift (1932): pèrd/ pèèrd

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? paird
   

2. ...mar hij wou er 'ns uit - et beste peerd wil wel 'ns los in de waai loope! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun op collecte; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 12-8-1939 26-8-1939)

   - Naarus (Bernard de Pont; Groot Tilburg; ca. 1940 - En draait oe filmke flink vort dan ziede rijke schoone ridders op prachtige pèrden mee gouwe harnassen en pieken, en die gaon perbeeren om bekare ut t zaodel te schoefelen.

   - Pierre van Beek We hebben lang gezocht naar een Nederlandse zegswijze, die overeenkwam met het opschrift van een Italiaans asbakje, dat op onze tafel prijkt. Dit luidt: "Chinasce tondo non può morir quadro!" Letterlijk vertaald wil dit zeggen: "Wie rond geboren wordt, kan niet vierkant sterven." In Tilburg heeft men er een eigen spreekwoord voor en wel het volgende: "As ge as ezel geboren zijt, worde gin pèrd!" De Tilburgse uitdrukking is - naar wij menen - evenwel toch iets enger in de betekenis omdat men er hier het gezegde gewoonlijk bezigt als men aan wil geven, dat iemand die arm is het in de regel wel blijft. Tevens wil men er wel mee aangeven dat het voor een gewoon man moeilijk valt hogerop te komen. (Tilburgse taalplastiek 11 Nieuwe Tilburgse Courant maandag 17 april 1950)

   - Cees Robben - ...over t perd (getild) (19560721) - Cees Robben - Heej jouw perd verstaand..? Verstaand, dè weet ik nie.. Mar gist zit er in. (19800725) - Cees Robben - n steeg perd (19830114) - Cees Robben - Beter n aauw perd kepot as n jong bedörve... (19830819) - Cees Robben - n Perd en n mèèd die t wit van dr ôôgen laoten zien, daor moete nie mee aanlegge... (19840511) [Te veel intimiteit is verdacht] - Cees Robben - n Schôon perd.. (19861107)

   - Lodewijk van den Bredevoort (Jo van Tilborg) Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? - 2006: - Hij stampte dan net as un kaoi pèrd, meej zen voeten, op de grond, wè as ons moeder de kaomer nog nie gedaon ha, enne hille stofwolk ten gevolge ha.

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Trouwde gij mee den auto of mee t pèrd? - En ik, ik wô gère mee t pèrd trouwe mar menne jongen zee: dûrfde dè? ik zeg: ikke wel mar ik waar me toch bang. (27-12-1968)

   - Dirk Boutkan: (blz.97) hij trok et pèèrd òn zene stè(è)rt

   - Et Lof wier ok wir ingevoerd, nie desse daor ons nòr toe gekreege ha, meej gin zeuve pèèrd. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Hessels 2020 - Als je luidruchtig in de wc plast: - et lèkt wèl et pèrd van ven Gènd èn Lôos! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006)).
3. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): nò de schòft spanneme et pèèrd vur de nuuw kèèr

   - WBD pèèrd

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PÈÈRD (Kemp. ook pjèèd en péäd), verkleinwoord perdje(n), pjedje(n) en pèèrdeke(n) pjèreke(n); mrv. pjèèr in de Kemp. Paard, Frans: cheval.
   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

4. Uitdrukkingen Kubke Kladder - Uit 't klokhuis van Brabant 1 - Nieuwe Tilburgsche Courant 9 oktober 1929: Hoop op beterschap bestaot er nie want as ge as ezel geboren zijt, worde toch nooit 'n pèrd. Pierre van Beek: 'Beeter en aaw pèèrd kepòt as en jóng ooverkoot', zei de oude boer die meende dat er 'aan hem niet meer zoveel verbeurd was (er dus met hem - bij eventueel overlijden - niet veel verloren ging.) Cees Robben: Prent van de week 11 mei 1984

   - Pierre van Beek - "Het is wat te zeggen, as ge met 'n oud perd moet eggen", 't is moeilijk met slecht of oud gereedschap te werken. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - et ging verkeerd, zeej den boer, et pèèrd ging kepot èn et wèèf wier beeter

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - et maogerste pèèrd steeke de blèndaoze et hardst

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - en blènd pèèrd kan er nòg gin schaoj doen

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - en pèèrd zónder voerman - een weduwnaar

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - van wèèrke gòn de biste pèèrde kepòt, èn die hèbbe nòg wèl èèzer ónder der voete

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - Beeter en aaw pèèrd kepòt as en jóng bedörve.

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - En vrouwehaand èn en pèèrdetaand meuge nie stilstaon.

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - Bèdehaand as en vrouwehaand èn en pèèrdetaand.

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - As ge as eezel geboore zèèt, wòrde gin pèrd.

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - De krib moet nie nòr et pèèrd koome.

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - En pèèrd en enen hónd, die hinkt van ene stront

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - et maogerste pèrd steeke de blèndaozen et hardst (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) - de armsten hebben het het hardst te verduren

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - beeter en aaw pèrd muug gemòkt/ versleete / ooverkoot, as en jóng bedörve ('74) - wordt humoristisch gebruikt m.b.t. mensen en werk

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - den êenen maag en pèrd steele èn den aandere nòg nie oover de hèg kèèke - (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1971) variant : nòg nie óp stal kèèke

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - en goej pèrd wòrdt nie gemèrt (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969) - en goed bekend staand meisje gaat niet op pad om een vrijer

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - en pèrd zónder voerman (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - een weduwnaar

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - ik dòcht dègge en pèrd gescheeten hadt èn dègge dòróp òn kwaamt rije (Kn '50) - plagerij tegen iemand die lang op de WC gezeten heeft.

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - zèlfs en pèrd valt nòg wel, al heetie vier bêen (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1972) iedereen maakt wel eens een fout

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - zó stóm zèèn ast pèrd van O.L.Heer (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1974)

5. Pierre van Beek: zó dóm as et pèèrd van Onzen Lieven Heer (dat was een ezel) (Tilburgse Taalplastiek 740125)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - den êene maag et pèèrd wèghaole èn den aandere nog nie in de stal kèèke de een mag alles en de ander niets
   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd
6. naam

   Spot ternij

   - Soms kwaame ze van de firma van Casteren meej ene grôote dichte pèèrdewaoge waor van die forse Belze pèèrde vurliepe, en om de wiele zaate van die èèzere baande heene, as die dur de straot reeje dan stonde bij ons in de keuke de potte op et rek te rammele. En as die pèèrde van aachtere iets hadde laote valle was er ene buurman die dè metêen op kwaam scheppe want dè was goed vur zn rôoze zeetie dan. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?)

7. Loknaam

   - WBD pèèrd, pèrd, (Hasselt:) blès - lok-/roepnamen van het paard .
   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

1. zelfstandig naamwoord

   paardenbak, waterbak voor paarden

   - Interview Hermans - 1978 - Dan hadde bè van Dal, dan hadde bij Hòrrevorts-Koole han ze en kefeej, dòr hadde ene pèèrdebak vur staon èn daor de pèèrdebak vur stond èn ze kwaamen er langs dan zèt de kreugel er mar naast èn ze ginge binnen en borreltje vatte (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   

2. Bedevaartvaantje van Hakendover door Alfred Ost

   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

1. zelfstandig naamwoord

   letterlijk: paardenbedevaart. Het betreft de bedevaart naar Hakendover. Deze vindt plaats op Eerste en Tweede paasdag, en staat bekend om zijn spectaculaire tocht met boerenpaarden door de ingezaaide akkers. Hakendover is al meer dan honderd jaar een favoriete bedevaartplaats van Tilburgers. De officiële naam is 'Paardenprocessie'.

   - Cees Robben: Maar wilde eens echt op beevaart, dan moest ge maar eens meegaan naar Hakendover, naar Scherpenheuvel Handel of Kevelaer. (Robben en rooms; 1981)

   - Ad van de Oord: Naast St. Job was er de fietsbedevaart naar de H. Eik te Oirschot, met Pasen naar Hakendover, in mei naar Wittem en 's zomers naar Scherpenheuvel, ook de bedevaart in Bokhoven werd bezocht. (Berkel-Enschot-Heukelom; 1996)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - Op Tweede Paasdag trekken de boeren naar Hakendover in het Vlaamse land, waar de paarden in tomeloze vaart over de pas-bezaaide velden dreunen. (Leer mij ze kennen de Brabanders; 1968)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - De boeren trokken met Pasen onder aanvoering van Jan de Kort naar Hakendover, waar naar oeroud gebruik honderden paarden in volle galop dwars over de velden raasden. (Het dorp van onze jeugd; 1999)

2. Tilburgse afvaardiging in Hakendover; 1995; bron: Geheugen van Nederland/ Geheugen van Tilburg

   - Harrie Franken: Volgens de legende heeft de Zaligmaker zelf aan de bouw van de kerk in Hakendover meegewerkt als de dertiende onbetaalde werkman uit het lied. Een vogeltje met een rode draad in zijn bek zou, al door de lucht cirkelend, de plaats van de bouw hebben aangeduid. Hakendover ligt in Belgisch Brabant ten Z.O. van Tienen. Op paasmaandag is hier elk jaar een processie, die dwars door de velden trekt. De boeren rijden dan op paarden drie keer rond de processie. De gewassen op de velden worden dan helemaal vertrapt, maar enige dagen later groeien ze weer weelderig op. In de nacht van 16 en 17 januari vergaderen de boeren in de kerk. De pastoor preekt dan om precies 12 uur, waarna men in processie naar de kapel van Onze Lieve Vrouw ten Steen trekt. Het is ongeveer 25 minuten lopen. Dan gaat men weer terug naar de kerk. Dat doet men zo dertien keer, ter ere van de dertiende werkman. (Liederen en dansen uit de Kempen; 1978 & 2003)

3. Tekening: A. Ost Nieuwe Tilburgsche Courant - 7 april 1926 Nieuwe Tilburgsche Courant - 26 februari 1927 Nieuwe Tilburgsche Courant - 4 april 1923 Nieuwe Tilburgsche Courant 21 maart 1928 Nieuwe Tilburgsche Courant - 31 maart 1936 Nieuwe Tilburgsche Courant 15 maart 1940

paardenbloem (taraxacum officinale) Piet Heerkens, Uit: De mus ; 1939: PEERDEBLOM Simpelste van al de blomme, waor de bieë nie om zomme, niemand hee't er oot geprezen oew eenvoudig, zeejig wezen... Peerdeblom, oew kortgeknipte platte kroon onopgeknapte, ongeonduleerde blaoikes of oew zijig witte zaoikes, uitgebloeid toe parachuutjes die op zofte wende zuutjes over de Maaie-waaie zweeve mee nuuw peerdeblommen-leeve... Peerdeblom, zie ik oe staon, 'k zie oe aaltij efkes aon, simpelste van al de blomme waor de bieën nie om zomme...

paardentuig, paardengetuig

Leo Heerkens (1940): Peerde-hoeve ploffe neer/ op de ronde harde kaaie...

paardenvlees

paardenkop

paardenmannetje

Ill.: Thomé - pisbloem - paardebloem - mòlslaoj - taraxacum officinale

paardenmest Piet van Beers, u it: 'veul heure zègge... heurde veul liege' (CuBra): Ik hèb wèl es heure zègge, dè hij, die 't miste mist. De grotste èèrpel ötstikt..... Des aaltij zôo gewist. Ik hèb wèl es heure zègge, dè van unne koejenbist, de stront tòch wèl 't bist is... Dès aaltij zôo gewist. Ik hèb wèl es heure zegge, dè pèèrdemist goed gist. Dèt 't goed is vur den witlòf... Dès aaltij zôo gewist.

paardenpiel

1. zelfstandig naamwoord

   paardenspul (in een circus)

   - Cees Robben - t peerdespul de gift t op... (19540724)

   - Henk van Rijen - circus
   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

2. Heermoes, hermoes, equisetum arvense

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.1.3.273: paardenstaart = haarstaart

   - WBD III.4.3.339: paardenstaart = heermoes (Equisetum arvense)

2. Equisetum arvense

   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

paardenstront

1. werkwoord

   l etterlijk: peren; figuurlijk: hard werken 1. peren = meppen, slaan

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - er teegenon pèère - erop slaan: flink aanpakken

   - Informant Toine Raaijmakers: Hij pèèrdenem teege zen oore

   - Cees Robben - Wè zal ik m père... (19570309)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - We zulle der es flink teegenòn pèère - we zullen ze eens flink van katoen geven (131209)

   - WBD III.1.2:30 'ertegenaan peren' = slaan; ook: bossen, naaien,een labbezoet geven'

   - WBD III.1.2:56 'peren' = een pak slaag geven; ook: 'afperen,bijperen,

2. ertegenaan peren, erop peren' e.d. 2. weglopen, vluchten

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - er tussenöt pèère - zich uit de voeten maken, hard weglopen

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Er tussen uit peere (04-07-1969)

   - WBD III.1.2:129 'ertussenuit peren' = op de loop gaan

   - Piet van Beers Tusse Kèrst en Nuu..: 't Aawjaor pèèrt er èut/ èn heurt tot ' t verleeje. (t Èlfde buukske, 2010)

3. 3. ongemanierd eten of drinken

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "hij kan em ongemakkelijk paire (hij kan ongemanierd eten en drinken)"

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - pe.r ə (n); zw.ww.tr. 'peren' - slaan 'em pere' veel drinken of eten.

4. Met al deze betekenissen

   - Cornelis Verhoeven (Udenhouts): PEREN (péére) onov.ww - een krachtige beweging uitvoeren; in verschillende samenstellingen, bv 'r op péére - erop slaan (vgl. muilpeer); 'r öt péére, er haastig vandoor gaan.

5. Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - pèère ww - slaan, ervandoor gaan

1. zelfstandig naamwoord

   perenboom, perenboompje

   - Piet Heerkens, uit: De Knaorrie, 1949:

2. 'T PEEREBUMPKE Vijftig peeren aon één bumke, aanderhalve meter hoog! Lekker suikerwaoter-pumpke, 'k aai oe dik mee baai mijn oog'! Dapper, pittig peerebumke, zuute troost in 't traonendal, rijk en vriendelijk suiker-umke, waor ik eens van stroebele zal, mee oe vuutjes staode in d'eerde, mee oe teentjes zuigde sap, mee oe blaoikes aosemde weerde uit de locht, om, nap aon nap, peer aon peer zuut vol te tappe, vol te spanne tot oe vel kleurt en zwelt van rijpe sappe naor den aord van oe gestel: vijftig sappige "Louise bonne d'Avrange" (hoe 'n rare taol!) wilde leveren en ik zie ze al ligge lokken op de schaol! Vijftig peeren aon één bumke, aanderhalve meter hoog! Lekker suikerwaoter-pumpke, 'k aai oe dik mee baai mijn oog'! Peerebumke, stiekum wonder, ik bewonder ou natuur, bron van zuutsel, eens van onder opgegroeid uit rot en zuur; uit 'n mörve peer gesproten die begraove laag in d'eerd, is den drang oe ingegoten om te werken als een peerd! as 'n peerd? Och, peerdekraachte vreuke vreed aon kêr en ploeg, óú gevroet gao daoge, naachte aaltij deur in stil gezwoeg! Goei, zuutsappig suiker-umke, 'k weet, al valt et nie in 't oog, as 'n ieverig waoterpumpke zuigde liters sap omhoog, en die liters destilleerde, zonder deddet smookt en rookt, toe den zuutsten draank op eerde, swijls de zon de kachel stookt! Vijftig peeren aon één bumke, aanderhalve meter hoog! Lekker suikerwaoter-pumpke, 'k aai oe dik mee baai mijn oog'! Daankoe, daankoe, lieven Heerke, veur mijn bruurke Suikerzuut! Daankoe veur Oe zonnig weerke dè doe rijpen heel den buut! Daankoe veur dees bonne Louise, schoon gegroeid uit leevend hout! Daankoe, gulle Gever, die ze vloeie liet uit leevend hout! Wie-t-er Ou nie kan bedaanken as ie 'n peerebumke zie, speult z'ne rol hier op de plaanke van et leeve slecht, of nie! Vijftig peeren aon één bumke, aanderhalve meter hoog! Lekker suikerwaoter-pumpke, 'k aai oe dik mee baai mijn oog'!

1. zelfstandig naamwoord

   paraplu

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - nèffe de pèèrepluu lôope (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1971) - allerlei zaken aanpakken zonder enig succes

   - Grôot Diktee 1994 - ik zèè mar meej de pèrrepluu gegaon

   - WBD III.1.3:169 'paraplu' = paraplu

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PARAPLU zelfstandig naamwoord mannelijk - Daarnaast PARREPLU en PERREPLU

2. Maker onbekend De paraplu - Maria Bashkirceva.

3. naam

   1. paraplu Puk en Muk

   - ...mee zoo'n lange haoren en zoo'n flabberboks om z'n beene en zoo'n pereplu van 'nen hoed op z'nen raogersbol!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

   - Hij ha natuurlijk z'n tasch en z'n perreplu in de bus laote ligge en de chauffeur moes 'm naoroepen: "Tasch en paraplu van u, mijnheer?" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 20-5-1939 17-6-1939)

   - Hij liep aaltij netjes mee in perrepluu of mee in deftige rotting in zn haand... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - We han thuis nog een héél stelletje aaw perreplus staon mee kepotte blène. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 15 december 1944)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: ...Elken dag opnuu wir rèègen./ Elken dag de pèrrepluu. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: ...Èlken dag opnuu wir rèègen./ Èlken dag de pèrrepluu. (Brabants - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - 1; z.j., ca. 2005)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PERREPLU zelfstandig naamwoord mannelijk regenscherm

4. 2. bijnaam, de gevangenis in Breda

   - Dieje deftige meneer meej zen sigarewinkeltje zaat naa in Berdao, in de pèreplu. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

1. zelfstandig naamwoord

   e tymologie niet bekend.

   - WBD sluitboom van de schuur- of staldeur (losse balk)

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PERKEL m, zie: merkel -> MERKEL (mèèrkel, soms ook: pèèrkel) m - grote houten grendel, balk waarmee een dubbele deur bv. van een paardenstal gesloten wordt.

   - WNT - MERKEL, daarnaast MERKER, MARKER, ook MERK.

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'perkel', hetz. als 'slèùthout'
2. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - dwarsbalk om een poort te sluiten

1. naam

   paars

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Der haande waare pèèrs van de kaaw.

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'paers en blauw'

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik hauw van pèrs mar hedde ze nie nòg pèrsiger (17-08-1964)

   - Cees Robben - Ik haauw van pèèrs... (19640821) - Cees Robben - En van muugte pèèrs en blauw. (19700925)

   - As ik zèg: «Dè geleuf ik nie»/ wort ie pèèrs van sjacherèèn... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Alles is meugelek)

   - Dur de glas-èn-lôoje rötjes/ schènt de zon waozig èn pèèrs (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: De kepèl is klaor...)
2. naam

   .- ..agge zo durgaot wort oe neus/ van blauw vanèèges pèèrs (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Et blauw der aaf)

   - WBD III.4.4.243 'paars' = idem; 'paarsig' = idem; 'paarsrood' = idem

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PÈÈRS(CH) bvw. - paars, violetkleurig. Pèèrs(ch), zien van de kou.

   - WNT - PAARS, daarnaast gewestelijk PEERS en pèrs.

paarsachtig

koord, touw, snoer (van rondgevlochten katoen) in de textielindustrie gebruikt voor aandrijving van machines Anoniem 1959 en toen zeej de klène Kees: "Vadder, ik heb naau wel unne hakdol, / mar 'k heb gin stukske pees." (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie)

1. zelfstandig naamwoord

   1. gierigaard

   - Anoniem, in Nieuwe Tilburgsche Courant 30 december 1933, rubriek Folklore, afl. 6, 1933 - Intusschen dient erkend, dat aan 't scheldwoord "peesteker" in het Brabantsch nog een heele andere beteekenis wordt gehecht dan dr. Cornelissen eraan toekent. Mijn briefschrijver van den vorigen keer acht zelfs de uitlegging van dr. Cornelissen ten eenemale foutief. Hij schrijft: "Peestekers" is m.i. niet het gevolg van het veel eten van peeën oftewel wortelen. Onder "peesteker" wordt verstaan een echte "vuile meensch", d.i. een die een halve cent vierendeelt. Zij nl. die peeën, d.i. "varkens- of koeienkost" gingen steken, omdat ze te gierig waren om fatsoenlijker eten te gebruiken, kregen dezen scheldnaam. Naar ik meen, peilt mijn briefschrijver met zijn uitleg veel dieper de wezenlijke beteekenis van het woord "peesteker" dan dr. Cornelissen, die eenvoudig de letter verklaart. Wanneer wij hier praten van 'n "peesteker" dan bedoelen we aan te duiden de eigenschappen van 'n gierig, kortzichtig individu, dat geen omgangsvormen heeft en in hooge mate ook lijdt aan 'n onbehoorlijke mate van eigenliefde.

   - En wilde wel gleuve dè die jong me net aonkeke of desse zegge won: mar des innen zuinige peesteker! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 20 april 1945)

   - Dorrus Misters - 1952: ..."peesteker" dat een minder gunstige betekenis heeft en waardoor een krenterig, gierig iemand wordt aangeduid. Zoals wij jaren geleden in een schriftelijk duel ook in dit blad reeds opmerkten, zit die betekenis niet in het woord zelf, maar in het gebruik hiervan. ( Nieuwe Tilburgse Courant - zaterdag 17 mei 1952; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 15. Boeren in de winter)

   - WBD III.3.1:202 'peestekerig' = gierig

2. 2. een kerel, flinke vent

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916): - al een hele wortelsteker zijn = al een hele vent zijn (wortels werden met de riek gestoken)

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - ik dòcht dèk al nen hille peesteeker was

peter

als zodanig fungeerde een vrouw, die eigenlijk 'meter' moest heten.

w erkwoord, zwak ijlings verdwijnen; hard werken, ploeteren

Uit Spaans 'pagador' [?]

1. zelfstandig naamwoord

   pakje

   - Dialectenquête 1879: pak - päkske / pekske

   - Dirk Boutkan: pakske - verkleinwoord van 'pak'

2. 1. verpakking

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - en pèkske segrètte

   - Eerstens: drie pekskes tabak gekocht... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun naor zee; Nieuwe Tilburgsche Courant 18-11-1939)

   - Toe Jaonus maotigt oe is wè/ ge maok et vuls te gèk/ Dè is naa van en Zondag aaf/ oe vèfde pèkske sjèk. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vroag et ar òn de slachter)

3. 2. kostuum, kledingstuk

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? de hèrmenie in en nuuw pèkske

   - Cees Robben - Ieder die zn asse-kröske/ Mee den Paose nog hee staon/ Krijgt van den pastôôr n pekske.../ zee meneer den kapelaon..... (19550226)

   - Ons Sjaan wil nòr de Bikse Bèèrge/ daor meugde messchien strak blôot./ Nou jè, dè za wel nie veul verschil zèèn/ de badpèkskes zèn ok nie grôot. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Blôot in de Bikse Bèèrge?)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - gè hèt en schôon pèksken aon - je hebt een mooi pak aan

   - Elie van Schilt; We hadden de welpen en de vekenners, mar ok wir iets vur meessen die iets meer te vurhapstukken hadden, want die pekskes van die welpen waren vur gewoon meesen vuls te duur. (Uit: As ge katteliek geboren wierd; CuBra ca. 2000)

   - En kochte daor dan vur un frenkske/ Un pekske sugrette van Piraote Uit: De wèèvers van Tilburg, Ad van den Boom, circa 2005

   - Hedde gij wel un pekske degge dan aon moet, vroeg de kapelaon, die op zuuk waar naor herderkes. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

1. zelfstandig naamwoord

   pelgrimage, bedevaart

   - Interview Jolen - 1978 - Bènde gij katteliek? Hèdde wèlles ene pèlgrim gemòkt nòr St. Job? Jaojaojaopèlgrim.jao, ik bèn dikkels genoeg nòr Sint Job gewist!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. zelfstandig naamwoord

   peliesie

   ► pliesie

1. werkwoord
   - WBD een ei van de schaal ontdoen

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PELLEN - van de pel ontdoen. Gruun hout pelt gemakkelijk.
2. zelfstandig naamwoord

   pèlleriene schoudermantel die door pelgrimerende vrouwen gedragen werd; uit het Franse pellerinage; algemener: korte schoudermantel. De uitspraak van het in het citaat hieronder gebruike woord is niet eenduidig.

   - W.v.M. = Willem van Mook, Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - Vur mutsen en pelerienen en ook vur zijje petjes en toekielen kun-de in de buurt van Diessen en vural verderop, de vremde laanden van de Aacht Zaoligheden in nog haost overal terecht. En rooi zakdoeken en kazienees verkoopen zin de Heuvelstraot nog wel.

3. Pellerine, tekening uit 1911. (Wikipedia)

klok op de schoorsteenmantel

pannetje verkleinwoord van 'pan', met umlaut

samenstelling uit pannetje + leed

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD buik van een paard, ook 'bèùk' genoemd

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - beeter nen dikke pèns vant zèùpen as nen bult vant wèèrke

   - WBD III.1.1:121 'pens' = buik; 122 idem (spotnaam)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PENS zelfstandig naamwoord v. - buik, Frans: panse, ventre; ook bloedworst. Bij veeartsen: eerste maag; bij herkauwende dieren
2. naam

   pènsjelien penicilline

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 05 09 - Hoe komt dè vraogt hil Enschot naauw / Dèmme gin volk mir zien / Mar jè, d'r zèn gin zwère mir / Dè doe de pensjelien. [In verband met de jaarlijkse bedevaart naar Sint Job, geneesheilige die zweren kon genezen]

1. naam

   pijn; moeite

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - 'kost nie haawe van de pènt

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Meej veul pènt h ò lden ie et

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): 'de oorzaok van de pent'; 'de pent die kwaam weerom'
2. zelfstandig naamwoord

   ...onze Paa heej pènt in zenne rug... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Wir tèèd vur den hòf)

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - die gloorie heej, moet pènt lije (JM'50) - wie mooi wil zijn,moet pijn lijden

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - pènt in menen baast - pijn in mijn lijf

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD III.1.4:246 'pijn' = verdriet = Frans: 'peine' met paragogische t

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PENT v - pijn: de jeu:k is èrger ès de pent, gezegd van een weduwe die graag naar mannen kijkt.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - pènt - pijn

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - pit in een aardappel

1. zelfstandig naamwoord

   papier lange ie

   - W.v.M. (pseudoniem van Willem van Mook, Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - ...daor moest Staf, bij den brouwer, 't een en aander op pampier zetten.

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'pampier' (passim)

   - Cees Robben - Hij greep naar int en naar pampier (19651224)

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord o. 'pampier' - papier

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PAMPIER zelfstandig naamwoord o. - papier

   - WNT - PAPIER. Daarnaast, zoowel in N.- als in Z.-Nederl., pampier.
2. zelfstandig naamwoord

   papier (stofnaam) korte ie in verkleinwoord, in grondwoord lange ie ook soortnaam: een papier, een papiertje

   - Dialectenquête 1879: boeken en pepiere

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): 'die plaot van pepier', 'die plaot deh is 'n pepieren'

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'pampier'

   - A.J.A.C. van Delft - "As g'oew haande mèr van 't pepier hauwt, doen z'oe niks" zegt de man uit het volk om uit te drukken, dat men nimmer een handteekening onder eenigerlei officieel stuk moet plaatsen, teneinde niet wettelijk aansprakelijk gesteld te kunnen worden. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Heerkens - Over een draaiorgel: Die plaot dè-d-is 'n pepiere / mee allemaol götjes erdeur,/ dan waait er 'nen zucht deur die kiere / en die kiere die geeve geheur. (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Dn örgel, 1938)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 09 16 - "Pepierke zus, pepierke zo, / t Heurt r aaltij bij / Want agge gin pepierkes hèt / Dan zette z'oe opzij."

   - De seldaote wieren vol pepiersnippers en slierten pepier gegooid. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Hij scharrelde overal in, mistal waar dè ouw pepier. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Hessels 2020 - Wanneer je je handen wast na toiletbezoek: - hèdde durt pepierke gevat? (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

3. Advertentie uit de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938.

1. zelfstandig naamwoord

   papier (stofnaam) korte ie in verkleinwoord, in grondwoord lange ie ook soortnaam: een papier, een papiertje

   - Dialectenquête 1879: boeken en pepiere

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): 'die plaot van pepier', 'die plaot deh is 'n pepieren'

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'pampier'

   - A.J.A.C. van Delft - "As g'oew haande mèr van 't pepier hauwt, doen z'oe niks" zegt de man uit het volk om uit te drukken, dat men nimmer een handteekening onder eenigerlei officieel stuk moet plaatsen, teneinde niet wettelijk aansprakelijk gesteld te kunnen worden. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Heerkens - Over een draaiorgel: Die plaot dè-d-is 'n pepiere / mee allemaol götjes erdeur,/ dan waait er 'nen zucht deur die kiere / en die kiere die geeve geheur. (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Dn örgel, 1938)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 09 16 - "Pepierke zus, pepierke zo, / t Heurt r aaltij bij / Want agge gin pepierkes hèt / Dan zette z'oe opzij."

   - De seldaote wieren vol pepiersnippers en slierten pepier gegooid. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Hij scharrelde overal in, mistal waar dè ouw pepier. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Hessels 2020 - Wanneer je je handen wast na toiletbezoek: - hèdde durt pepierke gevat? (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

2. Advertentie uit de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1938.

pijpje

1. w erkwoord, zwak proberen

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? perbeere; prebeere (passim)

2. Infinitief

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden: Perbeeren is et nòste (proberen ligt het meest voor de hand).

   - Witte naa wir nie, wèttè ies? Wel dan legde op nen steen 'n paor centen en die staon obberus of mis (dè ies zo veul as kruis of munt) en die moette dan perberen om te mikke. (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

   - Cees Robben - [Vader van drie kinderen spreekt:] Praot me nie van perbeere, Filippus.. Van perbeere hekker drie overgehaauwe... (19720107)

   - As ik naa laoter toch nog van dè gelôof af zô willen, zôgenaomd afvallige zô willen worre, dan kosse de peetouders perbere, mèn daarvan af te brengen, van dè afvallige willen worre. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Grôot Diktee-07 ge zogget nie hèbbe moete perbeere...

   - gewôon es ötperbeere... (Henriëtte Vunderink; Et naojmesjien; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Ik dòcht bij men èege: dè gaok perbeere. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Dè kunde naa wèl perbeere, mar dè lukt oe tòch nie. (111109)

   - as et nie goed is, dan moette zèllef mar es perbeere (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Wörrom zok et nie es perbeere? (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

3. Vervoegingen

   - Cees Robben - Perbeert is unnen haon... (19670922) - In et zwembad perbeerden wij gewoon wie er et langste kos drèève. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Wij fietsten aaltij over de stoep, dus hoe et vuulde om over hobbelkaaie te rijen, daor wiese wij toen nog niks van en dè perbeerde we ok mar nie. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Ik hèb et naa zon veefentwinteg keere geperbeerd. (Henriëtte Vunderink; Deezèmber 2006 Den Heuvel; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - èn as mene vriend dè wir perbeerde,/ zègt dan: "Haawt oew haande tèùs". (Henriëtte Vunderink; Mene listen biecht; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

4. Elders

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zw.ww.tr. 'perberen' - proberen

5. C.J. Verhoeven, Haorese woorde (2007): PREBEERE - proberen

1. zelfstandig naamwoord

   probleem

   - Daor begienet al, perbleem nummer êen. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

2. pèrd

   ► pèèrd

1. zelfstandig naamwoord

   paardje

   - Dialectenquête 1879: perdje

2. Pierre van Beek: Op zen pèrdje zitte - boos zijn (Tilburgse Taalplastiek 740125)

   - Wim van Boxtel, uit Brabants Bont, 1979:

3. De Kermis

paardenstront

product

proficiat

1. zelfstandig naamwoord

   gebaren uit Frans: gesticuler - gebaren maken; het voorvoegsel 'pèr' is niet verklaard.

   - A.J.A.C. van Delft - Hij die voorzichtig speelt "zit te huipen" en iemand, die stilletjes een teeken geeft, terwijl de ander het ziet, krijgt de aanmaning: "Maok nou gin pergestikus" (gestes). (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - dès vals spul, gij mòkt pèrgestiekes òn oewe maot - dat is vals spel, jij geeft tekens aan je maat (180209) - Uit Frans 'gesticuler' - tekens geven, gebaren maken.

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - mòkt gin per gèstikes (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969) - maak geen gebaren (kaartterm, gezegd als iemand bij het kaarten een medespeler stiekem een teken geeft.)
2. zelfstandig naamwoord

   pergram programma

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 71 03 04 - D'r is 'n hèèl pergram gewist...

1. zelfstandig naamwoord

   e tymologie niet bekend.

   - WBD sluitboom van de schuur- of staldeur (losse balk)

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PERKEL m, zie: merkel -> MERKEL (mèèrkel, soms ook: pèèrkel) m - grote houten grendel, balk waarmee een dubbele deur bv. van een paardenstal gesloten wordt.

   - WNT - MERKEL, daarnaast MERKER, MARKER, ook MERK.

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord mannelijk 'perkel', hetz. als 'slèùthout'
2. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - dwarsbalk om een poort te sluiten

etymologie onzeker; mogelijk een verbastering van het Franse gezegde par ma foi, wat kan het mij schelen / het maakt mij niets uit.

kring, familie, gelederen Frans: parentage In het Tilburgs ook 'nepotisme'.

w erkwoord, zwak permitteren, toestaan, permissie krijgen, permissie vragen

perronkaartje

1. zelfstandig naamwoord

   paraplu

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - nèffe de pèèrepluu lôope (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1971) - allerlei zaken aanpakken zonder enig succes

   - Grôot Diktee 1994 - ik zèè mar meej de pèrrepluu gegaon

   - WBD III.1.3:169 'paraplu' = paraplu

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PARAPLU zelfstandig naamwoord mannelijk - Daarnaast PARREPLU en PERREPLU

2. Maker onbekend De paraplu - Maria Bashkirceva.

3. naam

   1. paraplu Puk en Muk

   - ...mee zoo'n lange haoren en zoo'n flabberboks om z'n beene en zoo'n pereplu van 'nen hoed op z'nen raogersbol!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

   - Hij ha natuurlijk z'n tasch en z'n perreplu in de bus laote ligge en de chauffeur moes 'm naoroepen: "Tasch en paraplu van u, mijnheer?" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 20-5-1939 17-6-1939)

   - Hij liep aaltij netjes mee in perrepluu of mee in deftige rotting in zn haand... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - We han thuis nog een héél stelletje aaw perreplus staon mee kepotte blène. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 15 december 1944)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: ...Elken dag opnuu wir rèègen./ Elken dag de pèrrepluu. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: ...Èlken dag opnuu wir rèègen./ Èlken dag de pèrrepluu. (Brabants - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - 1; z.j., ca. 2005)

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PERREPLU zelfstandig naamwoord mannelijk regenscherm

4. 2. bijnaam, de gevangenis in Breda

   - Dieje deftige meneer meej zen sigarewinkeltje zaat naa in Berdao, in de pèreplu. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

paarsig, paarsachtig

rompslomp, omslachtigheid, gedoe uit 'persecutie'

personeel

proces, proces-verbaal

1. naam

   processie Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): de köster lèùjt vur de precèssie

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ge kunt nie de klòk luije èn ok nòg in de percèssie meelôope
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan: (blz.99) köster löjt fur de presèsie In de twidde [klas van de lagereschool] zochten ze ôk jungskes èùt, die in un percessie meej zouen willen lôope. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Toen liepeme nòg meej in de persèssie èn wier et rôozenhuudje nòg gebeeje. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - persèssie zelfstandig naamwoord - processie

paardenhaar

rompslomp, omslachtigheid, gedoe uit 'persecutie'

1. bijwoord

   in uiteenlopende betekenissen zojuist

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ik zaag em persies wèglôope

   - Ik heb persiesekes 't slotkoor van m'n oratorium afgecomponeerd... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; Nieuwe Tilburgsche Courant 5-11-1938)

   - Henk van Rijen (1998): toen persies - daarnet, zojuist

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PRECIES als bn: nauwkeurig, secuur; als bw. een minder plat klinkend woord voor krèk. Wsch. is door deze keuze de bet. uitgebreid tot die van krèk en 'net': hij is precies gekomen - hij is zojuist gearriveerd. nauwgezet , exact

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? percies = juist; 'persies'

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938 - ...die kossen alles persiesekes afgluren...

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Dn örgel, 1938:

2. Den örgel die rijdt deur de straote, de kerel die draait er z'n wiel, hij draait er persies op de maot en hij draait er mee heel z'n ziel.

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Jan Viool, 1938:

3. Zeg, witte dè nog van Jan Viool: z'ne kokkerd, - rond en rood toe pimpelpeers van rooje kool, - hong nie persies in 't lood.

   - SJAREL. 'k Zawis percies uitlegge wek bedoel. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 2 februari 1945)

   - Cees Robben - Nie zôô-mar op t hellig ôôg.. t moet persies op maot zèèn... (19800328)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - persies gepaase - juist gepast (bij betaling)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Et waar un straot van percies enne kilometer lang.

   - Grôot Diktee-05 - persies doen wè hij veròrdeneert

   - WBD III.1.4:136 'precies' = voorzichtig; 144 'precies' = nauwgezet

   - WBD III.1.4:303 'precies' = streng

1. bijwoord

   in uiteenlopende betekenissen zojuist

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ik zaag em persies wèglôope

   - Ik heb persiesekes 't slotkoor van m'n oratorium afgecomponeerd... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; Nieuwe Tilburgsche Courant 5-11-1938)

   - Henk van Rijen (1998): toen persies - daarnet, zojuist

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PRECIES als bn: nauwkeurig, secuur; als bw. een minder plat klinkend woord voor krèk. Wsch. is door deze keuze de bet. uitgebreid tot die van krèk en 'net': hij is precies gekomen - hij is zojuist gearriveerd. nauwgezet , exact

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? percies = juist; 'persies'

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938 - ...die kossen alles persiesekes afgluren...

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Dn örgel, 1938:

2. Den örgel die rijdt deur de straote, de kerel die draait er z'n wiel, hij draait er persies op de maot en hij draait er mee heel z'n ziel.

   - Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Jan Viool, 1938:

3. Zeg, witte dè nog van Jan Viool: z'ne kokkerd, - rond en rood toe pimpelpeers van rooje kool, - hong nie persies in 't lood.

   - SJAREL. 'k Zawis percies uitlegge wek bedoel. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 2 februari 1945)

   - Cees Robben - Nie zôô-mar op t hellig ôôg.. t moet persies op maot zèèn... (19800328)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - persies gepaase - juist gepast (bij betaling)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Et waar un straot van percies enne kilometer lang.

   - Grôot Diktee-05 - persies doen wè hij veròrdeneert

   - WBD III.1.4:136 'precies' = voorzichtig; 144 'precies' = nauwgezet

   - WBD III.1.4:303 'precies' = streng

paardenmest

paardevijg

1. zelfstandig naamwoord

   paardepoep

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): 'ik wôh 't ie meej z'n kont in de pèrdstront viel' (Uit het volkslied 'Boer van Riel')

   - Audioregistratie 1978 - die ging pèrdstront raope, torte raope, zisse dès dan wir Riels, die kwaam van Riel aon! Pèrdstront raope om dere tèùn te bemèste èn ze han dan ok en vèèreke èn en gèèt! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

2. Luister naar het lied over Boer van Riel op CuBra

   ► Naar

   ► Naar overzicht lemma's Pèèrd, Pèrd

paardenstal

paardevlees

week (meestal de laatste voor de kermis) waarin hard gewerkt, geperst moest worden, i.v.m. de komende vrije dagen

1. naam

   .- ..mar de spoor zo hietten ie,- die was nog pertaol dr bij, en hij zi: "dè kamme niks schillen... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - Gemèèn en pertaol (19590822)

   - Henk van Rijen (1998): portaal; brutaal

2. 2. portaal - zelfstandig naamwoord

   - in de körvelse kèrk, daor aachter int pertaol
   ► Voor de volledige tekst van de voordracht

   ► Voor de volledige tekst van de voordracht 'De heiligen in 't portaal' op CuBra KLIK HIER

3. 3. d e zolder van een herenbroek - Cees Robben - Dn wend (...) blaost oe pertaol/ zo wè uit oew broek (19600325)

bottines

1. zelfstandig naamwoord

   partij

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'knokpertij'

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): 'pertij trekken'

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord als beoordeling over n jeugdige, vrouwelijke schone) Ze blaost dr partij goed mee, mar ze lopt n bietje taps-toe (13-07-1966)

   - WBD (III.3.23.21) 'partijtje' of pötje = spelletje

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord vro uwelijk

2. Afb. uit R. Brody-Johansen, Kleding en het AaBe ervan ; 1953

1. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Giovanna Carzoni (detail) - Stilleven met perziken pèrzek , pèrzekes perzik

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - alles wòrt duurder behalve de pèrzekes, want die zèn der swènters nie

   - WBD (III.2.1:463) pèrzekesbôom - perzikboom, ook 'perzikenboom'

   - WBD (III.2.3:171) 'perzik ' idem

2. Schilderij van Eugenio de Blaas (Oostenrijk)

3. naam
   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? petrèt

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - tis n schôôn portret (17-08-1964) Ik hèb et naa dè laastig petrèt/ vandaog es goed gezeej.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 06 26 - Vol trots dèèlde ie mee / "lk heb 't dè laastig petret / Vandaog is goed gezee."

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): ''n middeljon meej men petret'

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - p e trät, zelfstandig naamwoord o petret - portret

1. zelfstandig naamwoord

   1. positie, verwachting

   - WBD III.2.2:2 'in positie zijn' = zwanger zijn

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - ze waar al en tèdje in peziesie - in verwachting
   

2. 2. positie, betrekking

   - Hij ha in schoon pesiesie, mar gin vrinden... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord

   pensioen

   - Grôot Diktee-08: meej en klèèn pesioentje aachter de gerdèntjes

2. Tilburgsche Courant 9-8-1891

w erkwoord, zwak

pessimist

1. zelfstandig naamwoord

   pastoor

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - de pestoor èn de kapelaon lôopen aachter dezèlfde vaon

   - Pierre van Beek: As de pestoor gao praote, lèkt alles èùt.

   - Jao, ze han mèn ötgekoozen omdèk goed kos vurdraoge. Dè waar êen van mèn hobbies, ik waar ens ene keer in de hèùd van de pestoor van Scharrebeek gekroopen en meej dè optreeje han ze veul moete laage. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) ['De pastoor van scharrebeek' was een populaire voordracht.]
   ► Voor een van de oudst bekende teksten over de pastoor van Scharreberek -klik hier - CuBra-feestliedjesrubriek
2. naam
   - Karel de Beer, Bijnamenboek: et Scholteriaans pestorke = dominee Lindeboom (blz.32)

   - Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - De pestoor verdient zen gèld vur de irste kóffie (Dat zeggen de boeren die menen dat de pastoor na zijn H. Mis gelezen te hebben, er voor die dag mee klaar is, terwijl zijzelf voor de eerste koffiemaaltijd reeds enkele uren gewerkt hebben.)

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - Hij doet nèt as de pestoor: hij zeegent zenèègen et irst.

   - Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): de pestoor heej goeje wèèn

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - 'dèk weet, weet ik zó goed as de pestoor', zi den boer,'mar nie zó veul (D'16) - zeispreuk

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - de pestoor èn de kapelon lôopen aachter etzèlfde vaon (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - die houden er dezelfde principes op na.

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - derin töszèèn as de pestoor in zene kerkboek (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969)

oudere benaming van wat tegenwoordig de 'omafiets' genoemd wordt; in feite een damesfiets met lage instap ten gerieve van de lange rokken, ook die van de pastoor en zijn kapelaans

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - onzin, zever

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - òn pestoorspraot hèmme niks asser opgetreeje moet wòrre (030107)
2. zelfstandig naamwoord

   De huidige uitvoering van de medaille Pro Ecclesia et Pontifice. Afb.: wikipedia pestoorsmèèdekrèùs pastoorsmeidenkruis; spotwoord voor een pauselijke onderscheiding

   - Hij heeter van de paus nòg en pestorsmèèdekrèùs vur gekreege. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2006)

1. zelfstandig naamwoord

   pastoor

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - de pestoor èn de kapelaon lôopen aachter dezèlfde vaon

   - Pierre van Beek: As de pestoor gao praote, lèkt alles èùt.

   - Jao, ze han mèn ötgekoozen omdèk goed kos vurdraoge. Dè waar êen van mèn hobbies, ik waar ens ene keer in de hèùd van de pestoor van Scharrebeek gekroopen en meej dè optreeje han ze veul moete laage. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) ['De pastoor van scharrebeek' was een populaire voordracht.]
   ► Voor een van de oudst bekende teksten over de pastoor van Scharreberek -klik hier - CuBra-feestliedjesrubriek
2. naam
   - Karel de Beer, Bijnamenboek: et Scholteriaans pestorke = dominee Lindeboom (blz.32)

   - Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - De pestoor verdient zen gèld vur de irste kóffie (Dat zeggen de boeren die menen dat de pastoor na zijn H. Mis gelezen te hebben, er voor die dag mee klaar is, terwijl zijzelf voor de eerste koffiemaaltijd reeds enkele uren gewerkt hebben.)

   - Miep Mandos, Aantekeningen Brabantse Spreekwoorden - Hij doet nèt as de pestoor: hij zeegent zenèègen et irst.

   - Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): de pestoor heej goeje wèèn

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - 'dèk weet, weet ik zó goed as de pestoor', zi den boer,'mar nie zó veul (D'16) - zeispreuk

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - de pestoor èn de kapelon lôopen aachter etzèlfde vaon (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - die houden er dezelfde principes op na.

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - derin töszèèn as de pestoor in zene kerkboek (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1969)

huishoudster van de pastoor

1. werkwoord
   - Henk van Rijen (1998): betalen
2. zelfstandig naamwoord

   petat frut, petatte frut patatfriet

   - Blomkôole meej petatte frut... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Smaokeluk)

patent; in verbindingen datgene waarop patent genomen is ...ons meenschen zèn zô bedaord en kalm as 'n petentollie-lichtje vur 't Heilig Hartbild op 't hoekbenkske. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

1. zelfstandig naamwoord

   pantoffel

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? petoffels

   - Piet van Beers;
2. zelfstandig naamwoord

   Wèffer kedooke??? Wè zak onze vadder dees jaor geeve Assie zis èn taageteg word? Van 'ze Fraans krèègt ie petoffels. Hij komt èègelek niks te kort. (CuBra)

   ► kemêelhaor

1. zelfstandig naamwoord

   van Frans 'potage' (vlees en groenten; soep), elk gerecht dat in een enkele pot wordt bereid.

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - 'potaazie' - gestoofd middageten

   - A.J.A.C. van Delft - Wanneer iemand een weduwe met veel kinderen trouwt, klinkt het: "Hij durft nogal wat aan. Weet ge hoeveel lappen er op staan?" Als dan de ander het aantal kinderen niet alléén 'n bezwaar vindt, verduidelijkt hij zijn meening nog door er aan toe te voegen: "Ja, en 't is toch altijd nog maar opgewarmde potage." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Pierre van Beek Van iemand, die een weduwe met een aantal kinderen trouwt, zegt men, dat hij nogal "wè aon durreft omdè-t-er zoveul lappen op staon". Met die "lappen" zijn dan de kinderen bedoeld. En als men dit toch eigenlijk geen bezwaar vindt, loopt men nog wel eens kans als versterkend argument te horen te krijgen: "En 't is toch aaltij nog mar opgewermde potaosie (potage - soep)." (Tilburgse taalplastiek 10 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 8 april 1950)

   - Pierre van Beek Men zal zich herinneren, dat wij in ons vorige artikel over "opgewermde potaosie" spraken. Daartoe verleid door het Franse woord "potage" vertaalden wij dit door "soep". Een tweetal lezers komt ons thans vertellen, dat wanneer men in Tilburg over "potaosie" praat, men hiermede echter "stamp" bedoelt. We hebben hierover hier en daar eens ons licht opgestoken. Daarbij leerden we, dat de tegenwoordige jeugd het woord als zodanig niet meer kent, maar dat de oudere generatie er inderdaad "stamppot" mee aanduidt. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950) - Henk van Rijen (1998): soep, natte stamppot

   - Èn dè petòzzie stamppòt is/ van spèk èn van sevôoje? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - We aate petòzzie van sevôojkes meej ötgebakke spèk (051207)

   - Ed Schilders - In: Slaoj meej aaj mee jèùn meej èèrepel - Aan tafel met Cees Robben (2008):
   
2. zelfstandig naamwoord

   Prent van de week van 15 november 1963 Vader heeft vandaag petòzzie gekregen, en zijn echtgenote is daar maar wat trots op. Petòzzie is een dialectische verbastering van het Franse potage, dat tegenwoordig als hoofdbetekenis soep heeft. Maar met soep heeft het Tilburgse petòzzie niets te maken. Het wordt in het Tilburgs uitsluitend gebruikt om stamppotten aan te duiden. Dat komt doordat de afleiding al bestond voordat het Franse woord potage de betekenis soep kreeg. Van oorsprong (13de eeuw) is het een aanduiding voor alles wat in een pot bereid wordt, met name ook groenten. Het grondwoord is dus het Franse pot (spreek uit als po). De verbastering komt veel voor in de Meijerij, de Kempen, en het Antwerps, en wel in de meest uiteenlopende vormen: betassie, petosie, petazzie, peteus, betazzie, petos, petuis. Behalve stamppot kan het ook aardappelpuree betekenen, maar niet in Tilburg.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Goemans, Leuvens taaleigen (1936): POTAGE - Groenten; ook in de uitdr: t is maar potagie (slecht volk)

1. zelfstandig naamwoord

   verdrukking

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "petraine" 'en zoo zai 'k in de petraine gekomen' - in de verdrukking

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - in de petrèène koome (- Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - in de verdrukking komen (Fr. être dans le pétrin - in de knoei zitten)
   

2. Perdix perdix

patrijs (Perdix perdix) Verkleinwoord: petrèske Dialectenquête 1879: petrêze - patrijzen (voor ê vgl. 'gête' - geiten)

1. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Giovanna Carzoni (detail) - Stilleven met perziken pèrzek , pèrzekes perzik

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - alles wòrt duurder behalve de pèrzekes, want die zèn der swènters nie

   - WBD (III.2.1:463) pèrzekesbôom - perzikboom, ook 'perzikenboom'

   - WBD (III.2.3:171) 'perzik ' idem

2. Schilderij van Eugenio de Blaas (Oostenrijk)

3. naam
   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? petrèt

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - tis n schôôn portret (17-08-1964) Ik hèb et naa dè laastig petrèt/ vandaog es goed gezeej.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 69 06 26 - Vol trots dèèlde ie mee / "lk heb 't dè laastig petret / Vandaog is goed gezee."

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen (1984): ''n middeljon meej men petret'

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - p e trät, zelfstandig naamwoord o petret - portret

1. zelfstandig naamwoord

   petroleum

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - was er zonne man, zon man van et gaslicht òngestèld meej zonne lange stòk meej zon lèmpke veur derin, petrollie, hè, en knoetje in meej bronnollie èn dan gingie saoves dieje lantèère veur in dè gòtje steeke, de lantèèren ònmaoke.
2. zelfstandig naamwoord

   petrôon verkleinwoord: petrontje

   - Kees & Bart, krantenrubriek in Tilburgsche Post 1922-193? 'gewèèren en petronen'

3. werkgever

   - Interview Hermans - 1978 - St. Lambertus jao, èn de was Unitas ôok [de vakbonden] mar die kos ok niks klòrmaoke de petrôon, dè waar eigelek de manne! (transcriptie Hans Hessels, 2013)
4. zelfstandig naamwoord
   - WBD petróntje (II:916) - patroontje (dessin)

   - WBD 'pàtróón' (II:1386) - patroon, knippatroon
5. zelfstandig naamwoord

   petrôonhèllege patroonheilige, schutspatroon

   - Die jeugdvereniginge han ammòl ene petrôonheilige zôas: Sint Paulus, van de verkennerij. Sint Francicus waar van de welpen, Sint Joseph de petrôon van et Jongensgilde en Sint Oda van de gidsen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD (III.3.3:217) 'patroonheilige', 'naampatroon'

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - p ə trö.n, zelfstandig naamwoord mannelijk - patroon: 1) beschermheilige

peul

w erkwoord, zwak

met puimsteen een oppervlak gladschuren

slaag, klap

zeer vervelend persoon

chemische stof: pyridine

pyama

overdreven netjes gekleed

1. zelfstandig naamwoord

   piek in diverse betekenissen

   - WBD (III.3.2:78) piek = harde puntslag van een priktol

   - WBD (III.4.4:143) 'piek' = top

   - WBD (III.3.1:148) 'piek' = gulden

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk - piek; zegsw. 'er de piek be neersteke' - met iets ophouden, een werk neerleggen (vooral in toorn).

2. uitdrukking van de luie piek de etymologie is vooralsnog niet opgehelderd

   - Informant: Piet Mutsaerts: - 'van de luie piek', schertsend gebruikt m.b.t. iemand die ziek was, om de twijfel eraan uit te drukken

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PIEK: van de luie piek. Blz.85: De uitdr. kwam op een duistere wijze voort uit een diepgeworteld ongeloof in het bestaan van echte en toch niet dodelijke ziekten. ... Gezien het feit dat ze in ABN, dus als een citaat, te berde gebracht werd, leid ik af dat ze van buiten kwam.

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PIEK bw - piek zijn - dood zijn. Ik schoot, en den haas was piek.

piek spelen bij het rikken (1 slag halen)

(de bijbelfiguur) Pontius Pilatus

1. zelfstandig naamwoord

   pilaar

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 'pelèèrbèèter' = iemand die tijdens de kerkdienst altijd tegen een pilaar achter in de kerk leunt; hypocriet, onechte heilige (220206)

2. Sint Andreas al bij de pielèèr (uit de volksvoordracht 'De heiligen in 't portaal' )

   ► Voor de volledige tekst van de voordracht 'De heiligen in 't portaal' op CuBra KLIK HIER

pieletje, piemeltjes

Piel(i)epasen (niet bestaande feestdag)

kleinzielig, besluiteloos

w erkwoord, zwak kieskeurig eten pielieje- pieliede - gepielied

kieskeurige eter

van 'pieliën' (prutsen, pitsen met voeding) en 'kont' als beschimping

van 'pieliën' (prutsen, pitsen met voeding), 'kont' als beschimping, en achtervoegsel 'erij' om dergelijk gedrag samen te vatten.

prutswerk, zorgvuldig werk, monnikenwerk

verbasterde uitspraak van het Engelse woord 'penalty' > penantie > pienantie

etymologie onbekend

piepen, tevoorschijn komen

1. zelfstandig naamwoord

   verstoppertje

   - Griet Coupé : 'Voor het spel verstoppertje bijvoorbeeld, werden in het hele Brabantse gebied maar liefst 187 verschillende dialectbenamingen opgetekend.' (in: Dialect in het spel; red. Veronique De Tier, Ronny Keulen, Jos Swanenberg; 2007)

   - Etymologie - uit: 'Het Limburgsch dialect', A.M. Meeten; in: Onze volkstaal II.4, p. 239 (1885) - Piepke verberge(n), een kinderspel, waarbij eenigen zich verstoppen, terwijl één moet trachten hen te vinden, in welk geval deze roept "piep!"

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - piepelenberg - kinderspel (verstoppertje)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - We zon in de buskes piepelenbèèrg gòn speule, mar de mèskes won nie meejdoen (040707)

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - piepelenbèèrg speule (Daamen, Handschrift Tilburgs (1916):-zich verbergen, verstoppertje spelen
   ► piepeltje

   ► piepertje

2. 2 werkwoord

   - Pierre van Beek: piepele - verstoppertje spelen

   - Jan Naaijkens, in Onder ons gezegd (Cor Swanenberg red.) (1996): Piepelebèèrege w.w. verstoppertje spelen. Als de zoeker iemand vindt roept ie: Piep, ik heb oe!

   - Henk van Rijen (1998): 'piepenbèèreg, pieperke'

   - WBD (III.3.2:46) piepele, piepelenbèèrge, piepelenbèrg = verstoppertje ook: hoorntje of hoorntje doen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - piepelebèèrege ww - verstoppertje spelen

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978): PIEPELTJE BERGEN (bèèrge) onov.ww - verstoppertje spelen, misschien zo genoemd omdat er 'piep' geroepen werd bij het vinden of om zich te verraden.

verstoppertje

verstoppertje

plassen; kindertaal

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - vestzakhorloge
2. zelfstandig naamwoord

   pier glimworm, pierworm

   - WBD III 4,2:172 lemma Glimworm - De glimworm (Lampyris noctiluca) is een in onze streken zeldzaam voorkomend en tot de verbeelding sprekend insect dat op vroege zomeravonden licht geeft. Het mannetje heeft lichtbruine dekschilden en vliegt, vaak in grote aantallen, op warme juliavonden onder de bomen; het wijfje is ongevleugeld, lijkt op een larve en kruipt over de grond. Beide hebben aan het achterlijf een gecompliceerd fel geel lichtgevend orgaan. Ze worden 12 mm. Glimpworm Middennoordbrabant; lichtworm frequent in Tilburg; dwaallicht Tilburg; pierworm Tilburg; pier Tilburg

pierenkuiltje

pierenland; figuurlijk: kerkhof

1. zelfstandig naamwoord

   samentrekking van pier en verneuker de eerste borrel op nuchtere maag

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "pierenverneuker - glas klare genever 's morgens voor het ontbijt'

   - WNT - PIERENVERLAKKER, minder gewoon voor PIERENVERSCHRIKKER - borrel; eigenlijk: borrel op de nuchtere maag

   - Ewoud Sanders, 750 Volksnamen voor onze glazen boterham, borrelwoordenboek, 1997 - ' 'Pierenverschrikkertje' behoort tot de tien bekendste en wijdst verbreide borrelnamen. Het woord dateert uit het laatste kwart van de 19de eeuw en heeft een flink aantal navolgers gekregen, te weten pierendoder, pierenkul, pierenverlakker en pierenverschietertje. Tegenwoordig worden deze woorden vaak gebruikt voor 'borrel in het algemeen', maar de oorspronkelijke betekenis is

2. 'eerste glas jenever' of 'borrel op de nuchtere maag'. Het idee was dat ingewandswormen de maag van streek maakten en dat je ze kon doden, foppen of verschrikken door nog voor het ontbijt een glaasje jenever achterover te slaan. Dat zou je ook van een kater kunnen afhelpen. Pierenverschrikker is in 1874 voor het eerst opgetekend, door de Gorkumse onderwijzer en spreekwoordenverzamelaar P.J. Harrebomée. Ter toelichting schreef hij: De dronkaard neemt zijn' eerste borrel, om zich te ontnuchteren; waarmee hij de wormen zal verjagen, die hij in zijne maag meent te voelen.'

pierenwiggelen

1. naam

   Nieuwe Tilburgsche Courant - 1935

   - A.A. Weijnen; Dialectatlas van Noord-Brabant, 1952 - buunder (met korte uu); den Buunder (bepaald ven)

2. 3. uitdrukking in/naar den Buunder

   - Hein Mandos; Brabantse spreekwoorden, 2003, zegsman J. Mandos sr., 1950 - In den Bunder thuishoren. In de Bunder thuishoren. 1. Overspannen en radeloos zijn. 2. een klein diep vennetje in Tilburg, waarin reeds verschillende mensen de dood vonden.

   - Pierre van Beek; De Ley heeft haar kleine geheimen; Het Nieuwsblad van het Zuiden, 1974-10-25 - Tilburg is altijd vertrouwd geweest met zijn Buunder, zodanig zelfs, dat er een tijd bestaan heeft, dat - wanneer men iemand het ergste toewenste - deze te horen krijgt: Ga-de gij maar naar Den Buunder!. Latere generaties vervingen Den Buunder door het kanaal. Degene die - volgens de overlevering vrijwillig naar de Buunder ging, zou de bezemmaker M. geweest zijn. Een visser-ooggetuige heeft het naverteld. Hij hoorde de ongelukkige man zeggen: Een-twee-drie, daar gaat-ie. Een plons en... gebeurd was het...

3. 4. bezem, borstel

   - Ed Schilders; WTT 2012 - het grondwoord is hier niet bunder in de zin van oppervlaktemaat, maar buunen in de betekenis boenen. Er dient ook verschil gemaakt te worden tussen bezems van buunderhaaj (zie volgende) en berkenbezem; de laatste is vervaardigd van berkentakken en was voor het zwaardere bezemwerk (straatvegers).

   - WBD III.2.1:305 - buunder - berkenbezem, ook rijsbezem

   - WBD III.2.1:291 boender - afwasborstel
4. zelfstandig naamwoord

   buunderhaaj struikhei (calluna vulgaris)

   - WBD III.4.3 - buunderhaaj - struikhei (calluna vulgaris), ook genoemd haaj, bissemhaaj, bissemhaaj genoemd omdat de takken gebruikt werden om bezems te vervaardigen
   ► bissem

pierworm, glimworm

pissen

1. zelfstandig naamwoord

   Moonen, Piet

   - H. Mandos en M. Mandos van de Pol; Brabantse Spreekwoorden opgetekend in Tilburg 1978 - Piet Moonen gezien hebben. Flink in de lorum zijn; dronken zijn. [Piet Moonen was een smid in Tilburg die heel lang op de stoel in de soos zat.]
2. zelfstandig naamwoord

   1 eigennaam

   - Dirk Boutkan: (blz. 56) we zèn bij Piete gewist

3. 2 hengst

   - WBD (Hasselt) slecht gesneden hengst, ook genoemd 'klophengst' of 'klaphingst'

   - WNT - PIET (I) 2) hengst die niet kan telen, niet omdat hij gelubd is, maar uit een natuurlijke oorzaak.
4. zelfstandig naamwoord

   3 snot Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

e tymologie

1. naam

   piëdestalletje - uit Frans piédestal - sokkel of houten standaard om iets uit te stallen; vaak gebruikt om heiligenbeelden te tonen

   - Cees Robben - Sint Jussep onder n stölp en t hellig hart op unne pietestalleke. (19851129)

   - WBD (III.3.3:199) pieterstalleke, 'piëdestalleke' = heiligharttafeltje
   

2. [hellig hart = heilighartbeeld] Pediculus capilis

1. naam
   - Goedgetòld - hoofdluis, neten

   - WBD III.4.2. lemma Hoofdluis - hoofdluis (Pediculus capitis) leeft bijna uitsluitend tussen hoofdharen bij de mens. Het is een van de drie verschijningsvormen van de mensenluis, naast de kleerluis en de schaamluis ('platje'). Luizen hebben zuigende monddelen waarmee ze bloed van hun gastheren opzuigen. De eieren (neten) van hoofdluizen worden tegen de haren afgezet; de hoofdluis veroorzaakt jeuk, huidontsteking soms van ernstige aard, en werd vroeger met petroleum en lijnolie bestreden. - WBD III.4.2. lemma Hoofdluis - 'beestje': zeldzaam in Tilburg; 'pietje': in Tilburg, Den Bosch, Lierop en Boxmeer.
   
   ► bisje
2. zelfstandig naamwoord

   Kaart lemma Hoofdluis in WBD pietjeszuster pietjeszuster

   - WTT 2011: de verpleegkundige van de GGD die de lagere scholen bezocht om leerlingen te controleren op hoofdluis.

   - Tilburgse revue 2007 - Nostalgie in Tivoli -

3. De pietjeszuster als schrikbeeld van de schooljeugd - De scène werd geschreven door Ed Schilders - Foto: Frans van Aarle

uitdrukking grote onenigheid tussen twee personen

pikken

1. zelfstandig naamwoord
   - waarschijnlijk een hedendaagse variant op 'poeliepèk': dropwater

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
2. zelfstandig naamwoord

   pikske spikkeltjes

   - Op de grond dommelden paddestoelen van wel tienderhaande sort: heel kleine knoedeltjes, rood mee witte pikskes er op. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

de uitspraak is niet met zekerheid vastgesteld; de klemtoon ligt op de eerste lettergreep; mogelijk uit het Engels: 'pillow', kussen.

1. zelfstandig naamwoord

   manchesterbroek

   - Henk van Rijen (1998): 'pielòtbroek'- pilobroek, manchesterbroek, ribfluwelen broek (E. pillow)

   - Koenen, pilo (Eng. pillow) - half linnen, half katoenen gekeperde broeken, jasstof voor arbeiders.

   - WNT - lemma pilobroek 1923 - Samenst. Pilobroek: die van pilo gemaakt is (Hij draagt in de week altijd een pilobroek; Het eene been is afgestompt bij de heup. Het beenstompje is ingenaaid in pilow-broek, FALKLAND 1, 160 [1896]); enz.

2. Tilburgsche Courant 7-10-1911

pepermunt de klankverandering mogelijk naar de Engelse vorm: peppermint

1. zelfstandig naamwoord

   1 pin, dennennaald

   - WBD III.4.3:100 pin - dennennaald; ook genoemd: spèl, mastespèl of nòld.

   - WBD III.4.3:104 pin - dennenwortel, ook genoemd: puist, stronk, stomp

   - WBD III.4.3: 54 pin - hoofdwortel;. ook genoemd: pinwortel, (pèn)wortel
2. zelfstandig naamwoord

   2 overdreven zuinig iemand, gierigaard

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - iets pin oover nèk doen ('75) - vlug en niet al te secuur

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PIN - fig. gierigaard, gierige vrouw

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - pin zelfstandig naamwoord - pin: 'ne gierrege pin; zò zat as 'n pinneke

   - WBD III.3.1:199 'pin', 'gierige pin, gierigaard','vrek, knijperd, schraperd,peesteker' = gierigaard

3. 3 dooddoener

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - et pinneke van zen hart hangt in de stront (- Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - antwoord op de vraag 'Waarom is hij zo klein?'
4. naam

   4 Informant Ad Vinken; Gehaast

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "pin over nek - haastig"

   - Karel de Beer, Bijnamenboek: pinneke Bressers = Johan Bressers, (blz. 28)

   - Karel de Beer, Bijnamenboek: Stòkker pinneke = Stokkermans (blz. 75)

   - Karel de Beer, Bijnamenboek: pinneke

5. 6 onderdeel werktuig

   - WBD (II:2397) 'pin' - arend (van een beitel); ook 'priem' genoemd

6. 7 figuurlijk - sigaar

   - WBD III.2.3:290 'pin' = rechte sigaar

7. Pindaverkoper - bron: Het geheugen van Nederland

1. zelfstandig naamwoord

   pindamannetje

   - Vur den orlòg kwaampe der al en paor Ieteljònse ijskooboere èn wè pindamènnekes öt Sjiena nòr hiere. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2000)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - Chinese man die bij de ingang van de schouwburg verschillende soorten pinda's uitventte

   - Elie van Schilt; Dan hadden we nog de pindamennekus, venters mee bildjes, mee krabben en kneukels... (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)
   
2. zelfstandig naamwoord

   pindanutje pindanootje; pinda

   - Mar wèddik t lèkkerste van allemòl von, dè waar kattespaauw. Witte wè dèt is? Dès nèt as joodevèt mar dan irst gesmolte èn dan deeje zr pindanutjes durheene. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

prikkeldraad

1. zelfstandig naamwoord

   egel, stekelvarken

   - WBD III.4.2:43 'pinegel' of 'egel' (Erinaceus europaeus) ook: 'stekelvarken'

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992 - pineejgel zelfstandig naamwoord - egel

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PINEGEL zelfstandig naamwoord mannelijk -egel, horts, Fr.hérisson

   - WNT - PINEGEL - stekelvarken

   - Op 'n aanderen dag had ie bij 'nen knecht 'nen levenden pinegel in z'n bed gestopt. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

2. figuurlijk gebruik

   - ...asof z'n haoren overend rezen as de pinne van 'ne pinegel die 'nen hond veur 'm zie staon. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

3. scheldwoord - Cees Robben - Ik zeej: dr uit pinegel.. (19650402)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 07 18 - Daormee kunde gij naauw bewèzen / Dègge ginne pineegel zèt.

1. werkwoord
   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "pinkeren - 'n kinderspel"

   - WBD III.4.4:242 'pinkelen' = fonkelen

   - WNT - PINKEREN - zeker jongensspel, waarbij een puntig houtje met een stok of plankje weggeslagen wordt.
2. zelfstandig naamwoord

   Ill. Thomé - pinksterblom - margriet - chrysanthemum leucanthemum pinksterblom, pinksterblumke pinksterbloem(pje)

   - Goedgetòld - margriet (Chrysanthemum leukanthemum), dus niet de meer algemeen bekendstaande Cardamine pratensis.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 05 23 - 't Is al jaoren zò gewist ? Dèsse mee de Pinksterdaogen / In de schônste stad van t laand / D'r nuuw kleren gaon draogen. // Daorveur hebben ze òk 'ne naom / Die stamt uit vruuger tèd / Want hèèl rap zeggen ze oe dan / Dègge 'n Pinksterblumke zèt.

walmen

gierig

1. zelfstandig naamwoord

   prikkeldraad

   - Henk van Rijen (1998): prikkeldraad

   - WNT - PINDRAAD 2) ook in den vorm PINNEKENSDRAAD: gevlochten ijzerdraad met scherpe punten, prikkeldraad
2. zelfstandig naamwoord

   draad met pinnen; prikkeldraad

   - Er wier toen vurgesteld pinnekesdraod langs de bocht te spannen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Ik heb 'm van te vurre genog geworschouwd omdè'k al te goed wies, dè alle drie z'n dochters gin haor op d'r taanden, zooas ze wel is zeggen, nee maar d'r pinnekesdraod op hôn. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

nauwkeurig gewicht; geen streepje meer of minder op de schaal

1. zelfstandig naamwoord

   Peter, Piet, Pieter, Petrus

   - ES (WTT 2011): Pirke Donders, de zalige Petrus Donders

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - vööle peer - gierig iemand

   - Hoeufft, Proeve van Breda's Taaleigen (1836) - PEER, voor 'Pieter', bij zamentrekking van 'Peter'.

   - De Bont, Dialect van Kempenland (1958) - pe:r, zelfstandig naamwoord mannelijk (eigennaam) 1) Peer, Peter; 2) kater

   - Cornelissen & Vervliet, Antwerps Idioticon (1899): PEER (scherpe e) - verkleinwoord Peerke(n). Verkorting v. Pieter of Petrus
2. zelfstandig naamwoord

   pèèr Cees Robben - detail uit Prent van de Week 27 september 1985- I - peer (vrucht)

   - Dirk Boutkan: (blz. 22) pèèr naast peer

   - Dialectenquête 1879: pruimen en père (meestal: pruim en père) (ui = eu van fr . Meuse)

   - Piet Heerkens; uit De knaorrie, t Peerebumke, 1949):
3. naam

   Dapper, pittig peerebumke, zuute troost in 't traonendal, rijk en vriendelijk suiker-umke, waor ik eens van stroebele zal, mee oe vuutjes staode in d'eerde, mee oe teentjes zuigde sap, mee oe blaoikes aosemde weerde uit de locht, om, nap aon nap, peer aon peer zuut vol te tappe, vol te spanne tot oe vel kleurt en zwelt van rijpe sappe naor den aord van oe gestel: vijftig sappige "Louise bonne d'Avrange" (hoe 'n rare taol!) wilde leveren en ik zie ze al ligge lokken op de schaol! Bonne Louise d'Avranches

   - Weijnen, Dialectatlas van N.-Brab. (1952): die pèèr is nie rèèp

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - de gèlste pèère wòrren et irst geplokke (Pierre van Beek: Tilburgse Taalplastiek 1970) - de gekste meisjes lopen het eerst tegen de lamp (woordspeling: geil ) ook - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - 150106

   - Cees Robben - Hed-dôk pèrkes zonder bökzuut... Frie? (19560915)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - pèèr (krt. 14)

4. Uit: Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant, A. Weijnen 1937 2 oorvijg

   - Cees Robben: vur en peut of en pèèr heddet hart nie
   ► Zie Dossier Peer
5. zelfstandig naamwoord

   Sierarke blèrt wir hèùzehôog./ Hij heej en pèèr gekreege (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Wè ist verschil?)

   - WBD III.1.2:32 'peer' = slag : ook: 'veeg, fleer, stomp, opdoffer, oplawaai, opneuker, opmieter, opduvel, maai, pets, hengst, labbezoet'

   - WBD III.1.2:35 'peer' = muilpeer; ook ' fleer, kaakslag'

6. Linosnede: Rolf Janssen

7. naam

   peertje verkleinwoord van 'pèèr' Petrus - Pirke - Donders; detail van een 'creditcard' met op de achterzijde een smeekbede Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

8. zelfstandig naamwoord

   Petertje, Pietje verkleinwoord van 'Peer', met vocaalkrimping

   - Daamen, Handschrift Tilburgs (1916) - "Pirke - verkleinwoord van Peter"

   - Creditcard van de Stichting Petrus Donders -
   

9. Pirke Donders, gij die ene zeege z èèt vur de meense omd è grènze vur jou nie bestonde omd è vur jou kleur, gelêû f, rang òf staand der nie toe deeje. Pirke Donders, meej oewen oope k èèk op de wèèreld die opkwaam vur iedere meedemeens as vur ene vriend die meej oew gouwe hart t èèd en römte ooverbrugde die liet zien d è God der is vur alle meens Pirke Donders, h èlp ons saome stèèrk te zèèn in moejeleke tije h èlp ons mekaare te leere kènnen èn begrèèpe h èlp ons om de wèèreld schôoner èn beeter te maoke. (2013)

   - Audioregistratie 1978 - Bij den Drèl, bij Pirke den Drèl! Bijnaome, dè was ok iets vruuger! Ge had dan hier nòg ene Paus zèllefs èn en Pauzin! En ene keizer, Cor de Nijs! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - WTT 2013 - vergelijk de verkleiningen: Geer > Girtje, heer > hirke, beer > birke, leer >lirke, etc.

perzik (Persica)

perzik (Persica)

1. zelfstandig naamwoord

   pis, urine

   - Brabantse Spreekwoorden, Mandos - sóndagse pis dugt nie (Sn'34) - (In Tilburg werd urine in kruiken ingezameld. Had men zaterdags te veel bier gedronken, dan bevatte de urine te weinig ammoniak, waar het juist om te doen was)

   - Karel de Beer, Bijnamenboek: Sientje pis = Sien van de Sande (blz.70.)

   - WBD III.2.2:27 'pisdoeken' = windsels (later: luiers)

   - WBD III.2.2:29 'pisdoek' = luier

2. Ill.: Thomé - pisbloem - paardebloem - mòlslaoj - taraxacum officinale

paardebloem, pisbloom, pissebloem (Taraxacum)

1. zelfstandig naamwoord

   peesje, katoentje van een lamp of kaars de touwsoort die gebruikt werd om bij het kinderspel haktollen de tol tijdens het werpen aan het draaien te brengen - Cees Robben - [Kinderen in een winkeltje:] Meneer, verkôôpte sewèèle nog drèèfdöllekes meej n zwipke en hakdöllekes meej n piske... (19800418) pees van een handboog - Cees Robben - t Taaije piske wier gespannen (19560714) de touwsoort die gemakkelijk brandt en smeult

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - piske blaoze, piske braande - al blazend een eindje pees gloeiend houden

2. piskeblaoze, -braande

   - Goedgetòld - blazend een eindje pees gloeiend houden
3. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Jan Steen - 'Bezoek van de huisarts' - 17e eeuw piskèèker piskijker

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - huisarts

   - WNT - PISKIJKER - geneesheer of kwakzalver

   - WTT 2011 - arts die uit het observeren van de urine zijn diagnosis stelde; vooral in gebruik om de arts aan te duiden die uit de urine van een vrouw kon vaststellen of zij zwanger was.

pitjeskaas - Henk van Rijen (1998): = gemèènekèès: komijnekaas, nagelkaas - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - komijnekaas, Leidse kaas - WBD III. 2.3:147 'pitjeskaas' = komijnekaas

slechte eter

pitsen, kieskeurig eten; met beetjes opeten

klappen, slaag pitte beure - slaag krijgen (minder zwaar dan 'slaog')

placht (verleden tijd van 'plegen')

plank, plankje

planten

plas, plasje

plas, plasje

1. zelfstandig naamwoord

   plek stuk grond, oppervlakte

   - WBD III.4.4:195 'plak','plek' = plaats;

   - WBD III.4.4:196 'plak/plek' = uitgestrektheid

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PLAK, PLEK zelfstandig naamwoord v. - plaats, ruimte. Plak maken veur 'n ander. Ge zit hier op mijn plek.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - plak zelfstandig naamwoord - plaats: mokt es wè plak!
2. zelfstandig naamwoord

   vlek

   - Pierre van Beek - vlek

   - Pierre van Beek - Hèdde naa al en plak in oew nuuw pak?
3. zelfstandig naamwoord

   plak, plakje, plaats, plaatsje, plek, plekje

   - Henk van Rijen - plaats, plek, vlek

   - WBD III.4.4:195 'plak' = plaats, ook 'plek'

   - WNT - PLAK (III) - plak, in verschillende opvattingen

   - Agge in plak vant zonnig straandje/ wir rondlôpt dur en natte stad/ dan witte òn al die dinge/ dègge oe vekaansie hèt gehad. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dan ist vurbij...)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 09 06 - We eete naauw "'n toernedootje" / Dès 'ne gewoone malsen bief / We zeggen niemir "in de plak van" / Dè hiet vort "alternatief".

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt - pantoffel

   - Stadsnieuws - Hij liep hil de rnèèrege in zene sjamberloek èn op zen plandèèze. - Hij liep de hele ochtend in zijn kamerjas en op zijn pantoffels. (130610)

   - WNT - PLADIJZEN - ww - gewestelijk in Z-Ned. 2) foppen, beetnemen
2. naam

   planke van houten planken

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - die wonde in die höskesin de irste tweej höskes van as ge, van in de planke kêete, die hèdde daor ok gehadplanke kêete zin wij aatijdaor hèbbe die van Van der Wal der gewond, van Van der Walèn vanDe Turk! (transcriptie Hans Hessels 2014)
3. naam

   planke hèùze Maycrete woningen aan de Jan van Rijzewijkstraat; circa 1949. Collectie Regionaal Archief Tilburg

   - Ammel plangke hèùze vur de wooningnood! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

plank, plankje

plagen

plaaggeest

1. zelfstandig naamwoord

   plaat, plaatje, ook grammofoonplaat(je)

   - WBD bakplaat (waarop het brood in de oven gebakken wordt)

   - WBD muurplaot - balk of plaat die plat op de buitenmuur van de lange gevel ligt.

   - WBD plaote - spieren tussen de staart en het kruis van de koe, ook genoemd: 'baande'
2. zelfstandig naamwoord

   plaotepoetser platenpoetser, knecht in de bakkerij die de bakplaten voorbereidt

   - Audio-opname 1978 - daor hèbbek in en bangkètbakkerij gestaon, jè, ge wit wèl, as plaotepoetser èn invètte èn zôo (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

plasse plassen, urineren

plasse plassen, urineren

pilaster

1. zelfstandig naamwoord
   - D'r aawe lui willen 't en hier in den omtrek alle boerekender, we leeren allemaol freet praoten! Ge kent de wereld haost niemer terug!" "'t Is zund genog veur 't schoon aaw plat!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Naor oome Teun; Nieuwe Tilburgsche Courant 24-2-1940) - ...mar wè'k zeggen wo, mijnheer pastoor, 't doe me plezier, dè ge plat praot! Ik waar al bang dè 't aanders zu worren as mee oewen veurganger." "Och," zee de kapelaon, "hij leert et nog wel; hij gooit er nog wel 'ns 'nen deftigen klaank deur mar dè komt mee de jaore wel geliek." "Wel jao," laachte de boer, "en dan is et nog geenen moordaonslag; mar as 't mee 't platpraote gedaon is, dan zijn we op 't verkeerde pad. Die mode moet nie onder et volk kome! Laote we praote zooas 't onze aawers en veuraawers deeën, dè-d-is ons goei recht! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

   - Piet Heerkens; uit: De Mus, 1939 -
2. naam

   M'N AAW PLAT Ik haaw toch zoveul van m'n schoon aaw plat; et rolt zo gezond van oew lippe en et slibbert er over oew tong zo glad en et huppelt zo locht op oew lippe. En ik veen et zo zund dè m'n schoon aaw plat zo zuutjesaon gao verdweene... 't is ruig, 't is rauw, - dè-d-is et! - 'n Fát die kan er geen schoon aon veene! Mar ìk, och, ik haaw toch zo veul van m'n plat; 't is oermuziek in m'n oore; 'k hè deurom et plat van m'n weeversstad veur m'n liekes uitverkore.

   - WBD III.1.4:210 'plat' = boertig; 'platvloers' = boertig

   - WBD III.4.4:227 'plat' = vlak, ook 'glad', 'effen', 'egaal'

3. 2.1 bijvoeglijk naamwoord, in het bijzonder toegepast op kinderen die nog niet kunnen lopen

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - latte kènder - nog in de wieg liggende kinderen

   - A.J.A.C. van Delft - "Ze bleef zitten met twee platte kinderen, terwijl ze weer op d'r leste beenen liep." Dit is: Haar man stierf terwijl ze twee kinderen had, die nog niet loopen konden, terwijl spoedig een nieuw kindje verwacht werd. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - 't Alderjongste is nog plat/ mar 't kan al kruipen op z'n gat. (Piet Heerkens; uit: De Mus, Sterke vrouw, 1939)

   - Anoniem, Nieuwe Tilburgse Courant, 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore, 'n Kaoi rikkemedaosie -

4. Nillus ha zis klène bluukes, daor ware twee platte kender bij, Jaans moes nog wè zuutjes aon doen, was pas efkus in de rij.

   - Cees Robben - Twee platte kender... en naa wir zôô... (19680322)

   - Cees Robben - Daor gao-se-wir mee dr twee platte kender... (19570223)

   - Lodewijk van de Bredevoort - Boer Van Stokkum ha 'n huis vol kleine kender en die zaten juist overal daor te kruipen, waor ge 't nie zudt verwaochte; deede de deur open dan zaat er aaltij een of aanderen blaog aachter die deur - gongde op 'ne stoel zitten dan hadde kaans dè ge op 'n plat keend gongt zitte - staakte oe beene onder de taoffel dan hadde aaltij gevaor tegen jonk meenschenvleesch aon te schuppe - ge kost er nie in of uit gaon zonder hier of daor te struikelen over 'n kenderlijfke... (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Hoe grôoter de strêûp hoe beeter. Ge had toen ok nòg veul mêer sorte kender dan teegesworreg. Ge had irst platte kènder. Dè waare de kiendjes die nòg nie kosse lôope. Die wèrre dikkels ok haawkènder genoemd, omdèt moeders ze òn de mèm moes haawe. Asse dan grôoter wiere van et zòg, dan waare-n-et irst klutjes, dan ploddekes, en dan brakke. Ge had ok nòg broekpoeperkes, jungskes, mèdjes òf durskes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - Informant Ad Vinken - natte kènder - kinderen die nog niet zindelijk zijn

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 07 'aachter de waoge meej en plat kèènd

   - WNT - (VII:2967) Platte kinderen - zulke die nog niet loopen kunnen

   - WNT - (XII:2374) Platte kinderen - kleine kinderen, die nog niet loopen kunnen, die nog moeten liggen.
   ► voor de volledige tekst zie rikkemendaosie.htm

1. zelfstandig naamwoord

   platinehaak uit Frans 'platine' en haak

   - WBD 'plàtiennehaok' (II:1060) - platinehaak

   - WNT lemma Platine (1928) - Eene vlakke, metalen plaat. De platte dunne ijzeren schijf met een handvat, waarmede de opening van een kachel of een fornuis van boven wordt toegedekt. In Vlaanderen.

   - WTT 2023 - In dit geval een haak waarmee de ijzeren schijf (zonder handvat) kon worden afgenomen of neergelegd. Mogelijk de haak rechts op fe foto hieronder.

2. Foto circa 1904. Fotograaf: Henri Berssenbrugge (?)

lange kookkachel met langwerpige platte buis en zichtbare pot; potkachel met naar achteren verlengd rookkanaal onder verlengde kookplaat

plavuis, gebakken vloertegel

plee, W.C.

plegen

plee, W.C.

wc-borstel

plein

bij woord pleite uit het Henreeuws

1. zelfstandig naamwoord

   kleverige, doorschijnende vloeistof uit sommige bomen; plèksel, hars, mèlk

   - WBD III.4.3:91 plèk - gom, hars

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Jan plèk = Jan van Laarhoven (blz. 51) [omdat hij onder andere plakband verkocht]

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - pläk, zelfstandig naamwoord mannelijk 'plek', plakmiddel (als gom, stijfsel, solutie)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PLAK zelfstandig naamwoord mannelijk - kleverige zelfstandigheid, waarmede men plakt.

2. plaats

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Is daor nòg plèk?

   - WBD III.4.4:199 'plek maken' = plaatsmaken

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PLEK, voor plaats, zoo in den eigenlijken zin, als in dien van 'in stede', even als het Lat. loco.

3. vlek

   - Henk van Rijen - 'Hè de naaw al un plèk in oew nuu pak!'

   - WBD III.1.1:32 'moederplek' = moedervlek

4. kleefkruid

   - WBD III.4.3:330 jan plèk - kleefkruid (Galium aparine)

5. Galium aparine - kleefkruid

benaming voor (vooral heren-)kapsel met veel brillantine

broodsoort

1. zelfstandig naamwoord

   bolus, bepaald baksel; ook 'plèkbrôojke'

   - Frans Verbunt - bolus; wegens zijn vorm ook 'plèkdròl' genoemd
2. zelfstandig naamwoord

   plèkjaones lekkernij van brood, bolus

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

1. werkwoord

   plakken 1. met lijm e.d. hechten, kleven

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Echt iemand om aachter ut behang te plekke en dan te verhuize (04-07-1969)

   - Cees Robben - [vrouw over man:] ...aachter t behang plekke en dan verhuize... (19770127)

   - Pierre van Beek - Ik zal vur jou wèl is ene vlieger plèkke (uit dankbaarheid) (Tilburgse Taalplastiek 167)
   

2. Stickers op de vuilcontainer plakken. Ontwerp van Sander Neijnens en Ivo van Leeuwen.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nòr Hitselpitsel, daor ist meej kraante dichtgeplèkt ('86) dooddoener, antwoord op de vraag 'Waarheen?'.

   - Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - 04-07-1964: ' Iemand, die grote nieuwsgierigheid aan de dag legde, kon te horen krijgen: "Komde van Gool, hedde soms geit op?" Het verband tot de nieuwsgierigheid ontgaat ons hier echter. Nieuwsgierige kinderen konden van hun vader als ze vroegen waar hij naar toe ging vernemen: "Naor Hitselpitsel" en als ze dan wilden weten waar dit was volgde er: "Daor is het mee kraanten dichtgeplèkt." Het wil ons voorkomen, dat we hier wellicht met "gezinstaal" te doen hebben. Zoals men weet, verschilt de taal niet enkel van gewest tot gewest, van plaats tot plaats, maar zelfs wel van wijk tot wijk. Zo spreekt men bv. op de Heikant van Tilburg heel anders dan in het centrum. Als nog kleinere gemeenschappen hebben we dan het gezin, dat ook zijn eigen uitdrukkingen heeft, die eigenlijk alleen maar in dit bepaalde gezin verstaan worden.'

   - WBD III.3.1:45 'plakken' = plakken

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - As t nie ineens plekt, zedde twiddes (23-10-1963; iets meteen goed doen want anders is de kans verkeken.
3. werkwoord

   2. Figuurlijk: ergens blijven, niet weg (willen) gaan uitdrukking - blèève plèkke - niet weten te vertrekken

   - WBD III.4.4:209 'plakken' = pruuven [namelijk in een café] èn blèève plèkke

   - WNT - PLAKKEN (II) m.b.t. personen: Blijven plakken, geplakt zitten - geen lust hebben om op te staan.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PLAKKEN, - blijven zitten, toeven. Hij blijft overal plakken. Bosch plèkke - plakken

4. Sticker van de Tilburgse carnavalsvereniging De Raawdaawers. Foto CuBra 2020. Sticker van de Tilburgse carnavalsvereniging De Jassen. Foto CuBra 2024.

plakplaatje, etiket

1. zelfstandig naamwoord

   plaksel, met water aangemaakt plakmeel; kleverige,doorschijnende vloeistof uit sommige bomen; plèk, hars, mèlk

   - WBD (II:709) plèksel - plaksel (niet vermeld)
2. zelfstandig naamwoord

   plèktrommel plaktrommel; een trommeltje waarin kinderen tijdens de vastentijd hun snoepgoed opspaarden om pas met Pasen op te eten. In de tussentijd was veel zoetigheid plakkerig geworden.

1. zelfstandig naamwoord

   plak, plakje, plaats, plaatsje, plek, plekje

   - Henk van Rijen - plaats, plek, vlek

   - WBD III.4.4:195 'plak' = plaats, ook 'plek'

   - WNT - PLAK (III) - plak, in verschillende opvattingen

   - Agge in plak vant zonnig straandje/ wir rondlôpt dur en natte stad/ dan witte òn al die dinge/ dègge oe vekaansie hèt gehad. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dan ist vurbij...)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 09 06 - We eete naauw "'n toernedootje" / Dès 'ne gewoone malsen bief / We zeggen niemir "in de plak van" / Dè hiet vort "alternatief".
2. zelfstandig naamwoord

   kleverige, doorschijnende vloeistof uit sommige bomen; plèksel, hars, mèlk

   - WBD III.4.3:91 plèk - gom, hars

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Jan plèk = Jan van Laarhoven (blz. 51) [omdat hij onder andere plakband verkocht]

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - pläk, zelfstandig naamwoord mannelijk 'plek', plakmiddel (als gom, stijfsel, solutie)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PLAK zelfstandig naamwoord mannelijk - kleverige zelfstandigheid, waarmede men plakt.

3. plaats

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Is daor nòg plèk?

   - WBD III.4.4:199 'plek maken' = plaatsmaken

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PLEK, voor plaats, zoo in den eigenlijken zin, als in dien van 'in stede', even als het Lat. loco.

4. vlek

   - Henk van Rijen - 'Hè de naaw al un plèk in oew nuu pak!'

   - WBD III.1.1:32 'moederplek' = moedervlek

5. kleefkruid

   - WBD III.4.3:330 jan plèk - kleefkruid (Galium aparine)

6. Galium aparine - kleefkruid

1. zelfstandig naamwoord

   plank, plankje

   - WBD bèddeplank, bèddeplaank - bedsteesponde (losse plank in de opening van de bedstede, die uitvallen voorkomt)

   - WBD bèddeplank, bèddebaank - beddeplank (plank in bedstede boven hoofd- of voeteneinde, om er iets op te leggen, of te zetten)

   - WBD zitplank (II:955) van de weefgetouw; ook: baank of zitbaank

   - Frans Verbunt - den dieje hee vort zôo drie plaanke onder zen reet (die zal het niet lang meer maken)

   - Frans Verbunt - de plaanke vant höske schèète
2. zelfstandig naamwoord

   plankje

   - Dirk Boutkan: plengske (blz. 27) verkleinwoord van 'plank', met umlaut

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - de plènkskes vant höske

   - Cees Robben - Moeten daor zien staon te kèèke... t Lekt wel unne sigaare-kiesjes-plenkskes-spèèkerkes-fabrikaant... (19640731)

   - Henk van Rijen - op et bènkske laag en plènkske èn en tèngske

3. gezegde metafoor voor de borsten van een vrouw

   - F. van der Meer (Ferry van de Zaande), Verhalen van een echte Tilburger, 2010 - Twee èrtjes òp n plèngske

plannetje = Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'plenneke'

plint

plein

plessen

plesserij, de afdeling in het textielfabriek waar geweven stukken gewassen worden

pluim

pluis

1. zelfstandig naamwoord

   1. pluisijzer, instrument om oneffenheden uit weefsels te verwijderen; nopijzer

   - Frank Klaroen (pseudoniem van Willem van Mook), Nieuwe Tilburgsche Courant 26-2-1941, Kruispolka - Een oude weverswoning, ergens in Oel. (...) En onder de oude hangklok zit een jong meisje te noppen. Haar teere vingeren hanteeren behendig het pluisijzer, dat als een nijdig vogeltje pikpik de noppen uit het weefsel trekt.

   - WBD II,4 p. 1054 - noppen" : Ongewenste oneffendheden met een nopijzer uit weefsels verwijderen. Voor weefsels van plantaardige en dierlijke oorsprong, indien de prijs dit toestaat (...) Stoppen en noppen met een nopijzer"; de kno(o)pjes worden genopt, witte pikkeltjes worden genopt, de kno(o)pjes halen ze er met een pluisijzer uit."

   - WBD II,4 p. 1056 - De ongewenste oneffendheden worden nu met een nopijzer (een soort pincet) en een nopschaar (...) uit het weefsel verwijderd, zonder dat het weefsel beschadigd wordt. Dit noppen vergt veel ervaring en de meisjes, die dit werk doen, krijgen dan ook een speciale opleiding." - Van Dale zegt bij nopschaar": Schaar om de noppen van lakens enz . af te knippen." Grothe spreekt op p . 380 van pincet" of nopijzer".

2. Tilburgse nopsters, begin 1900 gefotografeerd door Henri Berssenbrugge. Uit: Jef van Gils en Ronald Peeters, Tilburgers in beeld (1996) Nopijzer - 1960 - collectie Audax Textielmuseum Nopijzer - 1960 - collectie Audax Textielmuseum 2. overdrachtelijk: pincet voor huishoudelijk gebruik

   - Naarus Brieven van een oud Tilburger -Toen me de rest ophan zate me ammel mee ons kaoke te vringe en te vreuke, die waren ontzet; en dè kwaam ok wir in orde, want ik haolde beneeë in [een] pluisijzer en één vur één wieren ze toen op innen stoel gezet om de stukken pees tussen de taanden en tendjes uit te trekke. (Column in Groot Tilburg; ca. 1940)

3. Piet van Beers Gin vergif op de tùin: En zitten er in kôol of slaoi/ wè slekke, of wè lùize,/ dan laot ik heur z'er èen vur èen/ mee 'n pincet ùitplùize. (With Love; 1982-1987)

   - Zegsman Fons van den Hout (2012) - Vanwege de gelijkenis heeft het waarschijnlijk later de betekenis van pincet gekregen. Ik hoorde het woord vaker gebruiken door mijn overleden tante Miet, die haar hele leven bij AaBe gewerkt heeft.
4. zelfstandig naamwoord

   plèùster pluister; lakenpluister; nopster

   - WTT 2012 - de beroepsnaam 'lakenpluister' komt niet voor in de Tilburgse adresboeken van de 20ste eeuw. In plaats daarvan: 'pluister, stukkenpluister, wolpluister, stukkennopster, nopster'. Vanaf 1938 komt 'stukkennopster' niet meer in de adresboeken voor, alleen nog 'nopster'. 'Wolpluister' komt na 1928 niet meer voor. In 1963 verschijnt voor het eerst 'thuispluister' als beroepsnaam.
   ► Voor een beschrijving van de

   ► Voor een beschrijving van de werkzaamheden zie plèùsèèzer.

5. NieuweTilburgsche Courant 16-1-1920

   - Interview Hermans - 1978 - Dè waare pluizersèn degeenedegeene degeene die, die dè ..dè waare pluisers, zin ze hè dè zèn de plèùsers. (transcriptie Hans Hessels, 2013)

1. werkwoord

   pluizen; handmatige nabewerking van geweven stukken (net als noppen): plèùze - plôos - geplooze (overgankelijk) geen vocaalkrimping de pluizen in het weefsel verwijderen.

   - Anoniem 1959
   
2. werkwoord

   Toen ging ie mee bukkum leure, mee de kreugel van de buur, Jaans pluisde wol, deej stukke, 't was genog vur brood en huur. (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie) manier van eten

   - WBD III, 2, 3 Eten en drinken (2004) - Langzaam en met smaak eten door kleine stukjes uit te zoeken of af te plukken (peuzelen); waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam.
   ► voor de volledige tekst

   ► voor de volledige tekst Klik hier

plavuis

plezierig

plezierig

1. zelfstandig naamwoord

   politie(apparaat), politieagent

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ge zaagt ginne pliesie

2. Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - pliesie, plisie, plitie, pelisie, peliesie, pelissie

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Gaon we driehappelepappe of pliesieke speulen mee vreuke? (15-06-1963)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 05 19 - In hil 't laand stao de pliessie klaor / Om naor Tilburg te rèzen [...] Naor hier, omdet 'n woensdag dan / Peliessie-festival is.

   - Interview Jolen - 1978 - De pliesiedie bròchten oe nòr hèùs èn dan krêede tèùs op oew soodemieter! (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   ► KLIK HIER om naar de pagina met de audiobestanden van dit interview te gaan - Elie van Schilt; Pliessie, op de fiets mee zunne saobel on de tussenstang, niks ginne revolver, daor konne alléén mar ongelukken mee gebeuren. (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)
3. zelfstandig naamwoord
   - Gao naor hèùs snotjong of moet ik de pliesie erbij haole. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Ge moet nòr de pliesie gaon en hum òn gaon geeve, hij heej nie te slaon. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) - WBD III.3.1:345 'politiesmeris, tuut, wout, vethol, vetkees' = politieagent
4. zelfstandig naamwoord

   pliesiebroo, pliesiebuuroo politiebureau

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 11 28 - Boer Jaanse kwaam al maondelang / Steeds op dezelfde tèd / Goed kaod op 't peliesieb'roo: / Ik zè wir kiepe kwèt.

   - Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Toen zaat de Keuringsdienst bezije et plesiebuuroo, et ouwe pliesiebuuroo, dè zogezeej in de Zwijzestraot èn daor was zogezeej de Keuringsdienst (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

agent van politie

politiepet (?)

wimper

wimper

1. zelfstandig naamwoord

   in twee betekenissen; zowel negastief als positief

   - WTT 2013 - de discrepantie is niet vreemd; vergelijk bijvoorbeeld 'drölleke'
   ► plòd
2. zelfstandig naamwoord

   1 geniepig, klein persoontje, trage, vadsige persoon

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - As plöddeke-vèùl de kaomer doe, dan stinken alle huukskes.

   - Informant Ad Vinken; klèèn plöddeke - kind van klein formaat

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "'t is in alle geval mar 'n plöddeke (een prul ventje)"

   - Henk van Rijen - vööl plöddeke - geniepig (vies) vrouwspersoon

   - Dè en plöddeke betêekent,/ en slonzege luie vrouw? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - WBD III.2.2:114 'ploddeke' = zedelijk slecht meisje

3. 2 troetelnaam ...lillik plöddeke daor ge staot (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
4. zelfstandig naamwoord

   3 andere bronnen

ploegen

ploegstaart

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.4.4:256 'plok' = menigte, troep
2. werkwoord

   verleden tijd van plukke plok

   - en ik plok uuverig verder. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord

   pluim

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - de schaawe mee der plèùme om dere kòp

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'meej 'n plùmke op z'ne kop'

   - WBD III.4.1:38 'pluim' - vogelveer

   - WBD III.4.2:35 'pluim' - harig uiteinde van een staart

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - plö.m, zelfstandig naamwoord vrouwelijk pluim: 1) veer, 2) grote pronkveer op de hoed
2. zelfstandig naamwoord

   pluimpje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'meej 'n plùmke op z'ne kop'
3. zelfstandig naamwoord

   plonsplee primitieve toiletvoorziening waarbij de ontlasting direct in het water van de onderliggende put valt

   - Die plee stond aon et schop gebouwd en ha un schèùn dak. Daor zaat un grôte grune deur veur. Van den binnekaant konstem meej unne wörvel op slot doen. Al wegge liet vallen, viel in enne diepe put. Waar de put pas leeg gemaokt, éne keer per jaor kwaam de strontboer, dieje put meej emmers leegscheppen, dan heurde gij enne plons as enne verre echo. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
4. zelfstandig naamwoord

   plôoje

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - De plôoje-n-öt oew gat rije zo hard fietsen dat de billen worden strakgetrokken

1. werkwoord

   ploos, pluisde

   - Dirk Boutkan (blz. 40) plosde/ ploosde (met of zonder vocaalkrimping)

2. verleden tijd van plèùze

1. zelfstandig naamwoord

   pluis

   - WBD III.4.4:267 'pluis' = dot

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk - pluis, vlokje, rafeltje, haartje.
2. zelfstandig naamwoord

   pluisje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'ik zie de plùskes witte wol'

   - WBD plöskes (II:1254) - pluisjes (slijtsel van kleding)

   - WBD III.4.1:41 'pluiskes', ook 'duivelshaar' - dons of nestveren

   - WBD III.4.4:267 'pluisje' = dot
3. zelfstandig naamwoord

   ploster [plöster ?] pleister

   - Moeder geef me gaaw 'ne ploster... (Piet Heerkens; Kritieke, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941)

1. zelfstandig naamwoord

   plaat, plaatje, ook grammofoonplaat(je)

   - WBD bakplaat (waarop het brood in de oven gebakken wordt)

   - WBD muurplaot - balk of plaat die plat op de buitenmuur van de lange gevel ligt.

   - WBD plaote - spieren tussen de staart en het kruis van de koe, ook genoemd: 'baande'
2. zelfstandig naamwoord

   plaotepoetser platenpoetser, knecht in de bakkerij die de bakplaten voorbereidt

   - Audio-opname 1978 - daor hèbbek in en bangkètbakkerij gestaon, jè, ge wit wèl, as plaotepoetser èn invètte èn zôo (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)
3. zelfstandig naamwoord

   plaatje Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - fietsplòtje

   - Cees Robben - et vurplòtje stao schêef;

   - WBD (II:2794) 'lichtplòtj ə s' - lichtslekken, berrieslekken

   - WBD III.5.1:311 'plaatje' = illustratie (in tijdschift of boek)

   - WBD III.3.2:352 plòtje of bildje = prentje

   - WBD III.3.3.206 plòtje = heiligenprentje

plaats; omsloten binnenplaats achter een huis

1. werkwoord

   plaatsen

   - WBD III.3.1:389 'plaatsen' = stationeren
2. werkwoord

   p luiere Aan een slepende ziekte of een kwaal lijden.

   - Een roestpraatje (Weekblad van Tilburg, 5 oktober 1867): Mer 't [de ellende] komt van den Heer () deur 't zwart van de patrasen, en 't pluiere van 't jonk, dat naauw dood is. Daar geannoteerd als: sukkelen. - In Van de Schelde tot de Weichsel (deel 1, 1882) geannoteerd als: lang ziekelijk zijn, uitteren.

   - WNT - lemma Pluieren: Kwijnen, aan een slepende ziekte sukkelen, ziekelijk zijn. (1932)

plaats; omsloten binnenplaats achter een huis

nare zaak, in het bijzonder een ziekte of kwaal

1. werkwoord

   plukken

   - Dialectenquête 1887 Willems - plukke - plok - geplokke - WBD veevoer verzamelen, ook 'blaaje' genoemd

   - Dialectenquête 1876 - de jungskes hebbe blumpkes geplòkke

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Der slinten der zoveul aon, dek ze nie geplokken kon krège (feb. 1962)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - de gèlste pèère wòrren et irst geplòkke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - de gekste lopen het eerste tegen de lamp.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - GEPLOKKEN: 3e hoofdvorm van 'plukken'
2. zelfstandig naamwoord

   plukselköltje plukselkuiltje

bijvoeglijk naamwoord: pluchen korte u

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD jonge kip

   - WBD poel poel poel, eend, ind - roepwoorden voor de eend; hiernaast zijn daarvoor gangbaar: 'woele woele woele woele' en 'endvoogel'

   - WBD III.4.4:180 'poel' = kreek

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - POELEN of POELIËN noemen sommige buitenlieden de hoenderen; anderen verstaan eronder 'krieltjes'.

   - WNT - POEL - in zuidel. dialecten: kuiken van het vrouwelijk geslacht.
2. zelfstandig naamwoord

   prijs mogelijk van Engels 'pool', de geldelijke inleg bij het voorspellen van sportuitslagen

   - A.J.A.C. van Delft - Wij gaon vliegers maar ook duiven "oplaoten" en laten dan los "twee duiven en drie horens", waarmede wij "prijs verdienen en ook den scherreweg", terwijl een ander "geen veerke thuis had" en er zoodoende weinig om gaf, wie met "de poel" ging strijken.(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

kinderspel

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD jonge kip

   - WBD poel poel poel, eend, ind - roepwoorden voor de eend; hiernaast zijn daarvoor gangbaar: 'woele woele woele woele' en 'endvoogel'

   - WBD III.4.4:180 'poel' = kreek

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - POELEN of POELIËN noemen sommige buitenlieden de hoenderen; anderen verstaan eronder 'krieltjes'.

   - WNT - POEL - in zuidel. dialecten: kuiken van het vrouwelijk geslacht.
2. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - Gift den oome is en poeleke. Witt. - kinderwoord voor 'handje'

   - WBD III.1.2:149 'poelekes';'pollekes' = handen (kindernamen)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - POELEKEN behoort hier onder de liefelijke woordjes welke minnenden elkander geven. Men zegt het ook veel aan de kinderen.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal - POELEKE o - kinderhandje, tegen een kind gezegd.

poolen [Engels: pool]

1. zelfstandig naamwoord
   - WNT - POELEPETAAT - Ontleend aan Frans: poule pintade, waarvan het tweede woord aan het Sp. pintado is ontleend, dat een Lat. vorm pinctatus doet onderstellen. De beteekenis is dus eigenlijk 'gespikkelde kip'

2. parelhoen (Numida meleagris)

   - Cees Robben - [Van de menukaart in een restaurant:] Irst kiepe-soep... Dan kiepe-regout. Dan poelepetaat mee n tietaai toe... Dan nog efkes kaokele en de roest op... (19710709)

   - WBD III.4.1:185 'poelepetaat' - parelhoen (Numida meleagris) - frequent in Tilburg
3. naam

   numida meleagris- poelepetaot Benamingen parelhoen in Woordenboek van de Brabantse Dialecten

   - m'n lekker sjeklaatje, / m'n marremelaadje, / m'n poelepetaatje, (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Michieltje, 1938)

   - Hey, mijne kleine, poelepetaat/ Nou wordt het wel, een beetje te laat... (Tony Ansems, Hey klein drölleke; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009)

4. vrouwspersoon die opvalt door dom of raar doen

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de poelapetaote = zussen Blomjous (blz. 26)

Pierre van Beek - aaw poelie - oude vrijster

met of in water spelen

slappe koffie, loerie

1. zelfstandig naamwoord

   geld

   - WBD III.3.1.136 'poem', 'poemelezjang, centen, duiten, buit' = geld

   - Pierre van Beek "Om de poem (geld) is het al te doen!" nietwaar? (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950)
2. zelfstandig naamwoord

   poep poep

   - WBD III.1.1. lemma uitwerpselen frequent vooral noordelijk Tilburg

1. zelfstandig naamwoord

   De Hoogtestraat, die vroeger een slechte reputatie had

   - Ingezonden brief in de Nieuwe Tilburgsche Courant door Tijl, 24-10-1934 - Beleefd verzoek ik UEd. een plaatsje voor het volgende in uw veel gelezen blad, waarvoor bij voorbaat mijn dank. Geregeld de agenda's der Raadsvergaderingen der gemeente Tilburg lezende valt het mij op dat aanhoudend voorkomt: Voorstel tot het bestraten van deze of gene straat of weg". Nu zou ik wel eens willen weten hoelang het gewoonlijk duurt, dat aan bestrating wordt begonnen, indien het bij den Raad aangenomen is. Mij is nl. bekend, dat door den Raad circa drie jaar geleden werd besloten de Hoogtestraat (alias Poepersteeg) gelegen in den schaduw van den stadstoren en Stadhuis met oude keien te bestraten; evenwel is er tot op heden van bestrating niets te zien; wel schijnt het een goede opslagplaats te zijn voor alle soorten afbraak, huisvuil. Ook bestaat er naar ik vermeen in den Raad een Gezondheidscommissie en zou deze heeren in overweging willen geven bedoelde straat tegen regenachtig of broeiend weer te willen bewandelen, daar dan de afval van de daarin liggende lederfabriek een afschuwelijken stank verspreidt en de gansche geving verpest. Ook voor de vereniging der dierenbescherming is er werk, indien bij regenachtig weer of langdurige droogte de vrachten chemicaliën en huiden afgeleverd moeten worden, dan kunnen zij telkens constateeren, dat de wielen der camions moeten worden uitgegraven en de paarden worden bewerkt met ijzeren staven en buizen om ter plaatse te kunnen komen. Aan de commisssie tot vaststellen van nieuwe straatnamen wil ik voorstellen den naam Hoogtestraat te wijzigen in Amorstraat of steeg, daar hij op dit terrein veel werkzaamheden heeft te verrichten, zodat hij het niet meer met pijl en boog af kan en een mitrailleur zal moeten aanschaffen. - Anoniem, uit het straatlied Toen ik nog n jungske was (De poepesteeg)

2. Toen ik nog een jungske was Van een jaar of negen Kwam ik in de poepesteeg Een grote joekel tegen Ik dacht als ik nou verder loop Dan kan ie misschien wel bijten Maar hij schoot een poortje in En ging daar zitten schijten Tralala lala (bis)

   ► voor de volledige tekst op CuBra

   ► voor de volledige tekst op CuBra Klik hier

1. zelfstandig naamwoord

   De Hoogtestraat, die vroeger een slechte reputatie had

   - Ingezonden brief in de Nieuwe Tilburgsche Courant door Tijl, 24-10-1934 - Beleefd verzoek ik UEd. een plaatsje voor het volgende in uw veel gelezen blad, waarvoor bij voorbaat mijn dank. Geregeld de agenda's der Raadsvergaderingen der gemeente Tilburg lezende valt het mij op dat aanhoudend voorkomt: Voorstel tot het bestraten van deze of gene straat of weg". Nu zou ik wel eens willen weten hoelang het gewoonlijk duurt, dat aan bestrating wordt begonnen, indien het bij den Raad aangenomen is. Mij is nl. bekend, dat door den Raad circa drie jaar geleden werd besloten de Hoogtestraat (alias Poepersteeg) gelegen in den schaduw van den stadstoren en Stadhuis met oude keien te bestraten; evenwel is er tot op heden van bestrating niets te zien; wel schijnt het een goede opslagplaats te zijn voor alle soorten afbraak, huisvuil. Ook bestaat er naar ik vermeen in den Raad een Gezondheidscommissie en zou deze heeren in overweging willen geven bedoelde straat tegen regenachtig of broeiend weer te willen bewandelen, daar dan de afval van de daarin liggende lederfabriek een afschuwelijken stank verspreidt en de gansche geving verpest. Ook voor de vereniging der dierenbescherming is er werk, indien bij regenachtig weer of langdurige droogte de vrachten chemicaliën en huiden afgeleverd moeten worden, dan kunnen zij telkens constateeren, dat de wielen der camions moeten worden uitgegraven en de paarden worden bewerkt met ijzeren staven en buizen om ter plaatse te kunnen komen. Aan de commisssie tot vaststellen van nieuwe straatnamen wil ik voorstellen den naam Hoogtestraat te wijzigen in Amorstraat of steeg, daar hij op dit terrein veel werkzaamheden heeft te verrichten, zodat hij het niet meer met pijl en boog af kan en een mitrailleur zal moeten aanschaffen. - Anoniem, uit het straatlied Toen ik nog n jungske was (De poepesteeg)

2. Toen ik nog een jungske was Van een jaar of negen Kwam ik in de poepesteeg Een grote joekel tegen Ik dacht als ik nou verder loop Dan kan ie misschien wel bijten Maar hij schoot een poortje in En ging daar zitten schijten Tralala lala (bis)

   ► voor de volledige tekst op CuBra

   ► voor de volledige tekst op CuBra Klik hier

1. zelfstandig naamwoord

   achterste, gat, kont vorm en kleur van de oude munt 'stuiver' doen vermoeden dat met name de aars, de sluitspier bedoeld is

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "ze viel op 're poepestuiver"

2. Henk van Rijen - 'poepstööver'

   - WBD III.1.1. lemma achterwerk - poepstuiver, uitsluitend opgetekend voor Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma achterwerk - poepe(n)stuiver, uitsluitend opgetekend voor Tilburg
   ► stèùver
3. zelfstandig naamwoord

   poepke

   - WBD III.1.1. lemma Wind frequent centraal oostelijk en westelijk Tilburg

1. zelfstandig naamwoord

   achterste, gat, kont vorm en kleur van de oude munt 'stuiver' doen vermoeden dat met name de aars, de sluitspier bedoeld is

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "ze viel op 're poepestuiver"

2. Henk van Rijen - 'poepstööver'

   - WBD III.1.1. lemma achterwerk - poepstuiver, uitsluitend opgetekend voor Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma achterwerk - poepe(n)stuiver, uitsluitend opgetekend voor Tilburg
   ► stèùver
3. zelfstandig naamwoord

   poepke

   - WBD III.1.1. lemma Wind frequent centraal oostelijk en westelijk Tilburg

vrouwelijk geslachtsdeel

1. zelfstandig naamwoord

   katje; aarachtige bloeiwijze van sommige bomen

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - dènke ene vètte kaoter te strikke, èn et waar en maoger poeske (D'16)

   - Cees Robben - t poeske aaide langs de neus... (19560609)

   - WBD III.4.3:128 poeske - wilgenkatje verkleinwoord van 'poes'

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord o. 'poeske' 1) katje (van wilgebomen en -struiken); 2) wollige pluim van het wollegras (dat bij vennen groeit).

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - poeskes zelfstandig naamwoord - katjes van de wilgeboom
2. zelfstandig naamwoord

   poetjakker

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant, Uit 't klokhuis van Brabant 1, 9-10-1929 - ...al wè'k schrijf is vur ons eigen Brabantsche volk en daor hee ginneneene vremde sjandoedel z'n snotneus tusschen te steke. As die vremde poetjakkers 't nie of mar hallef kunnen lezen...

1. zelfstandig naamwoord

   in essentie verkleinwoord van poes diverse betekenissen 1 slecht verzorgd meisje

   - Henk van Rijen - 'vööl poetje' - viespoes, slordig mens

   - WNT - POET (II) 5. Als benaming voor een lichte vrouw: hoer. Wellicht in deze opvatting onder invloed van spaans 'puta'. 6. Vuil, goor vrouwspersoon.
2. naam

   2 koosnaam

   - WNT - POET (II) 4. als vleinaam: b) gebezigd met betrekking tot een klein kind of een geliefde. Lief aanvallig kind of jong meisje, lieveling. 5. Als benaming voor een lichte vrouw: hoer. Wellicht in deze opvatting onder invloed van spaans 'puta'. 6. Vuil, goor vrouwspersoon.
3. naam

   3 roepnaam 4 kinderspel

   - A.J.A.C. van Delft - Een spelletje, welks herkomst van naam Joost weten mag, was "poetje". Het was een gevangenspelletje enkel door jongens gespeeld. Tegen een schuurdeur of stal werd een grooten halven cirkel getrokken. Daar stond de vanger in. Hij mocht tijdens het vangen echter zijn handen die hij samengevouwen dichtgeknepen had, niet los maken. De losloopenden waren vrij in hunne bewegingen. Had de vanger er een met zijn gesloten handen getikt, dan was deze vanger en hij kon vrij mee rond den vanger dollen. Zóó ging het reeds voor zestig jaar en menige school ziet het spelletje herhalen. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 106; 23 maart 1929)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - poetje zelfstandig naamwoord - poetje (vangspel)

Poetzak heeft zeer uiteenlopende betekenissen dan wel verklaringen: bed, poetszak, troetelwoord voor een kind. Brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965 - archief erven Pierre van Beek

1. zelfstandig naamwoord

   mogelijk de verbastering van het Franse gerecht 'profiterol'

   - WBD III.2.3:215 'pofferol' = communietaart
   
2. zelfstandig naamwoord

   pòkke pokken; ziekte

   - Interview Jolen - 1978 - De pòkke! Dè wèl! Dè weet ik nòg goed. Dè weet ik nòg hêel goed! Dan wèrde nòg aachternò geroepe Dènkt eraon hor, die heej de pòkke!! Dè was vruuger Körvels Huukske, Bèrndèèk, Schòpsteeg, Diepestraot, Milstraot, tòt òn, tòt òn, bekaant òn tòt Sint Anna kèrk toe! (transcriptie Hans Hessels, 2013)

paadje, padje verkleinwoord van 'pad', via plur. 'paden; paoden' met d-syncope

1. zelfstandig naamwoord

   hand, handen, handje Uit Latijns pollex = duim (of grote teen) In het Javaans 'pol' (verkorting van djempol) = duim

   - Blèèft er meej oew pòllen aaf! - Blijf er met je fikken, jatten,handen af en naa slaode de poltje midde in dè polleke en kikt uit vur mèn polle ... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - WBD III.1.1:148 'pollen' = handen, ook: 'poten', 'fikken', 'klauwen', enz. 149 'pollen' = handen (kindernaam)
2. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord

   - G. Steijns, Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2004 - Mèn pòlleke sloeg iedere keer teegen ene schaawer asser wir êene vurbijkwaam.

   - WNT - POL (I) - Een andere beteekenis die zich ontwikkeld heeft uit die van 15) 'dikke, ronde massa', is die van poezelig, klein, mollig handje; 16) vervolgens voor hand in het algemeen (uitsl.in Vl. België)

   - Pierre van Beek - kinderhandje (variant van 'poeleke')

   - WBD III.1.1:149 'polletjes','poeletjes' = handen (kindernaam)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'polleke' zelfstandig naamwoord - handje
3. naam

   roepnaam

1. zelfstandig naamwoord

   hand, handen, handje Uit Latijns pollex = duim (of grote teen) In het Javaans 'pol' (verkorting van djempol) = duim

   - Blèèft er meej oew pòllen aaf! - Blijf er met je fikken, jatten,handen af en naa slaode de poltje midde in dè polleke en kikt uit vur mèn polle ... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - WBD III.1.1:148 'pollen' = handen, ook: 'poten', 'fikken', 'klauwen', enz. 149 'pollen' = handen (kindernaam)
2. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord

   - G. Steijns, Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2004 - Mèn pòlleke sloeg iedere keer teegen ene schaawer asser wir êene vurbijkwaam.

   - WNT - POL (I) - Een andere beteekenis die zich ontwikkeld heeft uit die van 15) 'dikke, ronde massa', is die van poezelig, klein, mollig handje; 16) vervolgens voor hand in het algemeen (uitsl.in Vl. België)

   - Pierre van Beek - kinderhandje (variant van 'poeleke')

   - WBD III.1.1:149 'polletjes','poeletjes' = handen (kindernaam)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'polleke' zelfstandig naamwoord - handje
3. naam

   roepnaam

1. zelfstandig naamwoord

   pollepel

   - WNT - Een vorm die, naar men wil, door assimilatie is ontstaan uit potlepel (...) Groote houten lepel met een rond blad (lemma pollepel, 1934)

   - MNW - zelfstandig naamwoord mannelijk Pollepel, houten lepel met een langen steel. Het woord kan geassimileerd zijn uit potlepel ...

2. Uitdrukking

   - Pierre van Beek - Wie "soep mee den heiligen pollepel" at, moest zich ook met heel dunne soep tevreden stellen. Het feit, dat de pollepel "geheiligd" was, vergoedde uiteraard, wel iets! (Tilburgse Taalplastiek, 24-6-1964)

   - Cees Robben - Prent van de week - 24-6-1974

   - Ed Schilders - Overigens, die pollepel (in de pan, in de prent aan de muur, in de Prent van de week) is ook niet onbelangrijk. Van Beek vermeldt dat verdunde soep ook wel soep mee den heiligen pollepel werd genoemd. Een verklaring voor deze uitdrukking heeft hij niet behalve dat het een schrale troost was. Ik denk dat het, in het dialect, soep meej den hèllege pòlleepel was. Hèllege komt van heiligen, ofwel wijden. In dit geval is de pollepel echter niet door een priester geheiligd met (wij)water, maar door moeder de vrouw met water uit de kraan. (Slaoj meej aaj mee jèùn meej èèrpel - Aan tafel met Cees Robben Tilburgs Prentebuukske nr. 9; 2008)
   ► lewaajsoep

1. zelfstandig naamwoord

   hand, handen, handje Uit Latijns pollex = duim (of grote teen) In het Javaans 'pol' (verkorting van djempol) = duim

   - Blèèft er meej oew pòllen aaf! - Blijf er met je fikken, jatten,handen af en naa slaode de poltje midde in dè polleke en kikt uit vur mèn polle ... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - WBD III.1.1:148 'pollen' = handen, ook: 'poten', 'fikken', 'klauwen', enz. 149 'pollen' = handen (kindernaam)
2. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord

   - G. Steijns, Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2004 - Mèn pòlleke sloeg iedere keer teegen ene schaawer asser wir êene vurbijkwaam.

   - WNT - POL (I) - Een andere beteekenis die zich ontwikkeld heeft uit die van 15) 'dikke, ronde massa', is die van poezelig, klein, mollig handje; 16) vervolgens voor hand in het algemeen (uitsl.in Vl. België)

   - Pierre van Beek - kinderhandje (variant van 'poeleke')

   - WBD III.1.1:149 'polletjes','poeletjes' = handen (kindernaam)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'polleke' zelfstandig naamwoord - handje
3. naam

   roepnaam

4. zelfstandig naamwoord

   polletje Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

   
   ► pòl

pulken, peuteren

pollebaksel, baksel zo groot als een kinderhand (mik = witbrood)

kijven, snauwen; de etymologie is niet bekend

politiek

1. zelfstandig naamwoord
   - WNT - POLLEVIJ - hooge (soms ook: lage) hak van een schoen

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - hij vèègt er zen pòlleviejen òn aaf (D'16) -hij lapt het aan zijn laars

   - WNT - Schuermans: Dat veeg ik aan mijne pollevieën - dat trek ik mij niet aan

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "pollevieë - hij vaigt er z'n pollevieë an aaf (geeft er den brui van)...
2. zelfstandig naamwoord

   Palingverkoopster op de markt - Foto: Regionaal Archief Tilburg pòlling Europese paling - Anguilla anguilla 1. paling

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Meej de kèrmes stòn ooveral pòllingkraome

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - paoling; gerukte polling

   - Piet van Beers, Kermis:

3. Ik dènk nog òn de tèèd zô´t vruuger was. Ge naamt dan bosse polling meej nòr hèùs. Ons moeder ha iets lèkkers opt fernèùs, èn sáoves nòr ´n kroeg of ´n tèrras.

   - Cees Robben - Daor zwemmen gin vissen en paolingen in,/ Die bisten zijn wel wijzer... (19540515) - Elie van Schilt, Ut knaol, CuBra - Ut knaol was toen nog zò helder, ge kéékt zo naor dun bojum en kont de waoterplaanten die er toen nog groeide, onder waoter op en neer zien bewegen, ok de vissen zaagde zo zwemmen en er wier veul gevist, mar die werden nie net as nau teruggegooid, die baarzen en voorntjes, en ok de polling ging mee naor huis en wier schongemokt en gebakken. - Jan Naaijkens, Het dorp van onze jeugd - De kop van Jut stond er, en een oliebollenkraam, en Catoke Vis verkocht er paling: "Hier, dan doe ik er deze dikke nog bij en deze en deze, allé, n pond polling vur twee kwartjes". - Lechim, Kermis haauwe:

4. Ons Jantje maauwt om olliebolle Ons Mietje om 'n suikerspin Ons Wies die vraogt gerukte paoling Ieder wil z'nen ège zin,

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Jaaaene mallemeule èn enen hoogaatie èn ene ootooskòtters èn zôo èn dan gebakkraome èn snoep èn nooga, olliebòlle èn, jè, pòllinge èn zôo
5. zelfstandig naamwoord

   Òn alles hèb ik meegedaon k hèb ooveral ingezeete. Kenêelstok sèùkerspin èn friet Zèlfs pòlling hèk gegeete.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken?, Dl. 1, 2006 - As we dè jaorlukse spektaokel dan hillemol goed han bekeke, kocht ie un pond paoling. Dè waren dan van die dunnekes, zôo dè iederéén der ééne ha. De klenste lagen dan al te bed, die wiese nog nie hoe lekker polling kon zèèn, aanders waar ie nog nie toegekomen.

   - Nel Timmermans, 'Gerukte pòlling', CuBra; 200? - ...mar pòlling daor konde vruuger ons Moeder vur wakker maoke.

   - WBD III.2.3:75 'paling ' = gerookte panpaling

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'polling' zelfstandig naamwoord paling

6. 2. uit de neus gepeuterd snot

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - hij pöllekte wèl zonne polling öt zen neus

7. Prentbriefkaart ter promotie van de 'Jaozeetie' (zie dat lemma). Afbeelding: facebook.com/dejaozeetie, 2019.

paaltje

Uit Frans 'pommelé' = appelgrauwe schimmel

1. zelfstandig naamwoord

   pomerans, dopje van leer of vilt aan de punt van de keu

   - Cees Robben, ongedateerd knipsel) - Ik zal oe is meej et dik ènd van mene keu óp oewe pómmeraans timmere.

   - Frans Verbunt - iemes op zene pommeraans timmere - op zijn kop geven
2. werkwoord

   pompe pompen

   - Dirk Boutkan (blz. 27) uit het cluster mpt wordt de p steeds verzwegen: pomt, pomte, gepomt

   - WBD III 4,2:167 lemma Pompen van de meikever - Het herhaalde malen met de vleugels bewegen voordat een meikever opvliegt. tellen Tilburg mulderen Tilburg pompen Tîlburg

Henk van Rijen - roerdomp (Botaurus stellaris)

stenen bak onder een pomp

puimsteen nog geen bewijsplaatsen aangetroffen

pompstation

verkorte vorm van japon

1. zelfstandig naamwoord

   pony , hit, klein paard van het Shetlandras (Hitland) 1 het paardje

   - WBD 'pónnie', 'poonie', (Hasselt:) pónnie; ook 'hit'

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ge kunt ginne pónnie spanne vur en koolekèèr (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - je moet iemand niet te zwaar belasten
2. naam

   2 overdrachtelijk: dienstmeid, dienstmeisje

   - ...ze waar erten aon et zaaien mee Leentje, et ponnieke. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939) - In de keuken van de pastorie zaat Hanna mee de ponnie 't aovondgebed te bidden... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939) - De huishoudster - de oudere zuster van den pastoor - zaat mee de ponnie in de keuken kousen te stoppen. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; Nieuwe Tilburgsche Courant 15-10-1938) - Ze stuurde de ponnie gaaw naor bed... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; Nieuwe Tilburgsche Courant 15-10-1938)

   - Vergelijk: Daor isse trouwes nie lang gewist, as daghitje, hôogèùt un paor maonde. Die nonnen waren van penning zestien. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

pontificaal

eergevoel uit Frans 'point d'honneur'

poken; opstoken, opgewonden raken of zijn

1. w erkwoord, zwak

   - Goedgetòld - peule, poole = erwten of bonen van de dop ontdoen, afhalen
2. werkwoord

   pellen, peulen, uit de huls halen

   - Informant Toine Raaijmakers - bôone poole

   - Dè thöswèèrk, dè zôo nog nie hiete, mar et wel waar, bestond öt erwten polen. Agge nie wit wè dè is? De erwtjes die opgesloten zitten in die peulen der öthaolen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD (III.2.1:374) 'peulen' = erwten van de schaal ontdoen

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - POOL (zachte o) zelfstandig naamwoord v. - peul, pel, schelp v. erwten en boonen

   - WNT - POLEN (II) gelijkbet. met 'peulen' (l): boonen en erwten uit de schil doen, doopen (in Z.-Ned.)

1. zelfstandig naamwoord

   poot, pootje, voet

   - D irk Boutkan (blz. 36) meervoud: pôote

   - Piet Heerkens, uit Vertesselkes, De gemeenteraod van Baokel, 1944 - '...en enkelde lejen verbraandden d'r pooi'...'

   - Cees Robben - Daor wieren zn pôôtjes zô muug as van lôôd. (19551119)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 03 06 - 'n Uur hè'k 'n dinsdag gestaon / En nog gin bus te zien / Ik docht: Nou jè, dan mar te póót.

   - Dialectenquête 1876 - de poote vaan'nen hond

   - WBD III;1.1:147 'poten' = handen; ook: 'klauwen', 'fikken','jatten'

   - WBD III.1.1:161 'poten' = benen

   - WBD III.1.4:51 'uw poot strak houden' = iemand weerstaan

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - POOT zelfstandig naamwoord mannelijk en niet v. - plantstek POOT zelfstandig naamwoord mannelijk - voet van dieren

2. Tilburgse bijnamen

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de poot = Kees van Arendonk (blz. 21)

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de pôot = Walter van den Berg (blz. 24)

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - kabinètje op hôoge pôote = Corry Eskens (blz. 39)

pop, diverse betekenissen

populier, 'poopelier', 'flierbôom', 'pèppel', 'waajbôom'

1. zelfstandig naamwoord

   poppenstront

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - poppenpoep (denkbeeldig) - zo fèèn as gemaole poppestront - heel erg fijn (in religieus opzicht)

2. Pòrkes, de [Porkes ?] volkstoponiem Deel van de wijk Korvel. De uitspraak is niet zeker, gezien de enige bron:

   - In Oel of op de Paddewaaikes/ Aachter d'Porkes [sic] mee kietelkaaikes; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

persblok

persen

part, deel, aandeel

1. zelfstandig naamwoord

   belang

   - WBD III.4.4:281 'van portantie' = van belang

   - WBD III.4.4:281 'portantie' = belang

   - WBD III.4.4:283 'van geen portantie' = onbelangrijk

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. zelfstandig naamwoord

   Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 10-8-1918 Etymologie

   - Ed Schilders; WTT 2013 - In het Tilburgs opgetekende varianten zijn onder andere: porteveseedeur, pòrtebrisseejdeure. Deze woorden zijn tot nu toe nooit geboekstaafd in hun werkelijke betekenissen maar altijd in latere, humoristische varianten waarin sprake is van 'dubbele' en 'schuifdeuren'. De vormen met 'fesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-vitrée' dat eenvoudigweg iedere 'deur met daarin glas' betekent. In het dialect van Hilvarenbeek is de afleiding beter zichtbaar gebleven doordat de 'ie' volgens Naaijkens (Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992) behouden is gebleven: 'porteviezeedeur'. De vormen met 'briesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-brisée' ('gebroken deur') waarmee oorspronkelijk vouwdeuren bedoeld werden. Vergelijk: Lodewijk Lievevrouw-Coopman, Gents woordenboek deel 2, 1951: PORTE-BRISÉE. (Fr.) Vouwdeur, samengesteld uit 3, 4, soms 6 deelen, die aan elkander hangen, de twee buitenste bevestigd aan de omlijsting of de muren.

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée - Ze komt gewestelijk ook in allerlei verbasterde vormen voor, zoo bijvoorbeeld als pordevisée in Nederl. Limburg (Onze Volkst. 2, 226 a); (...) Een verduidelijkende samenst. is portebrisée-deur (zie S. DE GRAVE, Frans: Woorden 333), die nog in verschillende verbasteringen bekend is; portefeseedeur (in de Zaanstreek: Onze Volkst. 1, 41; in Z.-Afr.: MANSVELT); portefiséedeur (in de Ned.-Betuwe: Onze Volkst. 1, 178); portesiedeur (MANSVELT).

   - WNT - 1967 - lemma Vleugeldeur - 1. Dubbele deur, vouwdeur, uit twee helften bestaande deur. Porte brisée, à deux battants, vleugel-, dubbele deur, V. MOOCK 957 b [1824]. Porte-brisée. Dubbele deur tusschen twee vertrekken en suite, welke ook moeten kunnen worden afgesloten. Maakt men de deuren draaiend, dan noemt men ze ook Vleugeldeuren, ZWIERS 2, 230 b [1920]. Scherstend

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée Om een sterk pleonasme aan te duiden zegt men schertsend wel: dat is een dubbele portebrisée-deur met twee openslaande deuren.

   - Ed Schilders; WTT 2013 - Deze woordgrap dateert uit de 19de eeuw, getuige dit bericht uit de Nieuwe Tilburgsche Courant van 18-9-1906:

   - Tilburgsche Courant 9-8-1906 anoniem artikel over modieus taalgebruik - Zou het grootste nadeel van het gebruik van vreemde woorden misschien niet zijn dat zoo weinigen [deze woorden] begrijpen (...) Zou dit berichtje niet nog duidelijker worden, zoo hieraan was toegevoegd wat wij in onze jeugd eenmaal uit den mond van een oude type van een onderwijzer opvingen: dubbele porte-brisée-schuifdeur, die van weerszijden open en toe gaan.

   - Cees Robben - 'dubbel open-slaonde porte-vesee-deuren' [bedoeld als overdrijving voor een luxueuze inrichting] (Prent van de week 15-1-1965)

   - Henk van Rijen - oopestònde dubbele pòrtefeseeschööfdeure - openstaande dubbele schuifdeuren

   - Noord en Zuid, jrg. 14, 1891, p. 178 Over pleonasmen [...een zin] die doet denken aan een rijdenden cavalerie-ruiter te paard" of een porte-briséedeur met twee deuren, die aan beide kanten opengaat."
   
2. zelfstandig naamwoord

   Tilburgse bronnen

   - Pierre van Beek - pòttefeseedeur [Bron niet bekend]

   - Frans Verbunt - pòrtebrisseejdeure, pòrtefeseedeure - schuifdeuren tussen de huiskamer en de 'goej kaomer' (Fr. porte-brisée)

   - Stadsnieuws - Tusse de höskaomer èn de goej kaomer waare dubbele glaoze pòrtebrissee deure (270906)

3. Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 14-10-1918 Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 15-4-1900 Advertentie in Tilburgsche Courant 19-4-1900 Een bijzonder verbasterde weergave

   - advertentie in de Nieuwe Tilburgsche Courant van 15-11-1933:

4. Nieuwe Tilburgsche Courant - 15-11-1933 - Te koop in goeden staat zijnde deuren met kozijnen, Trappen, Porte-forsé deuren, schoonen marmer schoorsteenmanteltje Vlimmenhoefstraat 77.

1. zelfstandig naamwoord

   Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 10-8-1918 Etymologie

   - Ed Schilders; WTT 2013 - In het Tilburgs opgetekende varianten zijn onder andere: porteveseedeur, pòrtebrisseejdeure. Deze woorden zijn tot nu toe nooit geboekstaafd in hun werkelijke betekenissen maar altijd in latere, humoristische varianten waarin sprake is van 'dubbele' en 'schuifdeuren'. De vormen met 'fesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-vitrée' dat eenvoudigweg iedere 'deur met daarin glas' betekent. In het dialect van Hilvarenbeek is de afleiding beter zichtbaar gebleven doordat de 'ie' volgens Naaijkens (Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992) behouden is gebleven: 'porteviezeedeur'. De vormen met 'briesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-brisée' ('gebroken deur') waarmee oorspronkelijk vouwdeuren bedoeld werden. Vergelijk: Lodewijk Lievevrouw-Coopman, Gents woordenboek deel 2, 1951: PORTE-BRISÉE. (Fr.) Vouwdeur, samengesteld uit 3, 4, soms 6 deelen, die aan elkander hangen, de twee buitenste bevestigd aan de omlijsting of de muren.

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée - Ze komt gewestelijk ook in allerlei verbasterde vormen voor, zoo bijvoorbeeld als pordevisée in Nederl. Limburg (Onze Volkst. 2, 226 a); (...) Een verduidelijkende samenst. is portebrisée-deur (zie S. DE GRAVE, Frans: Woorden 333), die nog in verschillende verbasteringen bekend is; portefeseedeur (in de Zaanstreek: Onze Volkst. 1, 41; in Z.-Afr.: MANSVELT); portefiséedeur (in de Ned.-Betuwe: Onze Volkst. 1, 178); portesiedeur (MANSVELT).

   - WNT - 1967 - lemma Vleugeldeur - 1. Dubbele deur, vouwdeur, uit twee helften bestaande deur. Porte brisée, à deux battants, vleugel-, dubbele deur, V. MOOCK 957 b [1824]. Porte-brisée. Dubbele deur tusschen twee vertrekken en suite, welke ook moeten kunnen worden afgesloten. Maakt men de deuren draaiend, dan noemt men ze ook Vleugeldeuren, ZWIERS 2, 230 b [1920]. Scherstend

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée Om een sterk pleonasme aan te duiden zegt men schertsend wel: dat is een dubbele portebrisée-deur met twee openslaande deuren.

   - Ed Schilders; WTT 2013 - Deze woordgrap dateert uit de 19de eeuw, getuige dit bericht uit de Nieuwe Tilburgsche Courant van 18-9-1906:

   - Tilburgsche Courant 9-8-1906 anoniem artikel over modieus taalgebruik - Zou het grootste nadeel van het gebruik van vreemde woorden misschien niet zijn dat zoo weinigen [deze woorden] begrijpen (...) Zou dit berichtje niet nog duidelijker worden, zoo hieraan was toegevoegd wat wij in onze jeugd eenmaal uit den mond van een oude type van een onderwijzer opvingen: dubbele porte-brisée-schuifdeur, die van weerszijden open en toe gaan.

   - Cees Robben - 'dubbel open-slaonde porte-vesee-deuren' [bedoeld als overdrijving voor een luxueuze inrichting] (Prent van de week 15-1-1965)

   - Henk van Rijen - oopestònde dubbele pòrtefeseeschööfdeure - openstaande dubbele schuifdeuren

   - Noord en Zuid, jrg. 14, 1891, p. 178 Over pleonasmen [...een zin] die doet denken aan een rijdenden cavalerie-ruiter te paard" of een porte-briséedeur met twee deuren, die aan beide kanten opengaat."
   
2. zelfstandig naamwoord

   Tilburgse bronnen

   - Pierre van Beek - pòttefeseedeur [Bron niet bekend]

   - Frans Verbunt - pòrtebrisseejdeure, pòrtefeseedeure - schuifdeuren tussen de huiskamer en de 'goej kaomer' (Fr. porte-brisée)

   - Stadsnieuws - Tusse de höskaomer èn de goej kaomer waare dubbele glaoze pòrtebrissee deure (270906)

3. Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 14-10-1918 Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 15-4-1900 Advertentie in Tilburgsche Courant 19-4-1900 Een bijzonder verbasterde weergave

   - advertentie in de Nieuwe Tilburgsche Courant van 15-11-1933:

4. Nieuwe Tilburgsche Courant - 15-11-1933 - Te koop in goeden staat zijnde deuren met kozijnen, Trappen, Porte-forsé deuren, schoonen marmer schoorsteenmanteltje Vlimmenhoefstraat 77.

1. zelfstandig naamwoord

   Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 10-8-1918 Etymologie

   - Ed Schilders; WTT 2013 - In het Tilburgs opgetekende varianten zijn onder andere: porteveseedeur, pòrtebrisseejdeure. Deze woorden zijn tot nu toe nooit geboekstaafd in hun werkelijke betekenissen maar altijd in latere, humoristische varianten waarin sprake is van 'dubbele' en 'schuifdeuren'. De vormen met 'fesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-vitrée' dat eenvoudigweg iedere 'deur met daarin glas' betekent. In het dialect van Hilvarenbeek is de afleiding beter zichtbaar gebleven doordat de 'ie' volgens Naaijkens (Jan Naaijkens, Dè's Biks, 1992) behouden is gebleven: 'porteviezeedeur'. De vormen met 'briesee' zijn afgeleid van het Franse 'porte-brisée' ('gebroken deur') waarmee oorspronkelijk vouwdeuren bedoeld werden. Vergelijk: Lodewijk Lievevrouw-Coopman, Gents woordenboek deel 2, 1951: PORTE-BRISÉE. (Fr.) Vouwdeur, samengesteld uit 3, 4, soms 6 deelen, die aan elkander hangen, de twee buitenste bevestigd aan de omlijsting of de muren.

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée - Ze komt gewestelijk ook in allerlei verbasterde vormen voor, zoo bijvoorbeeld als pordevisée in Nederl. Limburg (Onze Volkst. 2, 226 a); (...) Een verduidelijkende samenst. is portebrisée-deur (zie S. DE GRAVE, Frans: Woorden 333), die nog in verschillende verbasteringen bekend is; portefeseedeur (in de Zaanstreek: Onze Volkst. 1, 41; in Z.-Afr.: MANSVELT); portefiséedeur (in de Ned.-Betuwe: Onze Volkst. 1, 178); portesiedeur (MANSVELT).

   - WNT - 1967 - lemma Vleugeldeur - 1. Dubbele deur, vouwdeur, uit twee helften bestaande deur. Porte brisée, à deux battants, vleugel-, dubbele deur, V. MOOCK 957 b [1824]. Porte-brisée. Dubbele deur tusschen twee vertrekken en suite, welke ook moeten kunnen worden afgesloten. Maakt men de deuren draaiend, dan noemt men ze ook Vleugeldeuren, ZWIERS 2, 230 b [1920]. Scherstend

   - WNT - 1936, lemma Porte-brisée Om een sterk pleonasme aan te duiden zegt men schertsend wel: dat is een dubbele portebrisée-deur met twee openslaande deuren.

   - Ed Schilders; WTT 2013 - Deze woordgrap dateert uit de 19de eeuw, getuige dit bericht uit de Nieuwe Tilburgsche Courant van 18-9-1906:

   - Tilburgsche Courant 9-8-1906 anoniem artikel over modieus taalgebruik - Zou het grootste nadeel van het gebruik van vreemde woorden misschien niet zijn dat zoo weinigen [deze woorden] begrijpen (...) Zou dit berichtje niet nog duidelijker worden, zoo hieraan was toegevoegd wat wij in onze jeugd eenmaal uit den mond van een oude type van een onderwijzer opvingen: dubbele porte-brisée-schuifdeur, die van weerszijden open en toe gaan.

   - Cees Robben - 'dubbel open-slaonde porte-vesee-deuren' [bedoeld als overdrijving voor een luxueuze inrichting] (Prent van de week 15-1-1965)

   - Henk van Rijen - oopestònde dubbele pòrtefeseeschööfdeure - openstaande dubbele schuifdeuren

   - Noord en Zuid, jrg. 14, 1891, p. 178 Over pleonasmen [...een zin] die doet denken aan een rijdenden cavalerie-ruiter te paard" of een porte-briséedeur met twee deuren, die aan beide kanten opengaat."
   
2. zelfstandig naamwoord

   Tilburgse bronnen

   - Pierre van Beek - pòttefeseedeur [Bron niet bekend]

   - Frans Verbunt - pòrtebrisseejdeure, pòrtefeseedeure - schuifdeuren tussen de huiskamer en de 'goej kaomer' (Fr. porte-brisée)

   - Stadsnieuws - Tusse de höskaomer èn de goej kaomer waare dubbele glaoze pòrtebrissee deure (270906)

3. Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 14-10-1918 Advertentie in Nieuwe Tilburgsche Courant 15-4-1900 Advertentie in Tilburgsche Courant 19-4-1900 Een bijzonder verbasterde weergave

   - advertentie in de Nieuwe Tilburgsche Courant van 15-11-1933:

4. Nieuwe Tilburgsche Courant - 15-11-1933 - Te koop in goeden staat zijnde deuren met kozijnen, Trappen, Porte-forsé deuren, schoonen marmer schoorsteenmanteltje Vlimmenhoefstraat 77.

portefeuille Uit Frans: 'portefeuille'

1. bijwoord

   etymologie onbekend

   - 2019 humeurig, knorrig (Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980.
   ► Voor de volledige lijst Klik hier
2. werkwoord

   pòrtele portelen, hier: winden laten

   - WNT, lemma PORTELEN (1936) - ...in westelijk N.-Brab. ook porstelen, in den zin van pruttelen, knorren, kijven (Onze Volkst. 1, 220). Klanknabootsing van denzelfden wortel als Portel (I), stellig ten nauwste verwant met bortelen (...) Volgens FRANCK (Etym. Wdb.) ontstaan door metathesis uit pruttelen of preutelen (...) Het geluid van borrelen, koken (...) 1. Borrelen, koken, pruttelen; uitsluitend van vloeistoffen. Thans in de beschaafde spreektaal niet meer gebezigd.

   - Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990 - It mar us un goeij bord snert menneke, dan kunde mérrege us goed portele...

portemonnee ; uit Franse portemonnaie - Cees Robben - Mn portemenee laag toch vattesgereed... (19860613)

poortje; achteringang

postbode - Cees Robben - Dn postboj (19570706)

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.1.2: 'puistjes' = huidziekte

   - WBD III.4.4:231 'puistje' = bobbel, ook 'bult'
2. zelfstandig naamwoord

   pòsseegel postzeegel

   - Lowie van Dorrus Misters, rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 12 Van postwagen en diligence; Nieuwe Tilburgsche Courant 11-12-1951 -

3. In onze jeugd werd ons iets verteld over de post, dat reeds lang is vervallen. Het was namelijk strafbaar een geadresseerde brief van de ene plaats naar de andere te vervoeren of bij zich te dragen buiten de plaats van herkomst. (De P.T.T. heeft nu nog het monopolie van brievenvervoer.) Met de postzegels ging het integendeel nogal te goeder trouw. Althans in Tilburg. Op Korvel bijv. hebben wij meermalen gezien, dat brieven in de bus, die stond tegen de oude kerk, werden gestoken en daarbij 5 centen in een papiertje gevouwen. Het postkantoor was ver weg en daar ging men niet om de haverklap naar toe.

4. zelfstandig naamwoord

   puist, puistenm, puistje

   - Cees Robben - Onze Peer hee unne pöst in zunne nek zôô grôôt as unne riksdaolder... Unne negen-euger zeker..? (19811023)

   - Cees Robben - Knoeste van pöste.. (19620608)

   - Mar as ge unne stinpöst op oewen dèrriejèère had, èn as bidde nie hielep, dan moeste bij t feitvrouwke van Van Hees zèèn. Die mòkte dr èège zallefkes. Vur pöste, èkseem, fratte, padscheete, èn alles. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - WBD III.4.5:104 pöst - dennenwortel; ook genoemd: pin, stronk of stomp

   - WBD III.4.3: 55 post - hoofdwortel; ook genoemd: pin(wòrtel), pèn(wòrtel)

   - WBD III.1.2:263 'puist' = gezwel

   - WBD III.1.2:265 'puist' = ontsteking

   - WBD III.1.2:345 'puist' = steenpuist

post

puist, puistenm, puistje

puist, puistenm, puistje

1. zelfstandig naamwoord

   pot, potje eet- en drinkgerei

   - Dialectenquête 1876 - putjes en pennekes - potjes en pannetjes

2. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tapt ene pòt vant biste bier want grutvadder is dôod (D'16) - Men loopt op de erfenis vooruit.

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Jan Viool, 1938 - ...en ie dronk 'n stevig pötje bier

   - Informant Toine Raaijmakers - Klèèn pötjes hèbben ók oore - Kleine potjes hebben ook oren.

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge kunt de pòt óp (meej en wólle deeken om); Klèèn pötjes hèbben ók oore - Kleine potjes hebben ook oren.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et gao meej de raope de pòt in. (Slordig beheer, spec.in 't huishouden)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - en pötje bier - een biertje

3. verpakking

   - Cees Robben - Jao ik mot nog vier-honderd herringen op t pötje zette... [Over een vishandelaar die voor de Kermis haringen op potjes zet] (19640724)

4. maaltijd

   - Henriëtte Vunderink, Straffe rôoker, uit: Tis de moejte wèrd, 2011 - ...èn dòrnao zen èège pötje nòg gekokt...

5. partijtje

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'n pötje kaorten

   - WBD III.3.2:21 pötje of pertijke = spelletje

6. pispot

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge kunt de pòt óp (meej en wólle deeken om)

   - Pierre van Beek - Van de pòt gerukt - voor schut staande

   - Pierre van Beek - ge kunt de pòt óp meej en wólle deeken óm - je kunt me wat!

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - gij in de pòt schèèten èn mèn laote stinke (D'16) - mij voor jouw wandaden laten opdraaien

   - WBD III.1.1. lemma urineren - Tilburg Op het potje gaan.

potassium

bastaardvloek, verbasteriing vamn 'godverdomme'

1. zelfstandig naamwoord

   poot, pootje, voet

   - D irk Boutkan (blz. 36) meervoud: pôote

   - Piet Heerkens, uit Vertesselkes, De gemeenteraod van Baokel, 1944 - '...en enkelde lejen verbraandden d'r pooi'...'

   - Cees Robben - Daor wieren zn pôôtjes zô muug as van lôôd. (19551119)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 03 06 - 'n Uur hè'k 'n dinsdag gestaon / En nog gin bus te zien / Ik docht: Nou jè, dan mar te póót.

   - Dialectenquête 1876 - de poote vaan'nen hond

   - WBD III;1.1:147 'poten' = handen; ook: 'klauwen', 'fikken','jatten'

   - WBD III.1.1:161 'poten' = benen

   - WBD III.1.4:51 'uw poot strak houden' = iemand weerstaan

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - POOT zelfstandig naamwoord mannelijk en niet v. - plantstek POOT zelfstandig naamwoord mannelijk - voet van dieren

2. Tilburgse bijnamen

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de poot = Kees van Arendonk (blz. 21)

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - de pôot = Walter van den Berg (blz. 24)

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - kabinètje op hôoge pôote = Corry Eskens (blz. 39)
3. zelfstandig naamwoord

   pootje

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - as ge meegaot, meude en potje vaasthaawe ('64) - antwoord op de vraag 'Wat ga je doen?'

   - WBD III.1.2:312 'pootje' = voetjicht (podagra)

1. zelfstandig naamwoord

   pot, potje eet- en drinkgerei

   - Dialectenquête 1876 - putjes en pennekes - potjes en pannetjes

2. Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - tapt ene pòt vant biste bier want grutvadder is dôod (D'16) - Men loopt op de erfenis vooruit.

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Jan Viool, 1938 - ...en ie dronk 'n stevig pötje bier

   - Informant Toine Raaijmakers - Klèèn pötjes hèbben ók oore - Kleine potjes hebben ook oren.

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge kunt de pòt óp (meej en wólle deeken om); Klèèn pötjes hèbben ók oore - Kleine potjes hebben ook oren.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et gao meej de raope de pòt in. (Slordig beheer, spec.in 't huishouden)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - en pötje bier - een biertje

3. verpakking

   - Cees Robben - Jao ik mot nog vier-honderd herringen op t pötje zette... [Over een vishandelaar die voor de Kermis haringen op potjes zet] (19640724)

4. maaltijd

   - Henriëtte Vunderink, Straffe rôoker, uit: Tis de moejte wèrd, 2011 - ...èn dòrnao zen èège pötje nòg gekokt...

5. partijtje

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'n pötje kaorten

   - WBD III.3.2:21 pötje of pertijke = spelletje

6. pispot

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge kunt de pòt óp (meej en wólle deeken om)

   - Pierre van Beek - Van de pòt gerukt - voor schut staande

   - Pierre van Beek - ge kunt de pòt óp meej en wólle deeken óm - je kunt me wat!

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - gij in de pòt schèèten èn mèn laote stinke (D'16) - mij voor jouw wandaden laten opdraaien

   - WBD III.1.1. lemma urineren - Tilburg Op het potje gaan.
7. zelfstandig naamwoord

   potje

   ► pòt

beentje lichten, pootje lappen

1. zelfstandig naamwoord

   rommelig vertrek; rommelmarkt

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Der höskaomer is en èchte pötjesmèrt.- Haar huiskamer is erg rommelig.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - POTTEKENSMER(K)T zelfstandig naamwoord v. - Zoo noemt men te Lier en in de omstreken den eersten Zondag der Liersche jaarmerkt. Wordt ook gezeid wanneer er in een huis veel potten en pannen onder de voet staan.

2. pòtjeverdeezeme bastaardvloek

   - Piet Heerkens, uit: De Kinkenduut, Den hemel is den onzen, 1941 - en et is eenen hemel zonder pijn, / potjeverdezemen, et is er zo fijn!

potlood

potloden

plat, baret-achtig hoofddeksel

1. zelfstandig naamwoord

   achterstal

   - WBD achterstal (deel v.d. koestal, achter de koeienstand, achter de mestgoot of achter de koedrempel), ook 'aachterstal' genoemd

   - Audioregistratie 1978 - Toen han de boere ene pòtstal, hè. Nouw hèbbe ze verharde vloere in de stal èn naa hèbbe ze wir nuuw stalle. Nouw hèbbe ze vort en drèèfmiststal mar toen han ze pòtstal. Dè was zon gat, zonnen hôogen dam èn daor stonde die koeje op èn de mèst wèrd zommar truggegôojd achter èn daor koste durflòsse! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. zelfstandig naamwoord

   pòtternòster paternoster, rozenkrans

   ► paoternoster

vervelend iemand

rozenkrans

kinderspel

1. bastaardvloek

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - potverdorie

2. pòtverdòt bastaardvloek alleen aangetroffen in een dialectvers van Leo Heerkens

   - Leo Heerkens - En 't vrouwke dè ketterde: potverdot,/ potjeverdorie toch potverdot,/ en 't vrouwke dè ketterde: potverdot,/ dan hebben we niks in de pot! (uit: 'n Weeverke schoot..., in: Piet Heerkens, De Kinkenduut, 1940)

3. pòtvergimme bastaardvloek

   - KAREL. Potvergimme, Sjarel, des gevaorluk wérk! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 18 mei 1945)

sikje, sierbaardje onder onderlip de beeldspraak is niet duidelijk

pracht

1. naam

   prei - Allium ampeloprasum - een plant uit de lookfamilie (Alliaceae);

   - Ze tilde zelf veul sorte gruunte/ Van slaoj en praaj tot Brussels lof Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - Piet van Beers De stinpöst: Gaode èfkes langs de slaager.../ komde ok nog op de mèrt? / Zurgt dan vur wè platte ribbe/ èn wè praaje vur de snert. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers Praaj: "Breng dan wè Praaje meej./ Tweej dikke, vur den Ertesoep/ èn wè vur den Hasjee" (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - WBD III.2.3:89 'prei' = idem
   
2. werkwoord

   Ill.: Thomé - allium porrum Linnaeus (links onder B) en allium scorodoprasum (rechts onder A) prakkedènke contaminatie van prakkezeren en denken

   - Naa, daor hoefde-n-ik nie lang oover te prakkedènke. t Schonst vèèn ik: Ze kosse nie bè mekaor gekweeke krèège. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

Henk van Rijen - zorg, bekommernis

prakkezeren, diep nadenken, bedenken, uitdenken, overwegen

1. zelfstandig naamwoord

   praam, prangijzer Bij de hoefsmid Praam rond de neus van het paard - bron: wwe.imadia Door het aandraaien van de praam komen er hormonen (endorfinen) los in het bloed waardoor het paard niet gestresst raakt.

   - WBD praam - knijper op de neus van een paard om het in bedwang te houden

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord vrouwelijk - praam: 1) neusknijper van een paard

   - WNT - PRAAM - prangijzer, neusknijper inz. in gebruik om paarden in bedwang te houden

2. Bij de radenmaker

   - WBD (II:2738) 'praom' - spakentrekken (van een rademaker)
3. zelfstandig naamwoord

   uitdrukking - De praom eróp zètte - de duimschroeven aandraaien Bij de molenaar

1. zelfstandig naamwoord

   praat wat iemand te zeggen heeft, gezien de omstandigheden

   - Cees Robben - ...dan heet ie nie veul praot... (19581122)

   - Cees Robben - Dek praot genog hâ... (19590912)

   - Pierre van Beek - Goeie praat kost niks; goeie raad is geld waard. - Met mooipraterij schiet men niets op. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij heej veul pròts ómdèttie stèèrk is
   
2. zelfstandig naamwoord

   een praatgraag persoon - Cees Robben - Ons Filleke des toch zon praot war.. (19720714)

   - Mandos, Brabantse spreekwoorden (2003) - de praot is nie vur jou allêen - laat een ander ook eens aan het woord

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PRAAT zelfstandig naamwoord mannelijk - Praat hebben veur zeven man - geweldig veel praat hebben

3. praatjes, in de zin van ongunstige berichten, geroddel

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Mòkt mar dètter ginne praot van komt.

   - Frans Verbunt - der is veul praot oover, mar et wordt stilgehaawe

   - Mandos, Brabantse spreekwoorden (2003) - tisser in de praot ('47) - er wordt over gesproken

   - WBD III.1,4:118 'kwade praat' = laster

   - WBD III.3.1:255 'praat', 'praatje' = praatje

   - Henk van Rijen - daor mótte ginne praot van maoke - daar moet je niet over spreken.
   ► praoterij

4. ter sprake komen

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Hoe et te praot kwaam weet ik niemir mar we han et er ineens over.
   ► 'pròts' en volgende tefwoorden

1. werkwoord

   praten praote - pròtte - gepròt, met vocaalkrimping; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij pròt

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Vader tot zoon: Is dè praot, die gij pròt; pròt praot nèt as ik praot, dan pròtte pas praot!

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Dè zèn daor zón lêege höskes dègge wèl plat mót praote; aanders kunde nie binne.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Pròt of lòt en scheet, dèk iets weet.

   - Dialectenquête 1876 - loan m'is 'n lutske proate - laten wij eens keuvelen

   - WBD III.3.1:281 'plat praten', 'dialect praten' = plat praten

2. 282 'deftig,hoog, uit de hoogte, Haags praten' = bekakt praten

   - WBD III.1:270 'praten' = beraadslagen; 244 'praten' = uitspreken

roddel

praatwater alcoholische drank benaming van een Tilburgse biersoort (triple) Foto: CuBra 2018 preediekaosie zelfstandig naamwoord predicatie; een lezing in de protestantse kerk; in tegenstelling tot 'preek' in de katholieke kerk

waarschijnlijk afgeleid uit het Franse 'prêt', in de betekenis van loon dat op voorhand werd uitgekeerd.

1. w erkwoord preken

   - Dialectenquête 1887 Willems - preeke - prikte - geprikt

2. ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij prikt

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PRIKT voor 'preekt'. Het is, door de hier nog veel gewone verandering der e en i, het oude 'prekt'.

3. 1. een predikatie houden, vanaf de preekstoel spreken

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "geprikt - gepredikt - hij hee geprikt"

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg) Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Hij prikte zô schôon en hij mokte héél veul meensen beter, die ziek waren of lam, of blind.

4. 2. andere betekenissen

   - WBD III.4.1:49 'preken' - zingen (van vogels), ook fluiten, slaan, slagen

   - WBD III.4.1:166 'preken' - geschreeuw v. leeuweriken, ook 'jubelen' genoemd

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PREÊKEN (zachte e) - prediken, wordt ook gezegd van een zacht, onbeweeglijk schijnende, draaiende draaitol; eveneens van het ronken van een meikever.

prijken

prijs (zowel beloning als waarde-aanduiding)

prijzen

profeet

profijt, voordeel

beroep, professie

1. zelfstandig naamwoord
   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 03 30 - D'r is òòt unne tèd gewist / Dè overal bòòme stonde / Op de Prèlweg, waor toendertèd / Wel duuzend kraaie wonde.

   - Henk van Rijen - parallelweg

   - Stadsnieuws - Vanaf de Prèlwèg koste den Atteljeej zien. (181109)

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - prèlwèg = Spoorlaan (blz. 131)

2. Tilburgsche Courant 8-9-1877

gierigaard

scherp afdingen

prijs (zowel beloning als waarde-aanduiding)

presteren

pruik, pruikje

w erkwoord, zwak pruimen (van tabak) prèume - prömde - geprömd, met vocaalkrimping in tweede en derde persoon enkelvoud tegenwoordige tijd - gij / hij prömt

pruimentijd

1. zelfstandig naamwoord

   pruimtabak

   - Hoe gònget vruuger jaore,/ Toen krêeg ene vadder prèùmtebak/ of en flèske jònge klaore. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Ik wòcht mar aaf...)
   

2. Advertentie voor pruimtabak - Nieuwe Tilburgsche Courant 17 november 1921

1. zelfstandig naamwoord

   slaag

   - WBD III.1.2:45 'priegel' = pak slaag; ook:'priegeling, afrossing, rammel, enz.'

   - Stadsnieuws - Onze Jan krêeg priegel van onze paa omreeje dèttie geloogen ha (100607)

   - WNT - PRIEGELEN - 1) slaan, een pak slaag geven; 3) steken; 4) met inspanning peuteren op fijn naaiwerk.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zelfstandig naamwoord 'priegel' (in de verb.'priegel krege' - slaag krijgen)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PRIEGELEN - ferm afrossen: Gepriegeld worden gelijk 'en Duitsch wijf. PRIEGEL (zonder bepaling) pak slaag

2. Ilex aquifolium - bron: wikipedia

hulst (Ilex aquifolium)

1. werkwoord

   prikken

   - WBD aanbrengen van gaatjes in het deegbrood

2. Preekstoelen in Tilburgse kerken - vlnr: Goirke, Noordhoek, Hoefstraat - bron: Beeld on line

1. zelfstandig naamwoord

   preekstoel

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "prikstoel - predikstoel' de pastoor prikt goed; hij hee laank geprikt"

   - A.J.A.C. van Delft, Nieuwe Tilburgsche Courant 30 november 1929 - Wanneer te Tilburg een paar "aongeteekend" is, d.w.z. ingeschreven ten ondertrouw in de registers van den Burgerlijken Stand, wordt ook de Kerk in 't ceremonie betrokken doordat het toekomstige paar driemaal van den preekstoel afgeroepen moet worden. Dit heet hier ter stede "de roepen krijgen", terwijl men elders spreekt van "van den preekstoel vallen". - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont) in: Groot Tilburg 1941 - Hij kwaamp zelvers op zn prikstuultje, en zoo treffend schoon en zó eenvoudig, sprook ie mee zn parochiaone, dèk er verschaaie keer minne zaddoek van heb motte gebruiken...

   - Cees Robben - [pastoor spreekt:] Ak op den prikstoel stao... (19750425)

   - Pierre van Beek - As de boeren oud wòrre, stòn ze ónder de prikstoel (= worden ze 'fijn') (Tilburgse Taalplastiek 136)

   - Audioregistratie 1978 - Agge hil et jaor oewe kattechismes gekènd had, dan krêede, wèrd dè op de prikstoel gezeej. Dan krêede en prèntje! Ik kon mene kattechismes van veur tot aachtere opzègge zonder meej vraoge èn antwoorde! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - De gisseluke, de pestoor of kapelaon, verkondigde et wel meej overtöging van de prikstoel, en et brave volk geleufde dè...

   - WBD 'prikstoeltje - driepotig stoeltje v.d.schoenmaker, hs K183 (II 695)

   - Frans Verbunt - ze zèn van de prikstoel gerold - hun voorgenomen huwelijk is op de preekstoel bekendgemaakt; de aankondiging bestond uit drie 'roepen' op drie opeenvolgende zondagen.

   - Elie van Schilt; Prikstoelen mee houtsnijwerk, waorvan ge nou zegt: 'Hoe konden ze ut maoken.' (uit: Un paor momentjes vur wet ouw monumentjes; CuBra, ca. 2000)

   - WBD (III.3.3:34) prikstoel, kansel = preekstoel

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PRIK, voor 'preek', door de hier zeer gebruikelijke uitspraak der ee als eene i. (zie ook 'prikt')

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - prikstoel zelfstandig naamwoord - preekstoel
   

2. Preekstoeltje spelen - Francesco Bergamini

preekstoeltje

2e + 3e pers.enk. van 'preeke', met vocaalkrimping - preekt(e) tegenwoordige tijd resp.verleden tijd

prins

1. zelfstandig naamwoord

   letterlijk principaalste, de belangrijkste

   - Frans Verbunt - de belangrijkste, de vrouw van de baas

   - WTT-2013 - alleen opgetekend door Frans Verbunt, die waarschijnlijk niet bekend was van de verklaring voor dit woord door Pierre van Beek, of althans Van Beek niet als bron opgeeft.

   - WTT 2013 - Van Beek kon het woord verklaren met behulp van de lezers van zijn krantenrubriek Tilburgse Taalplastiek. 'prinsepolse' is afgeleid van 'principaal', 'belangrijk': 'het', of 'de' belangrijkste.
2. naam

   Pierre van Beek Tilburgse Taalplastiek 32 - Ze waren thuis met elf kinderen: negen meisjes en twee jongens. Had het voor een meisje eindelijk eens een nieuwe jurk kunnen lijden, dan moest die bewonderd worden als ze hem de eerste keer aantrok. Moeder zei dan: "Wè zède toch schôon, ge zijt net ene prinse polse". Onze lezeres weet niet wat de uitdrukking betekent. "Je bent net een prinses" zou logisch zijn, maar waar blijven we dan met dat vreemde woordje "polse?" Geen idee! En u? [20-3-1965]

prepareren

bakken en braden

presentatie, voorkomen (i.h.b. van vrouwen en daarbij i.h.b. van de boezem)

presenteren, aanbieden

1. zelfstandig naamwoord

   parochie

   - Ons Sjaan is venaovend nòr de rippetiesie. Zis teegesworreg onder en korke bij ons in de pròchie, vur te zinge meej ötvòrten èn zôo meer van die fiste. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2006)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PROCHIE zelfstandig naamwoord, vrouwelijk - parochie
2. naam

   Historisch taalgebruik

   - gelegen inder prochie van Tilborch ter stede geheijten die Velth - binnen dir prochie van Tilborch, ter plaetsse geheijten die Heijstinstraet - binnen der prochie van Tilborch ad locum bijde Corvelse Moelen - inder prochien van Tilborch ter steden geheiten Corvel
   ► KLIK HIER om naar de verzameling veldnamen van Ad Pijnenburg te gaan

1. zelfstandig naamwoord

   glazen stuiter; knikker

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - zonne proem op mene knikker

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "proem - steenen balletje waarmede de kinderen spelen"

   - Den burger, 'n dikke proem van n boerke... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940)

   - M'n moeder vertelde, dat ze hum nog as ennen blaog van 'n jaor of tien, toen ie meej kaaischeuten aon 't speulen was, naor z'n vadder zunnen kop mikte meej nen proem, omdat die meej nen kaai op naor de Heilige Fermelie wou gaon. (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

   - Anoniem, Nieuwe Tilburgse Courant - 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore -

2. Van unne stinpust op zunne èrrum, as unne proem zo groot, Zis zo groot as unne kaaischeut, tot aon z'n schauwers was ie rood.

   - Hein Quinten - Ge krêêgt men mis vur zeuve knikkers en êêne proem! (Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - Cees Robben - Ik ben giestere over unne kaaischeut geklotterd.. Daorvandaon hek naa zonne proem op munne knikker... (19720915) - Cees Robben - Ruile... Twee kaaischeute tegen unne proem..? (19670129)

   - Proemen, glaozen knikkers, waor ge alle kleuren in kost zien, agge ze tegen et licht hield, waar et betere spul... (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD III.3.2:95 proem, kaajscheut, bolbaaj, 'beukennootje' = knikker

   - WBD III.3.2:98 proem, mèèrpel = grote knikker
   ► voor de volledige tekst

   ► voor de volledige tekst Klik hier

knikkeren (met glazen knikkers)

profijt, voordeel

wekkwoord, zwak

pruik, pruikje

proberen nog geen Tilburgse bewijsplaats; mogelijk ook prambeere

persoonsvorm van 'prèùme', het pruimen van tabak, met vocaalkrimping hij pruimt; hij pruimde

pruimpje, ook kleine tabakspruim

persoonsvorm van 'prèùme', het pruimen van tabak, met vocaalkrimping hij pruimt; hij pruimde

1. zelfstandig naamwoord

   prognose, voorspelling

   - Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek - "Hedde (heb je) nog kaoi (kwade) prononcies?", vroeg een oude Tilburger ironisch toen hij een situatie constateerde, die bij kwaadwilligen tot enige verdenking aanleiding kon geven. Hij bedoelde "kwade bedoelingen". We hebben hier kennelijk met verbasterd Frans te maken, verband houdend met "(se) prononcer", uitspreken of zich uitspreken, d.w.z. uiting geven aan zijn bedoeling of gevoelens. Goed kloppen doet het overigens niet, daar de Tilburger zijn "prononcies" gebruikte in de zin van het Franse "intention". Tenslotte kan de Fransman het ook nog zowel zonder het ene als het andere woord stellen, wanneer hij over "kwade bedoelingen" wil praten. (22-6-1972)
2. zelfstandig naamwoord

   WTT 2013 - Deze uitleg door Van Beek is nagevolgd door:

   - Frans Verbunt - bedoeling; kaoj prononsies - slechte bedoelingen (fr.: se prononcer = zich uitspreken)

   - Goedgetòld - prononsie - bedoeling (Fr: se prononcer = zich uitspreken). Paast mar op vur hum, hij heej mistal kaoj prononsies: pas maar op voor hem, hij heeft doorgaans slechte bedoelingen.

3. WTT 2013 - Etymologie

   - Zowel 'prononcer' als 'prénotion' lijken ondeugdelijke verklaringen. De opgave van Van Rijen kan een geheel ander begrip beduiden dat inderdaad meer met 'voorgevoel' - Nederlands 'prenotie' - te maken heeft dan met 'kwaadwillige bedoeling'. Niettemin lijken alle opgaven een verbastering van het Franse 'pronostic' [vergelijk Nederlands leenwoord prognose], namelijk 'voorspelling' of 'idee hoe de toekomst eruit ziet'. Ook in 'pronostic' is de G in de uitspraak weggevallen. De oorsprong is laag Latijn 'prognosticus' uit het Griekse prognostika. (Baumgartner, Dict. Etymologique, 1996)

1. bijwoord
   - WTT-2012 - 'Pront' wordt meestal uitgelegd als afleiding van het Franse 'prompt'. Het WNT heeft deze duiding echter al in 1942 genuanceerd in het lemma 'pront': "In de dialecten [is 'pront'] de normale ontwikkeling van prompt, met overgang van m in n na de assimilatie van p aan t; wellicht heeft ook de Fransche uitspraak van 'prompt' een zekeren invloed op de ontwikkeling gehad. Afgezien van een sporadisch gebruik in de 17de eeuw komt het woord niet voor het einde der 18de eeuw in de schrijftaal voor; thans heeft het nog een dialectisch tintje in tegenstelling met 'prompt' dat tot de gecultiveerde taal behoort."

   - WTT, Ed Schilders 2012 - In het Tilburgs heeft het woord vele nuances gekregen, die echter te verdelen zijn in twee woordsoorten met twee eigen betekenissen.

2. 1 . het bijvoeglijk naamwoord 'pront' = Nederlands

   - WNT (lemma 'pront') geeft als betekenissen onder andere: Vlug en correct. Goed. Mooi. Precies gelijkend. Stellig, zeker. Wakker, monter, flink. Trotsch, parmantig.Goed gekleed, netjes. Goed gebouwd, knap van figuur.

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Zèède gij ene pronte meens ... - Ben je een oppassend iemand ...

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Pronte moeder, 1938 - 's Lieve Vrouw ha' zeuve vreugde' en / zeuve weeën in d'r hart; / iedere pronte moeder krijgt zoo / van veul zuut en zuur d'r part.

   - Tony Ansems, Gatvermiedenhoed, van de cd Gatvermiedenhoet, 2010 - Onzen Opa was vruuger unne pronte/ Stijle witte haor, stond 'em goed...

   - Tony Ansems, 't Willeminapark, van de cd Tilburgse Liekes American Style 2, 2009 - De ouwere jonges, öt de buurt/ Ha'n aaltij kauwgum in dere mond/ En ze liepe aaltij pront/ Mee de schonste meskes rond...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'De nuuwe dokter, feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940 - [aantrekkelijk in geldelijk opzicht] ... 'nen pronten ongetrouwden dokter... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Boere-Profeet, feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939 - ientje van Kampen, krijgt tienduuzend mee en de kaast vol linnen, nou-en-of, 'n héél pront durske!

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'De nuuwe dokter, feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940 - [goede huisvrouw] "Meens, meens, zuuk toch naor 'n pronte vrouw, dan komt er regelmaot in oe leeve!"

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 12, Nieuwe Tilburgsche Courant 17-12-1938 - ...'n heel net meiske - en 't zal 'n pront vrouwke veur julliën Harrie worren.

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939 - [goed van maatschappelijke stand] - Echt goei pront boerenvolk van den aawe stempel!

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939 - ...en ze zaag er om den doojen dood nie zoo slecht uit: et is 'n pront, net meiske, Anneke, dè is 't!

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939 - ...mar hij kos as dokter toch slecht de dochter van 'n mutskesvrouwke trouwen, al waren et nóg zoo'n pronte lui.

   - A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect, Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956 - "Ze mos niks hebben van swiet en kaskenaode mèr vur de kleeraozie kwaam ze op. We moesten er pront opstaon."

   - Cees Robben - Den pronten staand van geene kaant (19570706) [de bemiddelde bevolking (fabrikanten) uit het noorden van Tilburg] - Cees Robben - n heel pront stel (19670428) - Cees Robben - En van pronten en deftigen staand (19580308) - Cees Robben - In elk pront Tilbörgs höshaawe daor hebbe ze unne frater, n non, n piano en n dochter die Miet hiet... (19690627) - Cees Robben - Ons Too en ik zen wegge noemt/ Nog van dn pronten staand (19700116) - Cees Robben - Ons Sieleke is n pront mèdje en heeget himmol nie op mansvolk begrepen... (19790406)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 03 14 - Wij meuge op die vuraauwers / Ons ège echt beroeme / Om dè de schrèvers van dè boek / Ze "Pronte meense noemen.

   - WTT 2015 - Cees Robben heeft enige teksten geschreven op de melodie van het bekende Tilburgse lied Zèède gij ene pronte meens. Als opschrift van de Prent van 1970- 04- 03 gaf hij deze wijze nadrukkelijk aan: Op de wèès van: Zèède gij unne pronte meens... - Frans Verbunt - pronte staand - betere stand, beter gesitueerden

   - Anoniem, Nieuwe Tilburgse Courant, 19 november 1959, Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie
3. bijwoord

   Nillus probeerde van alle kaante, liep van hers naor geens, Hij ha goei haande aon z'n lèf, stond bekend als unne prompte meens.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven) ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Te veul... Bols - Hij was aaltij op tèèd zó ast/ ene pronte meens beheurt.

   - Jos Naaijkens, Vruuger bij ons in de Mister Stormstraot; CuBra, ca 2005 - Twee hèùze vur t Tresiaplèèn op aon hadde tante Alie. Mevrouw Swinkels wel te verstaon. n Pront meens. Dr wier van gezééj desse in dn oorlog int verzet gezeete had, saome meej den Frik. Frik waar n pseudoniem vur frater Frederico, hoofd van de jongesschôol.

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 07 - Laoter ginge der meer mèskes en pront vak leere

   - WBD III.1.4:66 'pronte mens' = goedzak; 72 'pront' = ingetogen

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'prònt' bn, bw - prompt, degelijk

   - WNT (lemma 'pront') geeft als betekenissen onder andere: Met betrekking tot het betalen van een verschuldigd bedrag: contant, volgens afspraak. Precies, stipt. Zoojuist, zooeven. Vlug. Correct, zooals het behoort.

   - Ed Schilders, Wè zeetie?, website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009 - Vruuger zeeje ze dè Tilburgers nie ont mar pront zèn. Òf ok wèl: Nie lammenteere mar akkedeere.

   - Cees Robben - Nie ont mar pront.... (19850830)
   ► voor de volledige tekst zie rikkemendaosie.htm

   ► ont
4. naam

   Andere bronnen

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PRONT - fraai, flink, groot en schoon v. leest, welgemaakt van lijf en leden. 'Ne pronte jongen, e pront meisken; bw.: juist, krek.

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - PRONT bn - keurig, netjes, zelfbewust.

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - pront - alles keurig verzorgend

proponeren (?), kaartspel (spelregels niet bekend)

propje, kort dik persoontje

praat 2e + 3e pers.enk. tegenwoordige tijd resp. verleden tijd van 'praote' met vocaalkrimping

praatje

praats, praatjes

misschien: pretenderen; uit Frans prétendre, zich laten voorstaan op iets, beweren nog geen Tilburgse bewijsplaats

praatjesmaker

1. zelfstandig naamwoord
   - A.J.A.C. van Delft - "Prulderij" is waardelooze rommel; (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
2. zelfstandig naamwoord

   prulleke klein kind

   - Cees Robben - t zèn toch nog mar prullekes,/ pas amper uit den doek... (19551231)

1. zelfstandig naamwoord
   - gezegde: ginne prut - niet mis

   - WBD III.1.1:247 'prut' = slapers (oogvuil; ook: 'siep', 'soep', 'zepel'
2. naam

   bijwoord - vrijwel altijd in een bijwoordelijke uitdrukking met ontkenning 'niet'

   - gezegde: nie prut - niet verlegen uitgevallen, niet mis

   - Cees Robben - Ze is nie prut.. (19631122) - Cees Robben - Mar ikke ôôk nie prut, ik zeej: dr uit pinegel... (19650402) - Cees Robben - [vrouw spreekt:] Ik wil bist weten dek n kaoi boor zèè... Mar gij bent ôôk nie prut... (19761008)

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "de die is nie prut (ze is niet wel)" "an d'r kamizool"

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - (Gehoord bij n familie-oordeel) ze zit vol goeiigèèt mar som is ze nie prut! (23-10-1963)

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben bezorgd door Guido de Wijs - Ik wil bist wete dèk n kaoi boor ben mar zij is ôk nie prut (23-09-1970)

   - Henk van Rijen - ons taante Jaans waar irst nie prut, mar na vórt wèl

   - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (113) 'Dè wefke is nie prut, hùrre'

   - WBD III.1.4:134 'nie prut' = stoutmoedig

   - WBD III.1.4:81 'nie prut' = een lastig karakter hebbend

   - WBD III.1.2:186 'nie prut' = onwel

   - WBD III. 1.4:134 'nie prut' = stoutmoedig

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PRUT - nie(t) prut vallen - niet pluis zijn, niet gemakkelijk vallen, zelfstandig naamwoord koffiedik.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - prut bn - prut, niet gemakkelijk

overschotje warm eten

1. werkwoord

   pruttelen, uit de grond halen (van aardappels), zachtjes koken

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "aardappel prutten (probeeren of ze volgroeid zijn)"

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - meej Peeter èn Paulus gomme èèrpel prutte (Kn'50) - 29 juni

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "moeder de pap prut (kookt)"

   - WBD III.4.4:214 'prutten, pruttelen' = borrelen, ook 'brobbelen'

   - WNT - PRUTTEN 1) pruttelen, zacht koken;
2. werkwoord

   pruttele pruttelen = zachtjes winden laten

   - WBD III.1.1. lemma Een wind laten Tilburg [als enige plaats van opgave]

2e lid in een samenstelling liefhebber van ...

proefje, proefneminkje (?)

1. werkwoord

   proeven, in het bijzonder genieten van sterkedrank

   - Dialectenquête 1887 Willems - pruuve - pruufde - gepruufd

2. steeds korte uu

   - Hedde honig meugen pruuven,/ lek oew vingers, lekkerbek! (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: De blonde biekes, 1932)

   - Mee wie hedde naa weer zitte pruuve!? (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940)

   - ik pruuf geluk in 't daogelijkse brood... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Geluk, 1941)

   - Cees Robben - of pruuft dan eens van t haoske (19550205)

   - Cees Robben - Ze pruuven dn peestamp (19570921)

   - Cees Robben - Ge ruuket... ge pruuvet... (19570309)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 03 20 - Op de deur stao "den Engel" / En agger binnen gaot /

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 09 20

3. Oover 't brugske bij Mie Pieters Gong'k mee 'ze pa wel duuzend keer Want as we zondags ginge waandele Strèèke we daor aaltij neer. Daor zaagde jaogers, vissers, streupers

   - en Mie die schonk gestaoig in -

4. D'n haos of vis wier allengs gròòter Dè kwaam dur 't pruuve dèsse din.

   - En toen moes ik venalles pruuve, zuut zout zuur èn bitter... (Nel Timmermans; Taofele; CuBra; 200?)

   - WBD III. 1.1:257 'proeven'; ook 'keuren'

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - PRUEVEN, voor 'proeven'. Het is geheel Brabandsch.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr.en intr. 'pruven' - proeven, borreltjes drinken, aan de sterke drank zijn.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect; 1899 - PRUVEN - proeven, fr.goûter. Ik heb 't gepruufd.

proever, drinker (van alcoholische drank)

1. zelfstandig naamwoord

   peluw, een met kaf of veren gevulde zak op het voeteneinde v. h. bed langwerpig, rond onderkussen onder het hoofdkussen

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - èn daor nòg en pulling aachter gezèt

   - Cees Robben - ik hèb mar ene pulling óp et voetènd geleej;

   - Henk van Rijen - leeter ginne pulling op et schoor? - ligt er geen peluw op de vliering?

   - WBD (III.2.1:103) 'peuling' = peluw

   - Cornelis Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (Udenhouts; 1978) - wsch. hetzelfde woord als 'peluw', maar in een oudere vorm
2. zelfstandig naamwoord

   (lat. pulvinus)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'pölling' zelfstandig naamwoord - peluw

peultje, peulerwt, 'sèùkerèrtje', 'haawke', peul

pompje

pepermunt(jes)

punder, ponder, weegstok, unster

1. zelfstandig naamwoord

   popje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ''n pupke was 't zôwaor'
2. zelfstandig naamwoord

   puston piston, blaasinstrument, cornet

   - blaos ik nog in paor solos bas en puston (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
3. zelfstandig naamwoord

   put, putje put

   - WBD waterput (op het boerenerf); in de Hasselt ook 'waoterput' genoemd

   - WBD putkèùp - putkuip (bovengrondse afsluiting rond eigenlijke put)

   - WBD putmik - putgalg (naast de put staande gaffelvormige paal met putzwengel)

   - WBD puthaok (ook in Hasselt) - puthaak (stok welke scharnierend of d.m.v. een ketting opgehangen is aan de putzwengel)

   - WBD putról (Hasselt) - windas boven de put; ook genoemd: wèndas, wènaos

   - WBD moosput (ook in hs KI83) - zinkput (voor vuil water uit o.a. gootsteen), ook genoemd 'mooskèùl', Hasselt: 'moowskèùl'

   - WBD puteemer (ook Hasselt en Korvel) - putemmer (zinken of gekuipte houten emmer waarmee men water put

   - WBD III.4.4:145 'put' = dal

   - WBD III.1.1:77 'putje' = kinkuiltje

   - WBD III.1.1:152 'putjes' = kneukelkuiltjes

   - Lowie van Dorrus Misters - De welwaterput kennen we allen wel, die zijn er op de dorpen nog genoeg te zien. Waar hier de waterleiding nog niet bestaat, zal er wel een pomp zijn aangelegd. Maar voor hen, die geen put kennen, willen wij hiervan een korte beschrijving geven. De oude put was van baksteen opgetrokken en ca. 3 à 4 meter diep, rond van vorm en ruim 1 meter in doorsnee. Op de bovenlaag, iets boven de begane grond, stond de putkuip gemaakt van planken, zeskantig van vorm en ca. 1 meter hoog. Op een paar meter afstand achter de putkuip stond de putmik. Dit is een boom van ca. 15-20 cm dik en ongeveer 3 meter hoog, waarvan het boveneinde een mik was, dus een V. In deze mik lag een ronde ijzeren staaf en daarop de putroei met inkeping en het dikste eind naar achter. Aan de roei was met een ketting verbonden de putzwengel, een lange dunne spar, waaraan onder een flinke haak, veeltijds een halfsleets hoefijzer om de emmer aan te hangen. Bij het water putten werd deze emmer met de zwengel omlaag gelaten. Bij het water een forse naar onder gerichte slag en de emmer kon vol worden opgehaald. Om het ophalen van die gevulde emmer te vergemakkelijken vormde het achtereind van de putroei een tegengewicht, dat zo nodig door het opleggen van een tweede stuk hout nog werd verzwaard. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 6 Hygiëne in vroeger dagen; Nieuwe Tilburgsche Courant 28-4-1951)
4. zelfstandig naamwoord

   Putmik - Cornelis Dusart - 17de eeuw