Vanochtend

1. naam

   De betekenis is niet geheel duidelijk, gezien slechts deze mededeling:

   - 'n Toetsmop" geeft men aan zn kleinste lieveling. De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930.
2. bijwoord

   toezjoer altijd; uit Frans toujours M'n biekes zie ik geere gaon van blom toe blom, en aaf en aon toezjoer en toepartoe en vlug de blumkes aaf en weer terug (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Iemker-lieke, 1938)

   - Cees Robben; En daornao [ na de kermisweek] ... toezjoer gemaon [rekeningen] van slachter en van bekker... (19540814) - Cees Robben; ...toezjoer zonder end (19600102)

tachtig

1. zelfstandig naamwoord

   tand, tandje

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge moet oewe vlêes/vis/pudding/etc.-taand mar öt laote trèkke (dat gerecht is te duur)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - haor óp der taande

   - Cees Robben; Ik heb en naogelschèrke gehad... ze dènke zeeker dek gin taande mir heb.

   - Zolang ge nooit mee ene mond vol taanden zit... (Tony Ansems,Agge oew mundje goed ruurt; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

   - Pierre van Beek - nòr zene taand - naar zijn smaak

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - zôo dè gin man er zen taande òn stot - zo dat niemand zich eraan ergert.

   - Cor nelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TAND (Kemp. taand, Ned. a) - tand

2. Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Jan taand = mr. Van de Mortel (blz. 56)

   - WBD III.1.1:105 'tanden' = gebit;

   - WBD III.1.1:109 'grote tand' = kies

   - WBD III.1.1.109: 'tand van verstand' = verstandskies; ook 'kies van verstand'

   - WBD taande - melkgebit van een kalf, ook genoemd 'melktaande' of 'kalvertaand

   - WBD breej taande - brede tanden van een koe

   - WBD snèjtaande - snijtanden van een koe

   - WBD pèrstaand - (paardetanden) het blijvende gebit van een paard

   - WBD völletaand, vulletaand - melkgebit van een veulen

   - WBD (Hasselt) eegtaand (plur.) - eg-tanden
   ► Zie het

   ► Zie het 'taandpèntdossier' met schilderijen uit de 17de eeuw

3. Pieter Quast Louis Leopold Boilly

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - tandarts
   
2. zelfstandig naamwoord

   taandepoets tandpasta

   - Pep-so-dent, 't beste tandenkreeme. Wè's dè, Anneke? "Taandenpoets!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

3. Maker onbekend

1. zelfstandig naamwoord

   tandpijn

   - A.J.A.C. van Delft - "Taandpènt". Dit is: Tandpijn, en zoo zijn er meerdere dier echt dialectische woorden aan te wijzen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'tandpijnt' - tandpijn, kiespijn

   - Cor nelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TANDPIJN (Kemp. taandpijn met Ned. a) zelfstandig naamwoord v. - kiespijn
   
   ► Zie het dossier

   ► Zie het dossier 'Taand' in de schilderkunst van de 17de eeuw
2. naam

   taant- tante

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Bij Lidwien van ons Taantida, moese alle krullen der [bij de kapper] aon geleuve, dè kostte wè méér tèèd.

tante

1. zelfstandig naamwoord

   samenstelling uit tante + nonnetje

   - 2019 tante die non is (Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980.
   ► Voor de volledige lijst

   ► Voor de volledige lijst Klik hier

2. taante zuster uitdrukking

   - WTT 2013 - aanspreekvorm voor een vrouwelijk gezins- dan wel familielid dat in het klooster was getreden;
   ► vergelijk het veel vaker

   ► vergelijk het veel vaker voorkomende 'heeroom' voor mannen.

stapel, tas

tassen, opstapelen, tasten; geen vocaalkrimping

tast, gevoel

1. bijwoord

   in de namiddag

   - Cees Robben; As dè ons taante Tonia testag-taate-middag komt... (19710604) [Of dat tante Tonia dinsdag na de middag langskomt..] - Cees Robben; Hoeneer komde wir... Beschient n testag-taatemiddeg.. (19760423)

   - Stadsnieuws - Taatemiddag zèèk nie tèùs, mar taovend kunde wèl koome. (160809)

   - WBD III.4.4:124 'te achtermiddag', 'middag', 'te middag' = namiddag ; uit: te - achter - middag?

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - taatemiddag bijwoord - vanmiddag

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ATEMIDDIG - achtermiddag, 'nen atemiddig' is een bepaalde werktijd, een schof tussen middageten en vier uur (frure); ontstaan uit 'aftermiddag': 's atemiddigs - in de namiddag! t'atemiddig - op deze namiddag.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - geeft 'taatermiddeg' voor Casteren, Riel en Goirle

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TACHTE(R)NOEN - dezen namiddag
2. zelfstandig naamwoord

   taawhoer samentrekking van et en aawhoer, waarmee de pastoor wordt bedoeld.

   - En witte wè wij ok zin? Dè de pestoor de mis deej op Taltaar, mar assie op de prikstoel klom veraanderde-n-ie in Taawhoer. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

tabernakel; eigenlijk: de rijk versierde kast (onderdeel van het altaar) waarin het Allerheiligste bewaard wordt; oorspronkelijke betekenis: tent (zie Van Dale); van daaruit in het Tilburgs metaforisch gebruikt.

vink; met name jonge vinken die nog niet goed kunnen vliegen maar wel van tak naar tak springen

1. zelfstandig naamwoord

   tang

   - Dirk Boutkan (1996) - dim: tangeske, tangske, tangetje (blz. 55)

   - WBD III.1.4:111 'tang' = gemene vrouw
2. zelfstandig naamwoord

   tantemèrgo verbastering van het misgezang Tantum Ergo -> tante Margo. Dergelijke verbasterde gezangen staan bekend als 'Wilde vespers'. De oorspronkelijke tekst: Tantum Ergo sacramentum Veneremur cernui Et anticum documentum Novo cedat ritui

   - Wim van de Wouw (CuBra; ca. 2005): Op het Tantum ergo zongen mijn neefjes uit Tilburg de volgende variant waar ik maar een klein stukske van herinner: Tante Margo, zak mee krenten/ Fijne rijst mee selderie/ En antieke dooie mensen/ Nova Zembla ver van hier. - Dörrem zongde zen bist de Marialiekes meej, èn ok et Tantemèrgoo. Dè waar wèdaanders as ons taante Sjaan. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2005)

1. zelfstandig naamwoord
   - Cees Robben; De taofel stao hil de tèèd te hukkele... (19660826)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tafel (rekenkundig)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Op krt.61 ligt punt T juist ten Westen van de lijn ten Oosten waarvan vocaalverkorting optreedt; dit houdt in dat er op T's gebied ook 'tôffel'

2. gezegd zal worden, naast 'taofel'

3. zelfstandig naamwoord

   tafel We zaate meej zissen on tòffel.

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - 'toffel' - tafel

4. M taofel

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Volgens krt. 61 ligt punt T juist ten westen van de lijn ten oosten waarvan klinkerverkorting optreedt, hetgeen inhoudt dat op T's gebied naast 'taofel' ook wel 'tòffel' gezegd zal worden.

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'op vloer en toffel'; èn wè stòn de tòffels vól

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - zowel 'taofel' als 'toffel'

   - Cees Robben; driederhaand sórt gruuntes óp tòffel;

5. WvM 'en t van dees toffel'

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dije lange lummel kan bij Onze Lieven Heer op tòffel kèèke

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - speule meej et mis op tòffel

   - Nao ut opstaon saom òn toffel/ Mee wè spekvet in de pan. Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - As smiddaags de fubrieksflûit gong/ Stond ut eete op de toffel klaor Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005
6. zelfstandig naamwoord

   Ok laag der vort un toffelklééd op de toffel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Siendereklaos reej vur die klèèn nog op toffel. Ze han nog gin benul van suppriese maoke. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Bij ons taante Gerrie kosse wij aaltij ons bêen meej onder de toffel schèùve (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

1. zelfstandig naamwoord
   - Cees Robben; De taofel stao hil de tèèd te hukkele... (19660826)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tafel (rekenkundig)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Op krt.61 ligt punt T juist ten Westen van de lijn ten Oosten waarvan vocaalverkorting optreedt; dit houdt in dat er op T's gebied ook 'tôffel'

2. gezegd zal worden, naast 'taofel'

taal, taaltje

taal, taaltje

tamelijk

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - (of: tòtòlf) - gaperd, sufferd

   - Informant Toine Raaijmakers - sul

   - Pierre van Beek - "Wè ne taotolf! Hij kan nie uit zun soepers kijken!" - Wat een sufferd is dat! Hij ziet niet, wat er om hem heen gebeurt. (Nwe. Tilb. Courant; Typisch Tilburgse uitdrukkingen afl. ?; 29 augustus 1959)

   - Cees Robben; Kek uit oew soepers.... golliepaop..! Tut-tut-tut-mar.... taotolf..! (19560211) - Cees Robben; Ik heb liever degge den Haaikese toren omstôôt as degge menne borrel leeg kwaanselt.. taotolf... (19820402)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'tut tut tut, taotòlf' - hou je gemak, sufferd

   - Stadsnieuws - Meej dieje Taotòlf valt gin rèèchte voor te ploege (031206)
2. naam

   Mar wieste ok dè ene sufferd/ hier ene taotòlf is? (Henriëtte Vunderink; Wieste..?; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - taotolf, totof - sufferd

3. Hees taotolf (III:42)

   - WNT - TATOLF - 1) sukkel, sul; 2) pop waarop een kleermaken een kleedingstuk past

   - De Jager - Nieuw archief voor Ned. taalkunde (1855/56): tot - lap, vod. Gelijk nu in het Midden Hoogd. olf een individu aanwijst, zoo ook tot-olf, zijnde de ledeman van den kleermaker.

vanavond (uit: te avond

1. zelfstandig naamwoord

   kopje, kommetje om uit te drinken v an Frans 'tasse', kopje

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Dan han ze wir teveul zéép gebrökt bij et omwaase van de tassen of te wèènig waoter, êen van tweeën.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TAS v. - kopje voor koffie of thee; soms ter vermijding van 'kumke'.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - TASSE - tas, zelfstandig naamwoord vr.: eene tas koffie

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TAS zelfstandig naamwoord v. - hetz. als Frans tasse - drinkkommetje

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tas zelfstandig naamwoord - kopje

2. Thee

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd). 'Kareltje Vinken', feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)...zet 'ns 'n tas thee veur Van Halderen.

   - Cees Robben; k Lus tèènemekaare wel tien tassen thee... (19631108)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - gullie lust zeker wel un taske thee meej un beschötje?, zi mevrouw, et aawmeut.

   - Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Ons Thea en ons Trees goote de thee in de tassen, et hiete nog gin kumkes, die al klaor gezet waare.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - Een tasken thee is te Breda bij den burgerstand even zeer in zwang als een baksken thee of bakje. Van het Fransche 'tasse'.

3. K offie

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Oome Teun als opvoeder'; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940 - ...taante Hanna ha al daolijk meelije mee 'm en gaaf 'm 'n tasch koffie mee suiker. - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940) - De pastoor zaat bij z'n tas koffie en waar efkes ingedut... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - Toen ze in de boerenherberg aon et ven 'n taske koffie gedronken ha'n... - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007) - Ik lus wel un tas koffie, as ik et toch vur et zegge heb en liefst meej twee klontjes, assik zôo brutaol maag zèèn.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit 't klokhuis van Brabant 5, 7 en 14-11-1929 - "'t Is freet koud, hè Kubke", zee ze, zodde nie 'n tas koffie lusse; 'k hè precies 'n vorsch bekske gezet. 'k Zeg gère meid, as ge men 'n tas koffie gift, zède de biste op één nao. - Cees Robben; ... En vat meepassaant n tas koffie Fons...... (19560224) - Cees Robben; En spuul de smaok meej overleg/ voldoan dur n tas koffie weg... (19600624)

   - Cees Robben; Luste göllie sewèèle n tas koffie.. Ik neuk 'm aanders toch mar in den gôôtsteen.. (19720804)

4. Figuurlijk

   - WTT 2013 - Tas koffie was ook gangbaar om aan te duiden dat een vrouw al zo vaak in het kraambed had gelegen dat ze de komende bevalling geen enkel probleem vond: - Cees Robben; Ik doeget vur n tas koffie... (19681206) [In een prent over een inzamelingsactie die in Goirle gehouden werd om een moderne kraomkliniek in te richten in missiegebied Kongo.]

1. zelfstandig naamwoord

   kopje, kommetje om uit te drinken v an Frans 'tasse', kopje

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Dan han ze wir teveul zéép gebrökt bij et omwaase van de tassen of te wèènig waoter, êen van tweeën.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TAS v. - kopje voor koffie of thee; soms ter vermijding van 'kumke'.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - TASSE - tas, zelfstandig naamwoord vr.: eene tas koffie

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TAS zelfstandig naamwoord v. - hetz. als Frans tasse - drinkkommetje

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tas zelfstandig naamwoord - kopje

2. Thee

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd). 'Kareltje Vinken', feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)...zet 'ns 'n tas thee veur Van Halderen.

   - Cees Robben; k Lus tèènemekaare wel tien tassen thee... (19631108)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - gullie lust zeker wel un taske thee meej un beschötje?, zi mevrouw, et aawmeut.

   - Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Ons Thea en ons Trees goote de thee in de tassen, et hiete nog gin kumkes, die al klaor gezet waare.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - Een tasken thee is te Breda bij den burgerstand even zeer in zwang als een baksken thee of bakje. Van het Fransche 'tasse'.

3. K offie

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Oome Teun als opvoeder'; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940 - ...taante Hanna ha al daolijk meelije mee 'm en gaaf 'm 'n tasch koffie mee suiker. - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940) - De pastoor zaat bij z'n tas koffie en waar efkes ingedut... - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den Sik van Baozel, feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - Toen ze in de boerenherberg aon et ven 'n taske koffie gedronken ha'n... - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007) - Ik lus wel un tas koffie, as ik et toch vur et zegge heb en liefst meej twee klontjes, assik zôo brutaol maag zèèn.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Kubke Kladder (pseudoniem van Pierre van Beek), Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit 't klokhuis van Brabant 5, 7 en 14-11-1929 - "'t Is freet koud, hè Kubke", zee ze, zodde nie 'n tas koffie lusse; 'k hè precies 'n vorsch bekske gezet. 'k Zeg gère meid, as ge men 'n tas koffie gift, zède de biste op één nao. - Cees Robben; ... En vat meepassaant n tas koffie Fons...... (19560224) - Cees Robben; En spuul de smaok meej overleg/ voldoan dur n tas koffie weg... (19600624)

   - Cees Robben; Luste göllie sewèèle n tas koffie.. Ik neuk 'm aanders toch mar in den gôôtsteen.. (19720804)

4. Figuurlijk

   - WTT 2013 - Tas koffie was ook gangbaar om aan te duiden dat een vrouw al zo vaak in het kraambed had gelegen dat ze de komende bevalling geen enkel probleem vond: - Cees Robben; Ik doeget vur n tas koffie... (19681206) [In een prent over een inzamelingsactie die in Goirle gehouden werd om een moderne kraomkliniek in te richten in missiegebied Kongo.]

in, naar; te Hij leej te bèd. - Hij ligt in bed. Gao mar gaa te bèd. - Ga maar gauw naar bed. Ik zaag em daor te zitte. te middag, taovend - vanmiddag, vanavond

interjectie (kindertaal?)

tabak

1. zelfstandig naamwoord

   hoofd, kop Waast oewe knöst onderhaand marrus, get aommol schieffeltjes op oewe tebbus! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ene kaole tèbbes - een kaal hoofd

   - Cees Robben; De vliege breke de been op zo'n kaol tebbes (Prentepraot 24)
   

2. Bosch tèbbes - hoofd (m.) Houwt oewen tèbbes! Hou je mond!

1. zelfstandig naamwoord

   poosje, tijdje

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - en tèdje
2. zelfstandig naamwoord

   verkleinwoord van 'tèèd', met vocaalkrimping

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Kaart 101 sluit 'tèdje' niet uit, evenmin als 'wèltje' en 'èfkes'.

1. zelfstandig naamwoord

   tijds

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - tèds genóg - tijd genoeg

2. tèds zat - tijd genoeg met genitief-s (gen. partitivus) Piet van Beers oope klosterdag: Ik heb tèds genog, ik heb al lang pesjoen... (Spoeje doemmeniemer; 2009)

tuberculose

1. zelfstandig naamwoord

   theebloem 1. violier

   - WBD III.2.1:431 teeblom = violier (Matthiola incana): De violier (Matthiola incana) is een sierplant, meestal met langwerpige, gaafrandige bladeren, die grijsachtig kunnen worden door de dichte beharing. De bloemen zijn verschillend gekleurd, meestal paarsrood, maar niet geel. De plant is dik van blad en heeft vaak dubbele bloemen. Ze bloeien in het voorjaar en in de nazomer. WTT 2012 - ondanks deze opgave van het - WBD lijkt het niet waarschijnlijk dat deze gecultiveerde bloem de naamgever is van de theebloem (teeblom) in Tilburgs verleden.
2. naam

   2. Duizendblad Duizendblad - Achillea millefolium Is waarschijnlijk de in Tilburg breder verbreide aanduiding voor teeblom, theebloem. Het betreft dan Achillea millefolium L., door Heukels gesignaleerd als Theebloemeken en Theeblommen. Geen bloem maar een veldplant met medicinale eigenschappen: tèèd, tèdje, tije zelfstandig naamwoord tijd 'n Tèdje gelejen... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit 't klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - den halven tèèd - zo nu en dan

3. Uitdrukking: Ge gaot nie vur oewen tèèd. - Je sterft niet voor je tijd.

   - Informant Toine Raaijmakers - öt de tèèd zèèn = dood zijn

   - Informant Toine Raaijmakers - De tèèd òn oew èège hèbbe - volop tijd hebben

   - WBD oover tèèd zèèn - de drachtigheidsperiode overschreden hebbend; men zegt ook ... 'draogt oover'

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - tije = tijden

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - tèds genóg - tijd genoeg = tèds zat - idem

   - Cees Robben; Man ge bent nie bij den tèèd... (19580315) - Cees Robben; Waor de tèèd is blèèven steken (19590905) - Cees Robben; Waor is de tèèd gebleven... (19591219) - Cees Robben; Dn tèèd die zal t oe leere (19600916)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - hij heej de tèèd òn zenèege - hij heeft niets te verletten

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - tèèd (krt. 24)

4. Kaart uit: A.A. Weijnen, Onderzoek naar de dialectgrenzen in Noord-Brabant; 1937

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Hallef zunne tèèj', waar ie nie op tèèt' - Meestentijds was hij niet op tijd
5. zelfstandig naamwoord

   WTT - mondelinge mededeling - Grôote tèèd speule: zich groter voordoen dan men is, opscheppen; hij spulde grôote teed. Gehoord in de jaren '60.

   - WBD III.1.4:5 'iets beheersen' = 'bij de tijd zijn'

   - WBD III.4.4:130 ' tijd', 'tijdje', 'tij' = poosje

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 08 Waor is de tèèd gebleeve dètter

1. bijwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - toentertijd, destijds

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. bijwoord

   tegen Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - tege Korsemis

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tis ammol dwars teegen et regeur in - tegen de regels in

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - De kónt teege de krib gôoje - Onhandelbaar doen (niet meegaand zijn)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - teejge bijwoord - tegen, tegemoet
   
2. werkwoord

   teegekwèèke vervoegde vormen zijn niet aangetroffen tegenkwijken, protesteren, van repliek dienen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 03 31 - En as gij wir aon 't maauwe gaot / Za'k niemir teegekwèke.
3. werkwoord

   teegelôope tegemoet lopen, gaan

tegenaan der teegenòn pèère - erop slaan der teegenòn gaon - flink aanpakken

tegenwoordig

1. zelfstandig naamwoord

   thee Toe teej toe haj bèm - Zelfs thee had hij bij zich

   - Gezegde: teej meej puntjes - slappe thee

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - meej slappe teej óp kunde hard lôope èn schèèrp kèèke

   - Cees Robben; En dan gaon we bij omas thee-leppen... (19640228)

   - Audioregistratie 1978 - Ik kan van teej ok wel ouwoeren hor! Mar van en borreltje gaoget wèl gemakkeleker! Oôo jè! En zachte wènk, hi! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. zelfstandig naamwoord

   Èn dan en, en paor flèsse teej meegenoome èn dan teej op was dan ginge we bij den boer, daor was nòg enen boer, ginge we meej de flès ginge wij bij den boer waoter haole! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015] Cheiranthus cheiri / Erysium cheiri - bron: Wikipedia 2013 teejblom

   - WBD III.4.3:355 teejblom - muurbloem (Erysimum cheiri)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - muurbloem (Cheiranthus cheiri)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - teejbloeme zelfstandig naamwoord muurbloemen

3. Wikipedia 2013 - De muurbloem (Erysimum cheiri) is een vaste plant uit de kruisbloemenfamilie (Brassicaceae). Het is een soort die niet alleen in het wild voor komt, maar ook veel wordt gebruikt als sierplant. De plant is afkomstig uit het oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied. De muurbloem komt in Nederland voor op oude muren van kerken, ruïnes, stadswallen en forten.

1. zelfstandig naamwoord

   karamels, borstbollen

   - WTT 2013 - suikerwerk / snoepjes; de bekendste zijn de 'Borstbollen' van het Belgische merk Wycam's. - Waarom borstbollen 'teejbròkke' werden genoemd is (nog) niet duidelijk. 'Borstbollen' werden beschouwd als een middel tegen hoest.

   - Wikipedia 2013 - Wycam's borstbol is de naam van een snoepje op basis van suiker en glucose. Het woord Wycam's is een merknaam. Deze snoepjes worden al bijna 60 jaar volgens hetzelfde procedé gemaakt. Verschillende suikersoorten worden gekookt tot een dikke stroop. Deze wordt gevormd tot een dikke draad en wordt vervolgens tot vierkante snoepjes geslagen met bovenaan een kussenvormpje. De Wycam's borstbollen worden sinds het begin van de productie verpakt in blikken bussen van 325 gram. Deze blikken bussen met rode en witte kleuren zien er al 60 jaar hetzelfde uit. Slechts het witte deksel werd rond 2006 vervangen door een rood deksel. Deze borstbollen worden te Kalmthout gefabriceerd door de familie Wyckmans. Wycam's borstbollen zijn erkend als Antwerps streekproduct.
2. zelfstandig naamwoord

   teejtèùn theetuin; Theetuin, naam van een uitspanning

   - Interview Jolen - 1978 - Gebeurde es ôot, mar nie veul, nèè, dè wèrd vruuger nie gedaon (schoolreisje) jè, en ènd de wèg op nòr de teejtèùn òf zôo, nòr de teejtèùn op den Bosscheweg èn op Körvelop de Rielseweg! (transcriptie Hans Hessels, 2013)

lastige vrouw

teken, sein, signaal

tijm

1. zelfstandig naamwoord

   teen (lichaamsdeel)

   - Cees Robben; Moeder, ik weet nie wek moet doen... Dan spult mar mee oew teen tot vermaok van oew hielen... (19821119)

2. jonge tak

   - WBD III.4.3:127 têen - wilgenteen; ook genoemd: baand of twèèg

   - WBD III.4.3:74 têen - loot, nieuw uitgelopen twijgje; ook genoemd: schòt, uitschieter, loot of uitloper

   - WBD III.4.3:75 têen - twijg, jonge tak; ook genoemd: wis, twijg, tak, takje, rijs of scheut

   - WBD III.2.3:84 - klein teentje 'boerenteen' = jonge tuinboon
   ► zie dossier

   ► zie dossier Tuinboon
3. zelfstandig naamwoord

het een en ander Kómt óns taante Too naa taatemiddag nòg meej têen èn taander? Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Daor din ze zogezeej in e zèg et es gauw ints..ts..tsgòdvernondejuudie gebrökte ze zogezeej vur e vur middelsèène, vur têen èn taander gebrèùke (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

1. zelfstandig naamwoord

   teen (lichaamsdeel)

   - Cees Robben; Moeder, ik weet nie wek moet doen... Dan spult mar mee oew teen tot vermaok van oew hielen... (19821119)

2. jonge tak

   - WBD III.4.3:127 têen - wilgenteen; ook genoemd: baand of twèèg

   - WBD III.4.3:74 têen - loot, nieuw uitgelopen twijgje; ook genoemd: schòt, uitschieter, loot of uitloper

   - WBD III.4.3:75 têen - twijg, jonge tak; ook genoemd: wis, twijg, tak, takje, rijs of scheut

   - WBD III.2.3:84 - klein teentje 'boerenteen' = jonge tuinboon
   ► zie dossier

   ► zie dossier Tuinboon
3. zelfstandig naamwoord

1. zelfstandig naamwoord

   samentrekking van het einde of 'ten einde' het einde (van), tot het eind, aan het eind, teneinde figuurlijk: doodop, uitgepunt, buiten adem; blut zijn 1. letterlijk

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge gaot irst toe tèène de straot

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - uitdr. toe tèène toe - tot het (bittere) einde

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - 'Ge kunt die straot nie teine loopen'

   - Cees Robben; En vur dè ge t wit... is ie [de dag] tèine (19561222)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 01 03 - D'r is wir 'n jaorke tène / Wir twaalf maonden zèn vurbij - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 07 10 - Mar agge dan vekaansie hèt / Is 't goei weer ineens tène. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 03 18 - Gelukkig is de wènter / zó zuutjesaon wir tène... - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 62 11 02 - Dn bloeitèd is wir tène. - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - van hier et tèène toe daor et tèène toe is gelèèk et mèn - zover je kijken kunt is alle grond van mij [ ontlening aan Cees Robben]

2. 2. figuurlijk Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

   - Cees Robben; Tiest Vermeeren haoj n kiepke... / En die preutse pik-madam/ Leej n aaike... en t woog zuiver.../ Honderd-vijf-en-sistig gram.../ Naor daffaire waar t kiepke/ iet of wet begerbeleurd.../ Teine aojem.... nogal wiebus.... (19560428)

   - Cees Robben; Geld geld... (...) ik ben ôôk onderaand tèène (19730824)
3. bijwoord

   Aanvullende bronnen

   - WBD keerstrook / wendakker (strook grond aan het uiteinde van een akker, waar de ploeg gekeerd wordt), ook genoemd: 'tèènerug', 'dwarsrug', rug' of 'vurft'

   - WBD III.1.4.318 'ten einde' = gereed

   - WBD tèènerug = tèène

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - (onder Eind) 3) in enkele uitdr.: tèène - aan het eind, afgelopen; ook wel: doodmoe, aan het einde van zijn krachten; ik zé tèène; tèènenaon - op het einde, aan het andere einde.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TENDEN, TEINDEN vz/bw - ten einde, aan het uiteinde; uitgeput van krachten; ik ben tenden asem van 't danig hoesten.
4. zelfstandig naamwoord

   têenebèèter tenenbijter

   - WBD III.4.2:178 lemma Watertor - De larve van de geelgerande watertor noemt men teenbijter in het Antwerps Wb. 3 en tenenbijter in het N.- Antwerps Wb. en Deurne Wb.

   - Sjef Paijmans We leerden wat de Geel Gerande Watertor was, de Waterschorpioen en de Zwarte Watertor. Maar wij hadden voor die torren en torretjes onze eigen namen. Een schrijvertje was voor ons een schotelwasserke; en de verschillende larven bleven voor ons viskesfreters. De waterschorpioen, een tenenbijter en de rivierprik, een negenoog en bloedzuigers waren eggels. ('Herinneringen'; CuBra, ca. 2003)

meteen, onverwijld Vraogt òf dèttie tèènemekaare komt. - Vraag of hij meteen komt.

meteen, achtereen

teer

teeravond; avond waarop verenigingen (jaarlijks) feest vierden van opgespaard geld; vergelijk 'potverteren' [De gildes] "St. Jurris" hee z'ne teiraovond gehad en "Sinte Ketrien" ôk al... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30) "Sinte Ketrien" hô dan d're traditioneele teirdag. 't Vurspel van 't fist begon 's mergens om negen uur toen we allemol, pontificaol uitgedost - dè wil zeggen mee 't wit visje en den oranje sjerp aon en den hoogen hoed op - nor de Mis gewist zèn... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

verteren, feestvieren Ze rikte saome jaorelang,/ dè din ze ammol gèère,/ èn zaat er in de pot genòg/ dan ginge ze ònt tèère. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dè kos nie)

tarwe Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - têrf en gaarst (ê van Frans même) Piet van Beers - Den bèkker stokte zenen oove meej hout èn bakte mik èn brôod;/ Ieder kòcht wèttie gebrökte de keus waar nie zo grôot:/ Rògge èn tèèrfbrôod èn ene witte mik,/ Vur en brölòft òf fist mik meej krente, mar die waar nie zo dik. (Uit: Wètter in vèèf èn zistig jaor veraanderde...)

1. werkwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tergen

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tèèrege ww - tergen
2. zelfstandig naamwoord

   tèèrpötje, tèrrepötje Ill. Naumann roodborstje

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - roodborstje (Saxicola torquata)

   - Cees Robben; ...gèèle wiewouws... tèèrpötjes... (19600708)

   - WTT 2012: het tweede lid 'pötje' wijst in de richting van 'tapuit', conform de oude Nederlandse benaming 'roodborsttappuit'. Het eerste lid 'tèèr' lijkt te verwijzen naar de vogels van de genus Saxicola; 'saxicola' is een samentrekking van het Latijnse 'rots' en 'verblijf'. Het Tilburgse 'tèère' lijkt een samenvoeging van 'ter aarde'; aarde = èèrde, èèrd.

akelige vrouw

tegelijk

1. bijwoord

   achterover (zie ook 'heu') De kèèr ging teheuj

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de kèèr stao teheuj (met de burries naar boven en het krat naar beneden

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - en kèèr teheuj stôote - een kar leegkiepen

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - teheui - achterover, gezegd van een kar

2. Wat. te heui gaon, slaon - achterover vallen; valt te vergelijken met 'over den kop gaan' vooroverslaan. Z.a.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - gezegd van een kar die achterover gestoten werd, zodat de voorkant de hoogte in ging (misschien: ten hoge of te hoogte). Bij uitbr. ook gezegd van bijvoorbeeld een stoel.
3. bijwoord

   K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - HOOI: de kar staat TE HOOI - met de burrie of bomen naar boven en het krat naar beneden, Zoals de karren dikwijls worden weggezet. Opm. Michels (blz. 87): TE HOOI = te hovede, nu 'te heuj'. Z.a.

1. bijwoord

   te kort (doen)

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij hee z'n ègen tekort gedaon." Hij heeft zich gezelfmoord. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

2. Pierre van Beek Erger gesteld is het wanneer men hoort, dat iemand "z'n eigen tekort gedaon heej". Dat betekent namelijk niets meer of minder dan dat hij zelfmoord heeft gepleegd. Dat is - in tegenstelling tot de grofheid, die de volksmond vaak kenmerkt - keurig gezegd en bovendien nog raak getypeerd ook. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

1. zelfstandig naamwoord

   kleine tak, jonge tak, twijg

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schoenmakersspijkertje

2. Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - grune tèkskes - groene twijgen; tak - täkske

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - et dunste tèkske braandt et irst (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972)

   - WBD III.4.3:77 'takje' = idem

   - WBD III.4.3:79 'dooi tèkske' = dood takje

   - verkleinwoord van tak, met umlaut
3. zelfstandig naamwoord

   tèkstiel textiel 'op de tèkstiel': werkzaam in de textiel Die was op de tèkstiel! Die was, die was ok op de tèkstiel Wij hèbbe ammòl op de tèkstiel gewist! [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

tel

Tenlangeliste hè 'k m'n frontje van m'ne nek motten gooien omdè 'k bang was te stikken. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

1. werkwoord

   PM (meestal negatief) waarderen Dè tèlt ie wèèneg - dat stelt hij niet zo erg op prijs

   - WBD III.1.4:61 'tellen' = waarderen'

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TELLEN onov. en ov.ww in allerlei gangbare bett.; specifiek: 1) achten, waarderen: dè tel ik niks; 2) menen, op grond v. berekening verwachten: ik tel dè 't nog lang kan duren.

2. Van meikevers

   - WBD III 4,2:167 lemma Pompen van de meikever - Het herhaalde malen met de vleugels bewegen voordat een meikever opvliegt. tellen Tilburg mulderen Tilburg pompen Tîlburg

3. Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad, 1984 - Wanneer de meikevers weer te vinden waren in de buurt van de beukenhagen, werden deze door de kinderen gevangen. Ze werden opgeborgen in een lucifersdoosje met een blaadje sla. Vervolgens bonden de kinderen een draadje garen aan de poten van het dier en begonnen dan te zingen tot hij ging vliegen: mùlderke, mùlderke telt oew geld en gao dan nog s vliegen

1. zelfstandig naamwoord

   telling

   - WBD òn (de) tèlling, ò de baot - de koe heeft het einde van de dracht

2. bereikt; ze is ötgetèld, ötgereekend

Pierre van Beek - kleine waterketel op drie pootjes, veelal gebruikt voor kruidenthee. WTT 2016 - In deze betekenis alleen bij Van Beek aangetroffen. Waarschijnlijk betekent tèloor eerder de meer gangbare aanduiding voor 'bord' WNT: gewestelijk ook mannelijk en vr., mv. teljoren. Daarnaast taljoor (in meer fransche spelling tailloor enz.); telloor, talloor, in een groot deel van Brab. en in het Land van Waas; talloore (vr.), in t Z.-O. van Vlaand.; teljer, bij Schuerm. (1865-1870). In t Westvl. is een vrouwelijk taljoore, teljoore. Bord, schotel, waarop vleesch wordt voorgesneden (in dezen zin lang verouderd); vervolgens, en dit is reeds in t Mnl. de gewone bet.: tafelbord, etensbord, bord. REY - Tailler a produit d'autres noms limités à des sens concrets : TAILLOIR n. mannelijk (v. 1130, tailleours ; puis 1175, tailleoir) désigne un instrument pour tailler et spécialement un plat pour découper la viande.

tegelijkertijd

tenminste, ten minste

1. bijwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - onmiddellijk, meteen

2. Bosch temet - direct, zo dadelijk

   - Cees Robben; Dan koos ik toch temet (19611201)

   - WNT - TEMET (II) = TEMEE - aanstonds, zoo meteen, straks

1. bijwoord

   Was de erpelsoep temiddag nie goed misschien? (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - vanmiddag

2. WMT TE MIDDAG - thans nog gewestelijk, bijvoorbeeld in Z.-Nederl.

tempel

1. zelfstandig naamwoord

   vergiet

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'tems, tèmmes'

   - WBD (III.2.1:173) 'temst' = vergiet, ook 'durslag'

   - WNT - TEEMS - zeef, fijne zeef voor melk
2. zelfstandig naamwoord

   K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TEEMS: word eigenlijk alleen van die zift gebruikt, waar door men de vers gemolken melk laat lopen, en is dus een zijg of zijpvat.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TEMST zelfstandig naamwoord w-m. - teems, haarzeef, Frans sas, tamis; ook een keukengereedschap met veel gaatjes.

1. zelfstandig naamwoord

   opgave, kwelling, temptatie Vruug ópstaon is vur hum en tèmtaosie.

   - Cees Robben; t Is un temtaosie... (19570720)

2. Want as ik leege flèsse hèb/ moet ik er en ènd meej slèèpe/ mar dè dè gin temtaosie is/ is makkelek te begrèèpe. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Der stòn der te wèèneg) [namelijk: glas naar de glasbak brengen is goed werk]

   - WBD III.3.1:240 'temptatie' = pesterij

   - Stadsnieuws - Dès en hil tèmtaosie: zeuve kènder grôotbrènge in deeze tèèd.(230907)

   - WNT - TEMPTATIE 1) verzoeking, 2) kwelling, plaag

3. Lat. TEMPTARE aanraken, betasten; naar iets streven, onderzoeken; beproever proberen, pogen, trachten, ondernemen, zich met iets inlaten; aantasten, aangrijpen, aanvallen, bestoken; in verzoeking brengen, enz.

tin

1. zelfstandig naamwoord

   tand, tandje

   - Informant Toine Raaijmakers - Ge moet oewe vlêes/vis/pudding/etc.-taand mar öt laote trèkke (dat gerecht is te duur)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - haor óp der taande

   - Cees Robben; Ik heb en naogelschèrke gehad... ze dènke zeeker dek gin taande mir heb.

   - Zolang ge nooit mee ene mond vol taanden zit... (Tony Ansems,Agge oew mundje goed ruurt; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

   - Pierre van Beek - nòr zene taand - naar zijn smaak

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - zôo dè gin man er zen taande òn stot - zo dat niemand zich eraan ergert.

   - Cor nelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TAND (Kemp. taand, Ned. a) - tand

2. Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Jan taand = mr. Van de Mortel (blz. 56)

   - WBD III.1.1:105 'tanden' = gebit;

   - WBD III.1.1:109 'grote tand' = kies

   - WBD III.1.1.109: 'tand van verstand' = verstandskies; ook 'kies van verstand'

   - WBD taande - melkgebit van een kalf, ook genoemd 'melktaande' of 'kalvertaand

   - WBD breej taande - brede tanden van een koe

   - WBD snèjtaande - snijtanden van een koe

   - WBD pèrstaand - (paardetanden) het blijvende gebit van een paard

   - WBD völletaand, vulletaand - melkgebit van een veulen

   - WBD (Hasselt) eegtaand (plur.) - eg-tanden
   ► Zie het

   ► Zie het 'taandpèntdossier' met schilderijen uit de 17de eeuw

3. Pieter Quast Louis Leopold Boilly

4. zelfstandig naamwoord

   tandje

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - tèndje (archaïsch); hiernaast: tandje

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - met umlaut, volgens krt.48

terneer, neer, naar beneden

1. zelfstandig naamwoord

   tangetje

   - WBD riettèngske (II:1018) - riettangetje

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - op et bènkske laag en plenkske èn en tèngske

2. Dirk Boutkan (1996) - tangeske, tangske, tangetje

terneer, neer, naar beneden

tinnen

1. zelfstandig naamwoord

   jenevermaatje

   - N. Daamen (handschrift Tilburgs 1916) - "tinnebruukske een half maatje jenever"
2. naam

   Ge krèègt dan koffie meej en kuukske/ èn zo waor as ik hier stao/ alle ôomes die ter waare/ nòg en tènnebruukske nao. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Verjòrdaoge)

   - Pierre van Beek - Vroeger ging men om "'n tennebruukske" klaore en "'n maotje braandewèn". (Nwe. Tilb. Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - kleinste in de slijterij verkrijgbare flesje jenever

bijna, ongeveer

blut, alles verloren hebbend tèp zèèn / staon

suffix

ongeveer, bijna, globaal, ruwweg

terecht meestal met de verlenging met e, terèèchte

1. bijwoord

   ongeveer, bijna, globaal, ruwweg

   - A.J.A.C. van Delft - Het werk is "terouwste klaor" wil zeggen, dat het bijna voltooid is. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) -

2. TROUW(E)STE (traauwste) bijvoeglijk naamwoord - in grote trekken, bijna. Wsch. is het woord ontstaan uit 'te ruwste' en betekent het letterlijk 'grosso modo.

   - WNT - vermeldt de uitdr. 'uit den rouwe' - onafgewerkt, niet precies.

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - 'terouwste' - ongeveer

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijw. verb. 'te rouwste',- in het rouwe (ruwe), ongeveer, bijna.
3. bijwoord

   Pierre van Beek - 'trouwste' - in grote trekken, zo ongeveer, ook wel: bijna (ten rouwste?)

terpentijn; kleverig plantensap vooral van naaldbomen

tarwebrood

1. zelfstandig naamwoord

   tering, tuberculose, tbc

   - Cees Robben; Onze Jaon (...) hee gin zucht of terring... fieteldaans.. bof.. of keliek... (19551217)

   - Interview Jolen - 1978 - Jè, tèrring, dè wit, dè wit gin man, dè wit gin man, jè, dè wit gin man! Hij heej de tèrring zin ze! (transcriptie Hans Hessels, 2013)
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.1.2:302: 'vliegende tering' = tuberculose
3. bijwoord

   terugkoomes op de terugweg, toen we terug gingen

   - ...in et geensgaons kreeg ik 'n glas waoter veur niks en in et terugkomes 'n glas rome veur twee cente.. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 6; Nieuwe Tilburgsche Courant 5-11-1938)

   - T.B.C. waar un belaoje woord, de tèrring zin ze vruuger ent waar eigelek schaand degge ze onder de leeje hadt of der meej besmet waart gewist. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

tarwebrood

1. zelfstandig naamwoord

   tas

   - Cees Robben; Sigaren, centen in de tes (19651224)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - zak, broekzak
2. zelfstandig naamwoord

   Schilderij van Jan Miense Molenaer (detail) - Goed gezelschap - 17e eeuw De vrouw steunt met een voet op een stoof, waarin het zogenaamde tèsje: tèsje kolenbakje in een stoof verkleinwoord van 'tèst'

   - WNT - Test I 1) Schotel of kom, gewoonlijk van aardewerk, soms van hout; teil. Het woord is in dezen zin thans vooral in Z.-Nederl. bekend, en wordt er in verschillende streken voor onderscheiden schotels of kommen gebezigd
   ► Zie

   ► Zie het dossier 'Tèsje in de schilderkunst van de 17de eeuw'
3. zelfstandig naamwoord
   - WNT - Test I 2) Pot of schotel van aardewerk, voor vuur bestemd; thans bepaaldelijk een kleine vierkante, naar onderen smaller toeloopende, pot met één oor, die met een kooltje vuur in een stoof wordt geplaatst.

   - Cees Robben; man houdt zijn scheerwater warm op een testje - Prent van de week (detail) 18-01-1959

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TEST: een aarden vat. In het Lat. 'Testa'.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TEST zelfstandig naamwoord v. -soort v. aarden teiltje met één oor en zonder toot. De test verschilt van de teil, die veel grooter is, geen oor heeft, en aan den rand voorzien is van eenen toot.

   - WNT - STOOF I-8 a) Toestel om de voeten te warmen en wel oorspronkelijk: meestal houten omhulsel met doorboord bovenvlak, waarin een test met vuur of steen kan worden gezet.

testen

1. zelfstandig naamwoord

   kop, hoofd

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Enen hoed vuugt nie op oewe tèst. -Een hoed past niet op jouw kop.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - meej de hoed in de haand ... mar meej de pèt óp oewe test kómder ók best (Si'67) - humoristische aanvulling op het spreekwoord

   - N. Daamen (handschrift Tilburgs 1916) - "ik sloeg en tegen z'nen test (hoofd - tête)"

   - Cees Robben; As dè ons taante Tonia testag-taate-middag komt... (19710604) [Of dat tante Tonia dinsdag na de middag langskomt..] - Cees Robben; Hoeneer komde wir... Beschient n testag-taatemiddeg.. (19760423)

   - WBD III.1.1:37 'test' = hoofd

2. K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TEST: een aarden vat. In het Lat. 'testa'.

   - WNT - TEST (I) 3) bij vergelijking in onbeschaafde taal voor HOOFD
3. zelfstandig naamwoord

   kop

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - ene rôoje tiest - een rood hoofd (gezegd van iemand die bloost)

   - Cees Robben; Akkum langs zn tiesje aai (19760102)

   - Cees Robben; ... zittie meen hôôg-rôôi tiesje... (19600916)

   - Affèn, van 't êen kwaam et aander èn op 'n gegeeve moment geef ik em toch 'n pèèr teege zene tiest aon. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - WBD III.1.4:191 'tiestelijk' = vreugdevol

dinsdag VR 'testag-taate-middag' Zie: Pijnenburg - Bijdrage tot de etymologie van het oudste Nederlands, 122

1. zelfstandig naamwoord

   bepaald meisje

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "'n flinke tet (meisje)"

   - WBD III.2.2:22 'de tet hebben' = gezoogd worden; ook 'tetteren', 'lurken'
2. naam

   Bosch tètte - borsten

tentoonstelling Kèssels febriek, witte gij instruumèntefebriek aachter de Noordhoekse kèrk èn daor, daor wast himmel waaj, hè. Èn daor heej toen de tetôonstèlling gestaon. Neegetieneege. [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015] Aachter de febriek was en grôote tetôonstèlling èn daor was Venetië himmel meej zwèm... meej grôot waoter èn alles! () Wè zonge ze toen? En hebben zij die schöne Berta al in der onderbroek op straat gezet![- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

tuig

1. werkwoord

   optuigen

   - tèùge - tèùgde - getèùgd (geen vooaalkrimping)

   - WBD tèùge - het paard wennen aan tuig en arbeid

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. - tuigen, van tuig voorzien (bij paarden)
2. zelfstandig naamwoord

   teugel teugel

   - Iemand singelen, waarmee men bedoelde: zijn werk of gangen nauwkeurig nagaan. Verwant hiermee is: iemand op de teugel rijden. (A.J.A.C. van Delft; 1961; in: Nieuwe Tilburgse Courant, Bekoring van dialect; Typische zegswijzen uit onze streek; uit de volksmond opgetekend)

w erkwoord, zwak telen, kweken teule - tulde - getuld, met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd ook vocaalkrimping: gij/hij tult.

tuimelaar

heg, tuin, omheining

tuinboon - Vicia faba in Tilburg beter bekend onder diverse volksnamen

de indruk wekken, tonen teune - tunde - getund, vocaalkrimping ook in tegenwoordige tijd: gij/hij tunt

ekster, die overal present is waar ze iets van haar gading meent te kunnen vinden; overgedragen op vrouwen

1. zelfstandig naamwoord

   thuis, tehuis

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Wie tèùs is, moet tösblèève.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge meut wèl óp en aander hónger krèège, as ge tèùs mar kómt eete.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - gezegde - Et is nie èèrg as ge onderweg honger krèègt, agge mar tèùs it.

   - Pierre van Beek - "Thuis zijn" betekent het (kaart)spel winnen. (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'óp un aander honger krèège, mar töös koomen eete' - een ander mag je aardig vinden, maar daar moet het bij blijven

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - hij is er tèùs as ene pestoor in zene kèrkboek
2. werkwoord

   tèùsslachte thuis slachten meestal opgetekend als zelfstandig naamwoord, de 'tèusslacht'.

   - Audio-opname 1978 - Dè tèùsslachteden êene die hagget zôo èn den aandere zôo. Den êene ha en ketròl èn den aandere moeste gij zogezeej boove meej en ketròl, moeste gij daor en èèzere dingen in steeke, heej, èn dan moeste ze boove zogezeej meej en èèzer moeste gij ze meej tweej man opdraaje boove (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)
3. zelfstandig naamwoord

   tèùswèèver thuiswever, wever die niet in de fabriek werkt maar zijn weefstukken aan een fabrikant uitlevert

   - Audioregistratie 1978 - Mar en tèùswèèver dè was er êene, war, die ging nòr en febriek toe, onverschilleg wèlk febriekmar ze krêege en kètting meej, dè wil zègge, ge hèt kètting èn inslag, dus ge hèt enen hille breejen bôom, zo breej as et stuk moet zèèn èn die zèn ammel draojkes nèffe mekaare, war (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)

   - Audioregistratie 1978 - Die teuswèèvers die han ammòl zôo ene lêeme vloer ammòl die van Honsbèèrege èn Peer de Kôoning! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - WBD tèùswèèver (II:941) - thuiswever, wever die niet op een fabriek werkte, ook 'bèùtewèèver' genoemd

   - WBD tèùswèeve (II:949), ook bèùtewèève (buiten de fabriek weven)

   - WTT 2013 - de fabriekswevers werden ook 'binnewèèvers' genoemd

tuit

marskramer; tuit, pijp

talmen, treuzelen

iemand die graag ruilt

tevreden

tevoren

de etymologie is onduidelijk

1. zelfstandig naamwoord

   tiende deel

   - Audioregistratie 1978 - Asseme graon op et vèld han staon èn dè was dan ròg èn dè ròg wèrd binnegehòld mar dan moeste van de tien hôope, er wèrre vier òn vier gezèt, moester êene laote staon! Èn dè was tiend! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. naam

   tienderaand het eerste lid 'tien' kan variëren; het tweede 'aand' = 'haand', van 'hand'; vergelijk 'allerhande'

   - "Hij voeiert z'n kiepe! Hij hee wel tienderande soorten en allemaol echte ras-kiepe." (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) - Op de grond dommelden paddestoelen van wel tienderhaande sort: heel kleine knoedeltjes, rood mee witte pikskes er op. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)
3. zelfstandig naamwoord

   tieneezer teenager, uit het Engels: iemand in de leeftijd van 10 tot 20 jaar

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 03 31 - De bakvisse van deze tèd / - die vort tieneezers hieten...

Vandaar overgedragen op de tien vingers van de handen

groei, wasdom, levenskracht

tierig, gezond

kop

1. zelfstandig naamwoord

   kop, hoofd

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Enen hoed vuugt nie op oewe tèst. -Een hoed past niet op jouw kop.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - meej de hoed in de haand ... mar meej de pèt óp oewe test kómder ók best (Si'67) - humoristische aanvulling op het spreekwoord

   - N. Daamen (handschrift Tilburgs 1916) - "ik sloeg en tegen z'nen test (hoofd - tête)"

   - Cees Robben; As dè ons taante Tonia testag-taate-middag komt... (19710604) [Of dat tante Tonia dinsdag na de middag langskomt..] - Cees Robben; Hoeneer komde wir... Beschient n testag-taatemiddeg.. (19760423)

   - WBD III.1.1:37 'test' = hoofd

2. K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TEST: een aarden vat. In het Lat. 'testa'.

   - WNT - TEST (I) 3) bij vergelijking in onbeschaafde taal voor HOOFD
3. zelfstandig naamwoord

   kop

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - ene rôoje tiest - een rood hoofd (gezegd van iemand die bloost)

   - Cees Robben; Akkum langs zn tiesje aai (19760102)

   - Cees Robben; ... zittie meen hôôg-rôôi tiesje... (19600916)

   - Affèn, van 't êen kwaam et aander èn op 'n gegeeve moment geef ik em toch 'n pèèr teege zene tiest aon. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - WBD III.1.4:191 'tiestelijk' = vreugdevol
4. zelfstandig naamwoord

   van Baptist; Jan Baptist; Johannes de Doper

   - Cees Robben; Tiest Vermeeren haoj n kiepke... (19560428)

   - Cees Robben; Des Toos en Tiest.. wèn span.. (19750404)

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "Tiest 'onzen Tiest' (verkorting van den naam Janbaptist)"
5. zelfstandig naamwoord

   Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - den tiest = Tinus Coolen (blz. 30)

1. zelfstandig naamwoord

   1 kip

   - WBD kip (kindertaal)

   - Ed Schilders - Vruuger noemde ze n kiep ok n tiet of n tieteke. (Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

2. 1.1 roepwoord, lokwoord voor kippen en kuikens

   - WBD tiet tiet tiet, tie tie tie, kiep - roepwoorden voor de kip

   - WBD tiet tiet tiet, tòk, kiepke, kieke, kieken, kuikentje, (Hasselt) tjiep roepwoorden voor kuikens

   - WBD tiet - roepwoord voor de haan

3. 2 borst van de vrouw

   - Pierre van Beek - tiet - kip, vrouwenborst

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "tiet borst; "'t goa as 'n tiet ('t gaat als vanzelf)"

   - Hessels 2020 - Bij een pubermeisje zonder borstjes: - die heej al plòts vur tietjes! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

4. 3 ei

   - WBD aajke-tiet - ei (hs K 185)

   - Cees Robben; tietekes; 'n kòppel aajkes van de tiet-tiet-tiet.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TIET, voor kip, en 'tiet-ei' voor hoender-ei. TIET, voor tit, titte, Latijn: mamma.
5. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - tiet - kip

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tiet: kip, vrouwenborst

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TIET, voor tit, titte, Latijn: mamma.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TIET v. - kinderlijk woord voor kip; gerekt uitgesproken in de uitroep bij het voederen van de kippen: tieit, tieit, tieit.

   - Van Dale - tiet (verouderd, gewestelijk) tepel aan een vrouwenborst

   - Hees - tiet (V:62)

   - WNT - TIET (II) 1) kip, hen, hoen; 2) kuiken, groot kuiken; 4) kippenei (in Vlaanderen)

   - WBD III.1.1:118 'tiet' - tepel

   - WBD III.1.1:116 'tieten' - borsten

uitdrukking hetzelfde, gelijk; uit Frans tout-même, verbasterd tot twee woorden voor de borst van de vrouw - Cees Robben; [Onderwijzer:] Wes t verschil tussen ruiteketuit en bonnefooi... [leerlinge:] Volgens men is dè één tiet-mem, mister.. (19840120)

1. zelfstandig naamwoord

   tifke

   - Cees Robben; Is dè na n reu of n tifke... Hoe-joei nèè, Sjarel... t is unne zwarte (19730601)

2. Piet van Beers Ge moet t goei mee t kaoi nemen: Mar 'n tifke, zo ge wit,/ hee unnen heelen aandere zit!! (With Love; 1982-1987)

kippe-ei fig.: zonderlinge, 'exemplaar'

1. zelfstandig naamwoord

   1 kip

   - WBD kip (kindertaal)

   - Ed Schilders - Vruuger noemde ze n kiep ok n tiet of n tieteke. (Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

2. 1.1 roepwoord, lokwoord voor kippen en kuikens

   - WBD tiet tiet tiet, tie tie tie, kiep - roepwoorden voor de kip

   - WBD tiet tiet tiet, tòk, kiepke, kieke, kieken, kuikentje, (Hasselt) tjiep roepwoorden voor kuikens

   - WBD tiet - roepwoord voor de haan

3. 2 borst van de vrouw

   - Pierre van Beek - tiet - kip, vrouwenborst

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "tiet borst; "'t goa as 'n tiet ('t gaat als vanzelf)"

   - Hessels 2020 - Bij een pubermeisje zonder borstjes: - die heej al plòts vur tietjes! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

4. 3 ei

   - WBD aajke-tiet - ei (hs K 185)

   - Cees Robben; tietekes; 'n kòppel aajkes van de tiet-tiet-tiet.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TIET, voor kip, en 'tiet-ei' voor hoender-ei. TIET, voor tit, titte, Latijn: mamma.
5. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - tiet - kip

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tiet: kip, vrouwenborst

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TIET, voor tit, titte, Latijn: mamma.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TIET v. - kinderlijk woord voor kip; gerekt uitgesproken in de uitroep bij het voederen van de kippen: tieit, tieit, tieit.

   - Van Dale - tiet (verouderd, gewestelijk) tepel aan een vrouwenborst

   - Hees - tiet (V:62)

   - WNT - TIET (II) 1) kip, hen, hoen; 2) kuiken, groot kuiken; 4) kippenei (in Vlaanderen)

   - WBD III.1.1:118 'tiet' - tepel

   - WBD III.1.1:116 'tieten' - borsten

boezem

speeksel

1. werkwoord

   tijgen, trekken, gaan

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - zak er ók es óp af tije - zal ik er ook eens op af gaan
2. zelfstandig naamwoord

   tije - toog - getooge

   - WNT - TIJGEN (I) B, onzijdig; z.a. TIJEN = tijgen

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - GETIJD ( getééjt) vd. van niet gebruikt ww. 'tijen'. Zie aldaar!
3. zelfstandig naamwoord

   tijden

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - tije

   - Cees Robben; Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) - Cees Robben; In nuuwe beter tije... (19571102)

tijdig

1. bijwoord

   tijding, bericht

   - WBD III.3.1:254 'tijding' - bericht

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tijing zelfstandig naamwoord - tijding, nieuws

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TENG, samentr. van 'Tijding'; ook 'Tijn' en 'Tîjng'

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TIJDING. Tijding doen voor tijding geven, bescheid doen, antwoord geven. Ten platten lande zegt men 'ting doen'. Somtijds wordt het gebruikt voor eenvoudig 'kennis geven'.
2. zelfstandig naamwoord

   K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TIJNG - tijding, boodschap. Bij Kiliaen - noch bij Plant. Z.a. Bosch teng - tijding, bericht

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - langdurig, zonder eind

   - Pierre van Beek - Hij is veel te tijlijden. - (tijdlijdend) - Hij werkt iets niet af, doch schuift 't op de lange baan. (Nwe. Tilb. Courant; Dialect en spreekwijzen; 6 december 1958)

   - Cees Robben; Hij is toch zô tij-leiend war... (19560714) - Cees Robben; ... lèèzig en tijlijend... (19650430)

   - WNT - VIII:2224 - Lijd-den-tijd, iemand die zijn tijd verleutert of die een zaak altijd uitstelt.

2. Kiliaen - Homo ignauus, otiosus, tempus transigens ignauè - traag, onwerkzaam

   - WBD III.4.4:325 'tijlijdig = langzaam

   - WBD III.4.4:325 'tijlijend = langzaam

tikkere tikken Hanna zaat vlijtig te tikkere mee d'r braainaolde... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

variant op het bokspring-spel

Over het verschil in uitspraak, zie: Tijdschr. TILBURG: jg. 27 blz. 93 Tilburger of Tilbörger, W. Sterenborg.

Tilburgs

Over het verschil in uitspraak, zie: Tijdschr. TILBURG: jg. 27 blz. 93 Tilburger of Tilbörger, W. Sterenborg.

Daar kwamen de dwergen aandragen. n Hele terrine vol soep voorop Toen volgden aardappels met lawaaisaus, grote bonen en elk n kippepoot. Dat was kostje!!

Tilburgs

telefoon

timmerdoosje (kinderspeelgoed)

1. zelfstandig naamwoord

   teen (lichaamsdeel)

   - Cees Robben; Moeder, ik weet nie wek moet doen... Dan spult mar mee oew teen tot vermaok van oew hielen... (19821119)

2. jonge tak

   - WBD III.4.3:127 têen - wilgenteen; ook genoemd: baand of twèèg

   - WBD III.4.3:74 têen - loot, nieuw uitgelopen twijgje; ook genoemd: schòt, uitschieter, loot of uitloper

   - WBD III.4.3:75 têen - twijg, jonge tak; ook genoemd: wis, twijg, tak, takje, rijs of scheut

   - WBD III.2.3:84 - klein teentje 'boerenteen' = jonge tuinboon
   ► zie dossier

   ► zie dossier Tuinboon
3. zelfstandig naamwoord

4. zelfstandig naamwoord

   teentje

   - verkleinwoord van 'têen', met vocaalkrimping

5. Dirk Boutkan (1996) - (blz. 51) tintje 1. lichaamsdeel Dan stonne wij op ons tintjes... (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

   - WBD III.1.1:176 'teentje' = teen

6. 2. gewas klèèn tintje - jonge tuinboon, 'spèkbôon', sluimererwt

   - WBD III.2.3:85 'klein teentje = jonge tuinboon

1. zelfstandig naamwoord

   puntzakje

   - WBD (III.2.1:131) 'tipbuiltje'
2. zelfstandig naamwoord

   tipke tipje; puntje Hij gonk op et tipke van den stoel zitte... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

1. werkwoord
   - WBD III.1.4.233 'tirsen' = kwaadmaken
2. samentrekking

   tis T-shirt met reclame voor de Kringloopwinkel Tilburg (2018)

ongeduldig wachten; met spanning zitten wachten

1. werkwoord

   licht rakend slaan

   - Stadsnieuws - Ge waart em asse oe hòn getitst (151109)

   - WNT - TITSEN - 1) aanraken, beroeren; 2) iets in aanraking brengen met; 3) prikken (een paard); 4) prikkelen; tergen, opstoken, stimuleren

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zwak werkwoord intransitief + tr. 'titsen' - 1) al slaande eventjes raken, tikken; 2) een meisje "bedriegen"

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TITSEN ov.ww - aanraken; vooral in de uitdr.'centje titse' voor een spelletje met ijzeren ballen.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TITSEN - eventjes aanraken. E pèèrd met de zweep titsen.

2. Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

1. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - tamme vogel (kraai, kauw, roek, gaai), bijvoorbeeld op een kostschool

   - De Wijs; As munne tjan (ekster) in de geut blèft zitte, zeik munne vingerhoed wir kwèt (27-12-1968)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - tjannek - tamme kauw (Corvus monedula)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'tjallek, tjan, tjannek

   - èn hij had toen òk ene Tjan. Dè was ene kraai diese öt de nèst holde vur dèttie kòs vliege. Die wier dan gevoeierd èn werd dan hêel tam. (Nel Timmermans; Zit t soms in de femilie?; CuBra; 200?)
   
2. zelfstandig naamwoord

   Elie van Schilt - Veul jongens hadden toen un tam ekster op durre schouwer, ze hadden allemal dezelfde naom 'tjannek'. (Uit: Tilburg waor zen oe bossen; CuBra ca. 2000)

   - WBD III.4.1:149 tjan, tjannek, tjallek - kauw (Corvus monedula)

   - WNT - TJAK - tussenw. - nabootsing van het geluid v. den Kramsvogel

1. zelfstandig naamwoord

   Pierre van Beek - tamme vogel (kraai, kauw, roek, gaai), bijvoorbeeld op een kostschool

   - De Wijs; As munne tjan (ekster) in de geut blèft zitte, zeik munne vingerhoed wir kwèt (27-12-1968)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - tjannek - tamme kauw (Corvus monedula)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'tjallek, tjan, tjannek

   - èn hij had toen òk ene Tjan. Dè was ene kraai diese öt de nèst holde vur dèttie kòs vliege. Die wier dan gevoeierd èn werd dan hêel tam. (Nel Timmermans; Zit t soms in de femilie?; CuBra; 200?)
   
2. zelfstandig naamwoord

   Elie van Schilt - Veul jongens hadden toen un tam ekster op durre schouwer, ze hadden allemal dezelfde naom 'tjannek'. (Uit: Tilburg waor zen oe bossen; CuBra ca. 2000)

   - WBD III.4.1:149 tjan, tjannek, tjallek - kauw (Corvus monedula)

   - WNT - TJAK - tussenw. - nabootsing van het geluid v. den Kramsvogel

tantième Komt ook voor als 'adjèm Ze zitte nie meej en klèèn pesjoentje aachter de gerdèntjes te koekeloere, mar ze gòn meej dikkels nòg enen beheurleken hôop tjèmtjèm den hòrt op... (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2008)

tjeppen; drinken van sterke drank Hij hee aaltij goed getjepperd, dieën Boemes, mar de leste jaoren is ie 'nen echten zuiplap geworren... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

tjeppen; drinken van sterke drank Hij hee aaltij goed getjepperd, dieën Boemes, mar de leste jaoren is ie 'nen echten zuiplap geworren... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

w erkwoord, zwak versneld draaien bij het touwtjespringen wsch. geluidsnabootsing

Heurde smerges vruug in de geut musse meej veul lewaai vèèchte èn speule meej mekaar dan witte: Tis wir maai.' As oewe zoon zen haore kamt meej meer zörg vur zen schaai oew dòchter in de spiegel kèkt dan witte: Tis wir maai.' As oew vrouw alle matte klòpt rondbuunt mee veul bezwaai èn daorbij zingt vals as en kraai dan witte: Tis wir maai.' Ast rèègent, haogelt, störmt èn waait gin weer vur bos òf haai agge rèèrt in oewen ooverjas dan witte: 'Tòch..ist maai.' LECHIM Lechim - Gedicht van de week uit de Tilburgse Koerier (1957-1982) maajbluumke - mezuutje - meizoentje - bellis perennis

vod, lomp eigenlijk: afgedragen textiel; in het algemeen: dingen van inferieure kwaliteit; bijvoorbeeld - Cees Robben; t Zèn todde.. (19720421)

vod, lomp eigenlijk: afgedragen textiel; in het algemeen: dingen van inferieure kwaliteit; bijvoorbeeld - Cees Robben; t Zèn todde.. (19720421)

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - voddenkoopman

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD III.3.1:83 'toddenjood' = voddenkoopman? ook 'toddenkoopman, 'toddenman', 'toddenmens', '-boer', 'toddenkruier'

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

verkleinwoord van 'tòd', met umlaut doekje

1. zelfstandig naamwoord

   voddenzak

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - tòddezakke van kaorte (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) kaartterm: slechte kaarten
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - bed

voegwoord totdat

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - hoop rommel, verzameling vodden

   - Stadsnieuws - Dèkt dieje tòdhôop es op; daor kunde zôo tòch nie inkrèùupe. (240208)
2. zelfstandig naamwoord

   Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. tòdkrèèmer voddenman

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - toddenkreimer; toddenkreimers

   - Leo Heerkens, uit De kinkenduut (Piet Heerkens), De toddeman, 1940 -
3. zelfstandig naamwoord

   Daor komt den toddekreemer aon, hij jaogt z'n hitje langs de baon. Toddéé! Hot - ju! De kender, ze graaien in schuur en in schop ze moeten 'n meulentje, pias of pop. Toddéé! Allee - ju! Ze laoien d'r zakken toe boven toe vol en draoven er hard mee de straot op! - én lól! Toddéé! Hu! - Hu! - De toddeman zet er z'n waogeltje stop, z'n Mie lee te slaopen languit aachterop. Toddéé! Hu! - Hu! - De toddeman laacht er mee heel z'n gezicht, die zakke die zijn er, verdomme, nie licht! Toddéé! Hu! - Hu! - "Wè moete gij emme?! 'ne Meule? - 'n Fluit? 'n Pop of 'ne pias? - En gij, kleine guit" Toddéé! Hot - ju! De kender die springen en gieren van lol en de toddeman laoit er z'n waogeltje vol. Toddéé! Allee - ju! Lechim - 'De tòdkrèèmer' - Gedicht van de week uit de Tilburgse Koerier (1957-1982)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65-01-22 - 'ne Todkrèmer kwaam langs de deur...

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ziede gij dieje tòdkrèèmer nòg ôot?

   - WBD III.3.1:83 'todkramer, 'toddenkramer, toddenkruier, toddenkoopman, toddenboer, toddenman, toddenmens, japie todde' = voddenkoopman

   - Stadsnieuws - Zèè zuut of ik verkoop oe òn de tòdkrèèmer. (272008)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'toddekrèèmer' zelfstandig naamwoord - voddenkoopman

   - WNT - TODDENKRAMER - voddenkoopman

lompenscheurmachine

1. zelfstandig naamwoord

   voddenzak

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - tòddezakke van kaorte (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) kaartterm: slechte kaarten
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - bed

1. bijwoord

   tot

   - WNT - TOE (IV) Het bijwoord TOE (I) gewestelijk als voorzetsel gebezigd, reeds in het Middelnederlands en thans nog opgegeven voor ... het Brabants en het Zaansch.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont) in: Groot Tilburg 1941 - ...ginnen overweg die aaltij toe is

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont) in: Groot Tilburg 1941 - Aan den overweg, die netuurlijk toe was, wier er gestopt..

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 03 16 - Gin meens op straot, de pompe toe / En ginnen drup beziene.
2. voorzetsel

   1.1 Tot daar aan toe

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - Mar afijn, dè waar nogal toe daoraon toe...

3. 2.1 van plaats of afstand

   - Dialectenquête 1887 Willems - van hier toe daor

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...van veuren toe aachteren...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Oome Teun in den trein', Nieuwe Tilburgsche Courant 16-9-1939 - Teun moes 'n half uurke loopen toe aon et station...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 20-5-1939 17-6-1939)...van kop toe teen!

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Den jongen dokter; feuilleton in 3 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 22-4-1939 8-5-1939 - De vrouw gong toe de deur toe mee...

   - Jan Jaansen( pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsche Courant 1-10-1938 - ...van deur toe deur.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 03 08 - Van 't Gurke toe de Rèt.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 09 29 - Toe in 't hartje van de stad / Is plaots vur rekrejaasie.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Ge zondigde van hier toe giender, verkondigden ze van de prikstoel

4. 2.2 van tijd

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ge moet wòchte toe nuuwjaor toe.

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - Toe en zóndag = tot zondag; 'toe merregenmiddag'

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940 - Hij ha koppent en bleef toe 's middags te bed...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 81 05 14 - Van tiene toe 'n uur of elf. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 12 10 - En zò van tij toe tij...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 10 24 - Toe in t midde van de naacht

   - Audio-opname 1978, interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013 - van smorges vijf uure toe saoves twaalef uure
   ► KLIK

5. 2.3 van een gebeurtenis of eigenschap

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)...Toe zelfs z'n hoesten en kuchen toe...

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd) n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 20-5-1939 17-6-1939 - ...zuinig toe gierig toe...

6. 2.4 in plaats van 'bij'

   - Jan Jaansen ( pseudoniem van Piet Heerkens svd), 'Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939 - ...hij gong er gemakkelijk toe zitten en vaawde z'n haanden over z'nen buik... 2.5 in plaats van 'aan' - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; Nieuwe Tilburgsch e Courant 1-10-1938 - Toen wij nog jonk waren, gong et er heel aanders naor toe!

7. 2.6 in plaats van 'tot'

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Hij deej ok nôot sèùker in zen pap en ie aat aaltij un bord toe de raand toe vol.

   - Henriëtte Vunderink, Uit ''k Zal van oe blèève haawe', 2007- ...van aaronskèlke, drèüve, jèün/ toe fuksias èn strèükmargriet.
8. voorzetsel

   Aanvullende bronnen

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TOE vz - tot aan, dikwijls herhaald achter de aangeduide plaats of tijd; toe de school toe, toe Kerstmis toe. Thans 'tot ,.. toe' en 'tot on'.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TOE voor 'tot', in de beteekenis zoo wel van ad, usque, welke Kiliaen - aan dit 'toe' geeft, als in die van 'te'.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - krt. 78 plaatst T in het 'toe'-gebied. Zie ook blz. 181.

   - WNT - TOE (IV) voorzetsel. Het bijwoord TOE (I) gewestelijk als voorzetsel gebezigd, reeds in het Mnl. en thans nog opgegeven voor ... het Brabants en het Zaansch.

toebinden

1. voegwoord totdat

2. naam

   totdat

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - wòchte toedè

   - Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Toen waarder himmòl meej genaajd, toen moeste vort saoves wòchte toedè die rijers trugwaare, dè was toen saoves en uur òf èllef, half twaalf (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

toegeven; extra geven toegeeve, gaaf toe, toegegeeve

voltooid deelwoord dichtgeplakt; stèssel = stijfsel (als plakmiddel)

werkkiel, over het hoofd aangetrokken, van voren dicht

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.2.3:128 'toekruid' = specerij

2. Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

broodbeleg

spul

tweede grasoogst in de nazomer; meevaller, extraatje Het element met is verwant met maat, mate, meadow, en afgeleid van het ww. maaien.

tweede grasoogst in de nazomer; meevaller, extraatje Het element met is verwant met maat, mate, meadow, en afgeleid van het ww. maaien.

1. zelfstandig naamwoord

   meevallertje

   - Cees Robben; [over een magere vrouw:] t lèèkent wel n toemet-ketje... (19681004)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - najaarskatje

   - WBD (III.2.1:495) 'toementkatje', 'toemaatkatje', ook 'winterkatje' =
2. zelfstandig naamwoord

   najaarskatje

   - WNT - TOEMAATKAT - kat die in het najaar geboren is. Ook fig. voor: persoon die graag rustig thuis zit.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Van 'toemet', najaarsgras (extra-oogst). Letterlijk 'katje in het najaar geboren'. Zie - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - blz. 58

   - Pierre van Beek - Jong katje dat in het najaar geboren is. Ze zouden niet zo goed zijn als voorjaarskatjes, omdat ze te veel achter de kachel opgroeien.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TOEMAATKAT - eene kat die in t najaar, in den tijd van de toemaat, geboren is

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - toemetkètje in de herfst geboren katje

toen in kindertaal: 'toen-irst', 'toen-urst - destijds

1. bijwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - toentertijd, destijds

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. bijwoord

   alsmaar, alles ineens; ± overdadig, geheel en al, met alle geweld; overal

   - Informant Toine Raaijmakers - Allee, et hoeft nie toepertoe - Het kan toch wel op, al is het lekker!

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'pillen slikken, toepartoe'

2. Piet Heerkens - M'n biekes zie ik geere gaon / van blom toe blom, en aaf en aon / toezjoer en toepartoe en vlug / de blumkes aaf en weer terug (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Iemker-lieke, 1938)

   - Cees Robben; Zeuve daoge toepertoe.... [namelijk op de kermis] (19540814) - Cees Robben; Dn ijsco lokt klèènen... Die toe-per-toe lekken... (19580524) - Cees Robben; [tegen een bierdrinker:] Kalm aon, Jaon.. t hoeft nie ammol toepertoe... (19730202) - Cees Robben; Korsemis.. Vrede... En toepertoe mar laoie en losse... (19851227) - ook in de betekenis altijd maar weer

   - De Wijs - Kalm aon, t hoeft nie ammaol toepertoe. (10-02-1963)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 06 26 - Mar pruuft daor naa nie toepertoe / Want 't is gin zuurkesnat / Ge zèt - vur dègge'r èrg in hèt - / Van wèn ok lekker zat.

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - hij spaojde mar toepertoe, toe tweeje toe - hij spitte alsmaar door tot 2 uur toe

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - toepartoe, toepertoe - zonder beperkingen

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -
3. bijwoord

   Etymologie

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - toepartoe, toepertoe - zonder beperkingen, alles ineens (Fr. tout pour le tout - alles of niets)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TOEPERTOE (tout partout( (?) - alles ineens, op alle fronten tegelijk.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijw. verb. 'toepertoe ' (Frans ontlening?'; tout par tout) - zonder ergens naar te kijken, zonder iets aan te zien, gedurig, zonder ophouden.

1. zelfstandig naamwoord

   beurt: moeilijk karwei, de route die een straathandelaar aflegt Ik hè dees week de toer om de mulkwaogen te rijen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5; 7 en 14-11-1929) Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Toen zèèk irst de mèlkrichting gegaon èn daor liepe die, die, dè waare zak zègge, die manne die ene toer hadde èn dè waare gewoon jongere om meej te lôope (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

   - Cees Robben; meej toere rôoket er - nu en dan is het er niet pluis

   - Cees Robben; Tis enen hillen toer - het is een moeilijk karwei
   ► Klik hier voor audiofragment)
2. zelfstandig naamwoord

   DAN- Dialectenquête 1887 Willems - de melkboer mòkte 'ne grôote toer' Dirk Boutkan (1996) - (99) ... ene grôote roete

   - WBD III.3.1.434 'toer' = rit

   - WNT - TOER, TOUR - 5) ronde, rondje; 6) reis, tocht; 7) beurt; 10) daad die behendigheid vereischt; 13) moeilijk, zwaar werk

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk 'toer' 1) beurt; 2) poos, tijd, wjjl; 3) een vervelend,lastig iets, een ongemak; 4) gedeelte (weinig gebr.); 5) verschijnsel, aanduiding, aanwijzing

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - TOER - zelfstandig naamwoord m.: nen - breien; nen toer doen (wandeling); ieder op zijnen toer.
3. zelfstandig naamwoord

   toereloerke omweg Mee n sierluk toereloerke draaiden ze durre weg eromhene... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord

   PM dutje en toerke doen - een dutje doen, een tukje doen

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'K-maok nog gaaw un toerke vur-k wir in de burries mot' - Ik doe nog vlug een dutje, voor ik weer moet gaan werken.

   - WBD (III.2.1:39l) en toerke doen - een middagdutje doen

   - korte oe

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TOERKE - kleine toer bijvoorbeeld rondrit, uitstapje; speciaal: verontschuldigende

2. benaming van een kort, welverdiend middagslaapje: efkes n toerke doen, op z'ne rug gon staon e.d.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TOERKE wandeling: 'en toerken doen'

1. werkwoord

   blijmoedig rondtrekken; uitgaan

   - toerlezjoere - toerlezjoerde - getoerlezjoerd

   - 1e oe is kort, 2e oe is lang

   - kennelijk van Franse oorsprong

2. Ze zullen dus wel, as wij sliepen, in de bedsteej hebben liggen toerlezjoeren. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - óp zene toerlezjoer zèèn (Pierre van Beek -Tilburgse Taalplastiek 68) - de hort op zijn (Mogelijk van Frans: 'tour de jour' = dagronde)

3. Piet van Beers 1 ste Lezing uit Lukas 15: De jongste van die tweej, ha enen heekel òn boere/ èn di èègelek niks liever as "toerlezjoere." (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Stadsnieuws - 'Naa dèttie getrouwd is, zat wèl öt zèèn meej dè toerlezjoere'(100908)

   - WBD III.3.2 kent niets wat erop lijkt.

tournedos

schort (van kin tot over de knieën)

toestèssele uit 'toe' = dicht, en 'stèssel' = stijfsel: dichtplakken Alleen aangetroffen bij Heerkens Ge weet wel waor Baokel in Brabant lee: et lee aon den uitersten kaant, en 't bestao mar uit enkelde boerestee, wè haai en wè waaie, - de weerelt, o jé,

toen straks = kort geleden

uitroep onmiddellijk; uit Frans 'tout de suite'

sukkelaar, stoethaspel Daamen - woordenlijst 1916 - "toethaspel - sukkeltje"

1. zelfstandig naamwoord

   tafel We zaate meej zissen on tòffel.

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - 'toffel' - tafel

2. M taofel

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Volgens krt. 61 ligt punt T juist ten westen van de lijn ten oosten waarvan klinkerverkorting optreedt, hetgeen inhoudt dat op T's gebied naast 'taofel' ook wel 'tòffel' gezegd zal worden.

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'op vloer en toffel'; èn wè stòn de tòffels vól

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - zowel 'taofel' als 'toffel'

   - Cees Robben; driederhaand sórt gruuntes óp tòffel;

3. WvM 'en t van dees toffel'

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dije lange lummel kan bij Onze Lieven Heer op tòffel kèèke

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - speule meej et mis op tòffel

   - Nao ut opstaon saom òn toffel/ Mee wè spekvet in de pan. Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005

   - As smiddaags de fubrieksflûit gong/ Stond ut eete op de toffel klaor Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005
4. zelfstandig naamwoord

   Ok laag der vort un toffelklééd op de toffel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Siendereklaos reej vur die klèèn nog op toffel. Ze han nog gin benul van suppriese maoke. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Bij ons taante Gerrie kosse wij aaltij ons bêen meej onder de toffel schèùve (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

tafella(de)

verleden tijd van 'taole'

1. zelfstandig naamwoord

   tolletje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'draait as n tùlleke'

2. verkleinwoord van tòl, met umlaut

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tafelzeil (Fr. toile cirée)
2. zelfstandig naamwoord

   Verbastering van Franse 'toile cirée' = met was bestreken doek wasdoek, veelal gebruikt als tafelzeil

   - dè de kasteleins, inplaots van d'ren twalsiree te buunen, zaand

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dwalseree

taalt (enkelv. verleden tijd van 'talen'/ taole)

1. zelfstandig naamwoord

   taal, taaltje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'taol van men Brabant'

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'want óns taol verstòn ze nie

   - Cees Robben; Hier klonk er ons taoltje zo sappig en mals... (19571221)

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, 2007 - Et waar un gemeenschapskamp van wel tien afdêelinge van et jongensgilde öt hil et laand. Et ideaal; un sôort verbroedering, tusse de jongeren kon daordeur ontstaon. Daor is wèènig van terèèchte gekoome. Ze verstonde dè taoltje van ons nie en wij vonde dètter ene hôop kak bij zaat, bij die aander dan. Wij zaate nie te wòchte op kak en dè Hollands dè öt hullië bek kwaam, vonde wij mar aonstellerij, ge kost toch ok gewoon praote.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'taol' - taal, stem

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - taol zelfstandig naamwoord - taal, spraak
2. zelfstandig naamwoord

   taaltje Buuk Tilbörgs is nie zomar en aoreg tòltje, mar tis en èchte taol.

   - verkleinwoord van 'taol', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   tuiltje, ruikertje, bosje bloemen, boeket

   - verkleinwoord van 'tèùl', met vocaalkrimping

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TUILTJE zegt men hier voor hetgeen men elders een ruiker noemt, waar

2. tuiltje naauwelijks dan in den diohterlijken stijl bekend is.

ton, vat 1. inhoudsmaat Lodewijk van Dorrus Misters - Een grote 50 jaar geleden waren de tonnen nog in gebruik en werd een ton gerekend op 150 liter inhoud. Ook was er fustwerk in gebruik van 1/2 ton of "vat", van 1/4 ton of "keneke" en van 1/8 ton dat men "kattekop" noemde. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 8 Oude brouwerijen in Tilburg; Nieuwe Tilburgsche Courant 23-6-1951) 2. geldbedrag

toonbank

1. zelfstandig naamwoord

   tong

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Den dieje, die zal ók gin blèènen óp zen tóng krèège (zegt weinig)

2. Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - op de tong - op de tong

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - oover zen tóng kakke (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ) - overgeven (ook van dronkenschap)

   - WBD III.1.4:ll6 'vuil tong' = vrouw die graag kwaadspreekt

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD mond- en klauwzeer (bij koeien)
2. werkwoord

   tonkèùle Tonkuilen, inkuilen.

   - Een roestpraatje ( Weekblad van Tilburg , 5 oktober 1867): En det de mert van de patrasen, die ge ton kuilde.

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tuinman
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - 'töman' (blz. 55) Uitspraak: met tot m geassimileerde n tonpraot tonpraat een voordracht die met carnaval gehouden wordt, en waarbij de spreker in een ton staat

   - Cees Robben; Hoe vonde menne tonpraot, Nel..? Nou.. veul geklets, mar t praotte wel. (19741129)

   - Cees Robben; detail Prent van de week 29-11-1974

3. Witte gullie dètter in Tilbörg ene Tonpraotakkedeemie is? Wòr ge kunt leere leutere? (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

1. zelfstandig naamwoord

   toontje

   - Cees Robben; èn hij zingt en tóntje lêeger;

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - ieder bóntje hee zen tóntje, ieder èrtje zen kónsèrtje (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ) - bonen en erwten veroorzaken namelijk winden
   

2. verkleinwoord van 'tôon', met vocaalkrimping

3. zelfstandig naamwoord

   toon, klank

   - WBD (III.3.3:85) toon, klokketôon, klaank = klank van een klok

1. zelfstandig naamwoord

   heg, tuin, omheining

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'die waar gebonden aon 'n tùin'

   - " èn dan kwaamde tusse tweej töntjes, daor hadde de boere, de boere der waaj èn dan hadde daor de, de tèùn van de febrieke, van die heere dan [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - den tuin aachter 't huis (ui = eu in Frans Meuse)

   - WBD (III.3.3:96) tèùn = omheining van het kerkhof

   - WBD (III.2.1:399) 'tuin' = idem

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TUIN = lage omheining, omtuining. Z.a.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk tuin, haag om een hof, hofheg

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TUIN zelfstandig naamwoord mannelijk -haag, hegge rond eenen hof,
2. zelfstandig naamwoord

   hegje, tuintje Henk van Rijen -gezegde Nie oover et töntje loere verkleinwoord van 'tèun', met vocaalkrimping

toonbank, in het bijz. in een café; gewelfd metselwerk

tonen, laten zien, duidelijk maken

versieren, opsieren

1. zelfstandig naamwoord

   toom

   - WNT - de gezamenlijke terzelfdertijd uitgebroede jongen; broedsel, nest.

   - Cees Robben; t Is kazzjewêêel die kiep van mèn.../ zô zörgt ze vur de Paose.../ t Is de leste van den tôôm.../ En asse lee.... dan staose... (19550312)
   ► leste
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD (Hasselt) - hoofdstel (van het paard), aldaar ook 'trens' genoemd of 'hoofdstèl'; elders: 'hoofdstèl'

   - WBD (Hasselt) - troep biggen uit één worp

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TOOM, voor geslacht (Lat. soboles), hoorde ik eene enkele reis gebruiken door iemand die zeide een 'toompje hoenders' voor een koppel. Z.a

toon, klank

1. werkwoord

   laten zien

   - WBD III.4.4.301 'tonen' = gelijken

2. tôone - tonde - getond met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: tont

1. zelfstandig naamwoord

   toren

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - die ónder de schaoj van den toore woone, die zèn me te fèèn (D.16)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - haole ze bij jöllie saoves de toore nòg binne ('72; smalend tegen mensen uit Enschot

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - teege de tooren omhôo zinge (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) - uiting van waardering voor de kwaliteit van het zangkoor
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - tórretje; (blz. 51) toore - torretje

   - WBD (III.3.3:75) toore, klòkketoore = kerktoren - ik zie zo gèère al die toores

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - toore (krt. 61)

wang

toverbal, - bol; snoepgoed in de vorm van een bolletje, dat steeds van kleur verandert naarmate het zich langer in de mond bevindt en kleiner wordt. Het snoepen van een toverbal ging daarom gepaard met het voortdurend uit de mond nemen van het snoepje om te zien of en hoe de kleur veranderd was.

toverbal, - bol; snoepgoed in de vorm van een bolletje, dat steeds van kleur verandert naarmate het zich langer in de mond bevindt en kleiner wordt. Het snoepen van een toverbal ging daarom gepaard met het voortdurend uit de mond nemen van het snoepje om te zien of en hoe de kleur veranderd was.

toveren

topje

1. naam
   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 05 14 - Dan lee 'ze vadder bij "de Tor" / Aaltij hèèl efkes aon.
2. zelfstandig naamwoord

   Turfstekers in de Peel törf turf

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Had, had haaj gefreete, dan hadde törf gescheete.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Hak hooj gegeete, dan hak törf gescheete.

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - "n houtje of 'n tùrrefke '

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - as ge en kóltje hèt, wilde en törfke teege ('84) - Geld trouwt graag geld.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - die een törfke brèngt, kómt en kóltje teege ('50) - Geld trouwt graag geld

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - zak enen törf haole? (Alg. Brab. '87) - gezegd tegen iemand die met de ellebogen op tafel zit te eten.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk (als voorw.naam en als stofnaam) - turf

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TÖRF (uitspr.törref ) zelfstandig naamwoord m., ook als stofnaam: turf.

spotnaam inwoner van het stadsdeel Goirke, meer in het algemeen ook inwoner van het noordelijk deel van Tilburg (boven de lijn of aon geene kaant); de benaming is waarschijnlijk gebaseerd op het vaak donkere voorkomen van de arbeiders in de textielfabrieken. Tilburgers bezuiden de spoorlijn werden kaaibuuters genoemd. - Cees Robben; Isser dè eene van t Gurke Tonia...? Nee hörre... dr wordt bij ons ginne Turk vermist... (19560303) - Lèst han ze teege Stekelenburg gezeej dèttie te veul op et gemintehèùs zaat. Hij moes es meej de meense in de stad kènnes gòn maoke. Ze han en afspraok vur em gemòkt bè de Turke. Naa, tweej uurkes laoter wier er gebèld op et gemintehèùs: et wèèksèntrum van et Gurke òn de lijn. Òf den burgemister al onderweege waar? Iè, die waar allang vertrokke. Et ènde van et lieke waar dèsse den burgemister opgescharreld hèbben in de moskeej. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 1997) - Vruuger waar dè aanders. Toen hamme hier meschient wel Törke, mar die waare gewoon gebooren op et Gurke. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2000)

1. zelfstandig naamwoord

   toren

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - die ónder de schaoj van den toore woone, die zèn me te fèèn (D.16)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - haole ze bij jöllie saoves de toore nòg binne ('72; smalend tegen mensen uit Enschot

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - teege de tooren omhôo zinge (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) - uiting van waardering voor de kwaliteit van het zangkoor
2. zelfstandig naamwoord

   Dirk Boutkan (1996) - tórretje; (blz. 51) toore - torretje

   - WBD (III.3.3:75) toore, klòkketoore = kerktoren - ik zie zo gèère al die toores

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - toore (krt. 61)

koeienmest verzamelen

1. zelfstandig naamwoord

   thuis, tehuis

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Wie tèùs is, moet tösblèève.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge meut wèl óp en aander hónger krèège, as ge tèùs mar kómt eete.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - gezegde - Et is nie èèrg as ge onderweg honger krèègt, agge mar tèùs it.

   - Pierre van Beek - "Thuis zijn" betekent het (kaart)spel winnen. (Nwe. Tilb. Courant; Typische zegswijzen afl. 5; 25 augustus 1959)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'óp un aander honger krèège, mar töös koomen eete' - een ander mag je aardig vinden, maar daar moet het bij blijven

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - hij is er tèùs as ene pestoor in zene kèrkboek
2. werkwoord

   tèùsslachte thuis slachten meestal opgetekend als zelfstandig naamwoord, de 'tèusslacht'.

   - Audio-opname 1978 - Dè tèùsslachteden êene die hagget zôo èn den aandere zôo. Den êene ha en ketròl èn den aandere moeste gij zogezeej boove meej en ketròl, moeste gij daor en èèzere dingen in steeke, heej, èn dan moeste ze boove zogezeej meej en èèzer moeste gij ze meej tweej man opdraaje boove (- Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)
3. zelfstandig naamwoord

   tèùswèèver thuiswever, wever die niet in de fabriek werkt maar zijn weefstukken aan een fabrikant uitlevert

   - Audioregistratie 1978 - Mar en tèùswèèver dè was er êene, war, die ging nòr en febriek toe, onverschilleg wèlk febriekmar ze krêege en kètting meej, dè wil zègge, ge hèt kètting èn inslag, dus ge hèt enen hille breejen bôom, zo breej as et stuk moet zèèn èn die zèn ammel draojkes nèffe mekaare, war (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)

   - Audioregistratie 1978 - Die teuswèèvers die han ammòl zôo ene lêeme vloer ammòl die van Honsbèèrege èn Peer de Kôoning! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - WBD tèùswèèver (II:941) - thuiswever, wever die niet op een fabriek werkte, ook 'bèùtewèèver' genoemd

   - WBD tèùswèeve (II:949), ook bèùtewèève (buiten de fabriek weven)

   - WTT 2013 - de fabriekswevers werden ook 'binnewèèvers' genoemd

tuit

Hebreeuws: treefa; jiddisch: treife niet-geoorloofd; bijvoorbeeld van vlees dat op onjuiste wijze behandeld is Audio-opname 1978 Dhr. Bertens .èn asse dè hadde dan mooge ze der niks van gebrèùke as dè vastzaat. Dan was die nie traajfel! Jè dè noemde zullie traajfel jè, dès en ötdrukking van de Joode!! (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels traaw, trouw, trouwe het trouwen, het getrouwd zijn, het huwelijk ...in den trouw koom et ongeluk aaltij van den kaant van et mansvolk! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) ...hij ha wel schrik van 't trouwe, dè wel, want ge wit noot, hoe zoo'n frammes d'r eigen nao d'ren trouw ontwikkelt... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) Hij ha-g-et al zoo dikkels geheurd, dè 't zachtste lammeke nao den trouw in 'nen draok kan veraandere! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) ...dan is me de trouw nie vur honderd percent meegevallen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

Pierre van Beek - vast staat wel, dat zekere Tilburgse Dusée, die een verstokte vrijgezel was - en daarbij een grapjas ook! - de volgende woorden op zijn rekening geschreven ziet. Als er sprake over trouwen was, zei hij steeds: "Ze hebben Onze Lieve Heer gemarteld en gekruisigd mar nog nie laote trouwen!"

tractement; meestal het geld dat een man van het weekloon mocht behouden voor zichzelf

1. zelfstandig naamwoord

   traan; meervoud 'traone'; verkleinwoord = tròntje, tròntjes traan CR van mannen èn jèùn krèèg ik aaltij de traonen in men ôoge. FVb traone die ge schruwt, hoefde nie te piese FVb traone èn sneevel geeve gin vlèkke levertraan

   - alleen enkelvoud: traon CR daor rôok et nor traon
   

2. Bont tro'.n , zelfstandig naamwoord mannelijk 'troo'n', traan, vet of olie v. walvissen - troi-n, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'troo'n', traan (oogvocht)

traanogen

constructie van opeenvolgende treden; traptrede

een van de namen voor Zwarte piet; met

betrappen

trechter

trede

1. werkwoord

   treden

   - WBD aftreeje - land aftreden (on de grootte ervan vast te stellen;

   - WBD III.1.2:151 'treden' = met grote stappen lopen'

   - WBD III.4.4:292 'treden' = afpassen, ook 'afstappen'

   - Dialectenquête 1887 Willems - treeje - trój - getróje

2. Dirk Boutkan (1996) - treeje - traad - getreeje

treder

trein

Dirk Boutkan (1996) - trèffe - tróf - getróffe

tochtige opening

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.3.1:110 'trekgeld', 'inzetgeld, slagengeld' = priem (bedrag dat

2. uitbetaald wordt aan degene die bij de eerste verkoping het hoogste bod heeft gedaan)

1. werkwoord

   trekken, in uiteenlopende betekenissen. trèkke trok - getrokke

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TREKKEN, bij v. Dale 28 bett., bij het onov. ww vallen o.a. op: 1) tochten: het trekt hier; 2) inkomen hebben uit rente; 3) winnen: 'n vèrskalf trekken; 4) lijken op; Hij trekt op zijn vader; 5) betrekking hebben op, innerlijke samenhang vertonen; dè trekt nergens op.

2. op iets, iemand of elkaar lijken

   - Cees Robben; Wè trekt ie [het kind] toch op dn aauwe, war/ Haoreender de weergaoi... (19840217) - Cees Robben; Ze trekke wel op mekaar (19790907)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TREKKEN OP - trekken naar, gelijken op, Frans ressembler

   - WBD III.4.4:301 'trekken' = gelijken, ook 'trekken hebben'

3. met ontkenning: nergens op slaan, geen gezicht, waardeloos

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 01 21 - Rondwaandelend dur Tilburgs straoten / Krègde soms iets in de gaoten / Dè agge't eventjes bekèkt / As n tang op 'n vèrken trekt. [...op een varken slaat]

   - Audioregistratie 1978 - Dè weet ik nòg goed zuur brôod, jè, meej zuurdêeg gebakke nèt as den Dötser dieje kuch doen, hè! Èn die kènder, hè, en bietje booter derop. Et trok van gin kaante! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorde n, 2003 - et trèkt eróp as zèèk óp ene riek ('47) - het lijkt nergens op.

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dè trèkt op niks - dat lijkt nergens op.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - trèkke ww - trekken; dè trekt nèrreges op.

4. geld ontvangen voor onderhoud

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - Hij trók van den stillen èèrme.

5. tochten

   - WBD III.4.4:42 'trekkerig weer' = winderig weer, ook 'waaierig'

   - Cees Robben; Figuurlijk: Asset thuis waait moete één deur dicht doen... aanders trekket... (19721117)

1. zelfstandig naamwoord
   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - accordeon, trèkörgel

2. trèkpèèp

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 -tochtgat

traktement

verkleinwoord van 'tram', met umlaut trammetje

1. werkwoord

   treuren

   - WBD III.1.4:267 'treuren' = kniezen

   - Dialectenquête 1887 Willems - treure - trurde - getreurd (lange eu)

2. vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij treurt

1. zelfstandig naamwoord

   troffel, kalkscheppertje

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord o.+vr. 'traweel, treweel' - truweel, troffel

   - WNT - TRUWEEL, trouweel - De vormen truwel en trouwel wijzen wellicht op aceentverschuiving, welke in het Mnl. geleid heeft tot TRUFEL en later tot den opvallenden vorm TROFFEL. - Zeker gereedschap van metselaars.

2. dienende om steenkolen, assche, aarde, kalk, steengruis enz. te scheppen

triest, droevig

treefje

trits, drietal Pierre van Beek - dubbele (dòbbele?) trits - iets wat langer duurt dan normaal, bijvoorbeeld Mis met drie heren - mis meej nen dubbelen (dòbbelen) trits D16 dubbelen trits (als iets aan beide zijden meevalt)

troef, doorslaggevend element

ook genoemd 'kolenschup

vleinaam voor een kind, meisje of vrouw

tamelijk negatieve kwalificatie van een niet magere vrouw ietwat sullig vrouwspersoon wès dè toch en dikke troela!

vleinaam voor een kind, meisje of vrouw

verleden tijd van 'trèffe' trof Foto: Katholieke illustratie ca. 1925 tròg

trok (verleden tijd van trèkke); tochtte, leek DAN- Dialectenquête 1887 Willems - hij trók et pèèrd òn zene stèrt

tralie, in het bijzonder voor een raam in een gevangeniscel

trom, slaginstrument Hij heej al zolang op en trom gestaon DAN- Dialectenquête 1887 Willems - ik kòcht vur de klèène en tr ó m, trómke

1. Tekening van Frans Mandos Tzn - 1945

   
2. zelfstandig naamwoord

   tromdrager degene die in de harmonie de grote trom slaat

trom, slaginstrument Hij heej al zolang op en trom gestaon DAN- Dialectenquête 1887 Willems - ik kòcht vur de klèène en tr ó m, trómke

trommeltje

trommeltje

1. zelfstandig naamwoord

   traantje

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ge zult oe tròntjes nòg hard nôodeg hèbbe Hier moet je niet om huilen, er zullen nog ergere dingen gebeuren
2. zelfstandig naamwoord

   trôon, trontje troon

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - TROON zelfstandig naamwoord m., verkleinwoord. trunke

3. troppie kal

tros As ons taante Sjaan waar gewist, kréég ik dan nog un truske drèùve of enne banaan. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

troost

1. zelfstandig naamwoord

   troostprijs

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Dè zèn zeker de trôstprèze! (10-02-1963)
2. zelfstandig naamwoord

   trouw het huwelijk, de trouw In et begien van hullië trouw, had et daor hillemol nie op geleken, desse veul kiendjes zon krèège... (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

trouwen

trubbel van het Engelse trouble

1. bijwoord

   terug Dan kènd oewèège nie mir terug.

   - Cees Robben; en wèltje 'trug';

2. Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - terugkère - terugkeeren DAN- Dialectenquête 1887 Willems - hij kan nie vórt òf trug Dirk Boutkan (1996) - 'stuurt em er mar mee t(e)rug' (zin 100, blz. 99)

   - Rijmt op 'vlug'; de sjwa is volledig geabsorbeerd.
3. bijwoord

   Weijnen (De oorzaken in de taalgesch. blz. 13) truchals zinsdeel, tegenover truuguup' als zinwoord.

terugkomen DAN- Dialectenquête 1887 Willems - de zwòleme zulle vórt gaaw trugkoome

op de terugweg

1. zelfstandig naamwoord

   troffel, kalkscheppertje

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord o.+vr. 'traweel, treweel' - truweel, troffel

   - WNT - TRUWEEL, trouweel - De vormen truwel en trouwel wijzen wellicht op aceentverschuiving, welke in het Mnl. geleid heeft tot TRUFEL en later tot den opvallenden vorm TROFFEL. - Zeker gereedschap van metselaars.

2. dienende om steenkolen, assche, aarde, kalk, steengruis enz. te scheppen

1. zelfstandig naamwoord
   - Informant Toine Raaijmakers - lodderige mond (met dikke, slappe lippen), openstaand

   - Gezegde: - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - Hul oover trul - hals over kop

   - WBD III.1.1:100 'open trul' mond (spotnaam)
2. naam

   Bosch trul - mond

1. zelfstandig naamwoord

   kindje, tongetje

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "trulleke - 'n klein kindeke, ook zegt men wel 'steekt oe trulleke eens uit (tongetje)"

   - WBD III.1.1:100 'trulleke' = mond (spotnaam)
2. naam

   Hees trulleke (V:60)

1. zelfstandig naamwoord

   tros As ons taante Sjaan waar gewist, kréég ik dan nog un truske drèùve of enne banaan. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD trós, truske, kèùf of 'kuif' - haren tussen de horens van een koe
   
2. zelfstandig naamwoord

   trosje en truske drèùve

   - WBD truske, tros, kèùf of 'kuif' - haren tussen de horens van een koe

   - WBD III.2.3:151 'troske' = tros vruchten, ook 'trossel'

3. verkleinwoord van 'tros', met umlaut

1. zelfstandig naamwoord

   tròs, ris, rist: twee of meer vruchten aaneen

   - WBD III.2.3:151 'trossel', 'troske' - tros vruchten

2. contaminatie van 'tros' en 'bussel'?

   - WNT - TROS, trosse, trots, tors, torts, trousse, TRUS(SE) verzameling vruchten of bloemen die op een bepaalde wijze aan één tak of stengel groeien.

1. zelfstandig naamwoord

   troef, doorslaggevend element

   - Daor ist èèrmoej troef. - Daar heerst doorlopend gebrek.

   - rèùtes troef

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - truf, zelfstandig naamwoord mannelijk troef; 'Den troef is eröt' - de fut is eruit.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TROEF zelfstandig naamwoord m., niet v. - spr. Armoei is daar troef
2. zelfstandig naamwoord

   troefje verkleinwoord van 'troef', met umlaut

1. tussenwerpsel
   - WBD achteruit! (voermansterm om een paard te doen achteruitgaan)

   - WBD truugóp achteruit! (idem)

   - WBD huuptruug, (Hasselt ook:) 'truughuup' - achteruit: (idem)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TERUG (uitspr. trüch)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - truughuup tsw - achteruit! (voermansterm)

2. Weijnen (De oorzaken in de taalgeschiedenis, blz. 13) 'truch als zinsdeel, tegenover 'truughuup' als zinwoord.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TRUUGHUUP - terug! hup! kreet waarmee een paard wordt aangespoord de kar achteruit te duwen; ook toegepast op andere achterwaartse bewegingen, veelal van plotselinge en onvrijwillige aard.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijw. (voermanstaal) 'terug' - achteruit!

treuren

tuien

Typoscript van een brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965

1. werkwoo rd, zwak

   - A.J.A.C. van Delft - Een geit wordt "op de tuyer gezet". Dit is zij wordt aan een touw, verbonden aan een paaltje, op een stukje grasland te grazen gezet. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
   

2. Pierre van Beek - de koej tuijere - de koe langs de berm laten grazen onder toezicht van een begeleider

   - WBD (Hasselt) tèùre (vastmaken v. rundvee en geiten aan een paal om te grazen)

   - tuijere - tuijerde - getuijerd

   - Audioregistratie 1978 - Int nòjaor moeste ze tuijere, daor zaat dan de, de mèèd, de dienstboode bij, de mèèd zin wij vruuger. Die laag dòr bè te braaje èn die moes aaf èn toe die starte vort slaon! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - WBD vaasttuiere - vastmaken v. rundvee en geiten aan een paal

   - WNT - TUIEREN - vee vastzetten ...; (bij uitbr.) in 't alg.: vastbinden

   - frequentatief van ndl. 'tuien' (vastbinden van bijvoorbeeld een koe)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TUIEREN - bij landb. Het vee in de weide met een touw vastleggen.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - TUIJEREN- het opstallen van het vee tegen den winter? alg. beteekenis 'binden'. Oorsprong wsch. Angels. 'tian', vincire, ligare. Z.a.

3. K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - TUIJEREN: de beesten aan een paal in de weide vast binden ten einde zij niet meer zoude kunnen eten, dan zo ver het touw toelaat. Z.a.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. 'tuieren' - een koe of geit met een zeel als anderszins aan een paal in de wei vastmaken, zodat ... z.a.

1. zelfstandig naamwoord

   karaktertrek ene kaoje tuk = een slechte karaktertrek ...'n Keend waor 'ne goeie tuk in zit en dè aaltij 't goei veurbeeld van z'n aawe lui veur oogen hee... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

   - WBD goeje tuk, goejjen tuk - goede afstamming, gezegd van een koe, ook genoemd: goejen aord, goejen kòmaaf

   - Cees Robben; [over een vrouw] Dr zaat unne vulste goeie tuk in. (19740510)

   - WBD (III.2.1:389) tuk = middagdutje

   - WBD (III.2.1:391) een tukje doen, een toertje doen, vijf vatten, zijn ogen eventjes overschieten - een (middag)dutje doen

   - WBD III.1.4:64 'tuk' = karakter

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tuk zelfstandig naamwoord - aard, trek
2. zelfstandig naamwoord

   Verh TUK m - erfelyk trekje, meestal ongunstig: 'ne kaoje tuk' - een slechte eigenschap.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - 1958. Het - WNT - ziet er terecht een afleiding in van tukken en dit is identiek met Duits zucken 'trekken'.

   - WNT - TUK - (I), 6) aangeboren eigenschappen, aard, inborst, natuur

teelt 2e + 5e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'teule', met vocaalkrimping

verleden tijd van 'teune

tongetje verkleinwoord van 'tong', met umlaut

1. zelfstandig naamwoord

   tong

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Den dieje, die zal ók gin blèènen óp zen tóng krèège (zegt weinig)

2. Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - op de tong - op de tong

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - oover zen tóng kakke (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - ) - overgeven (ook van dronkenschap)

   - WBD III.1.4:ll6 'vuil tong' = vrouw die graag kwaadspreekt
3. zelfstandig naamwoord

   tongetje verkleinwoord van 'tong', met umlaut

   - Piet Heerkens, uit: De Kinkenduut, De worrend, 1941 - Weinig harsens denke klaor,/ weinig tungskes praote waor...

   - Pierre van Beek - "'t Is er een met stroop op d'r tongske." Zij is een mooipraatster. (Nwe. Tilb. Courant; Uit Tilburgs folklore; 18 juli 1958)

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd), feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939 - Alleen as et er op aonkwaam, dan kon ze d'r tungske nog ruure, dè-t-er de vonken afvlogen.

   - Cees Robben; Ruurt oe tungske op n aander (19600116) - Cees Robben; Ge zult mèèn tungske nie schappen.. (19650402)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Hij stikt zen tungesken al nòr bèùte Als de nood van achter zo groot is

   - WBD III.1.2:103 tongetje = tong

tonnetje Dirk Boutkan (1996) - tunneke (blz. 32) verkleinwoord van 'ton', met umlaut

1. naam

   Sint Antonius, Antonius abt, of Antonius de heremiet, die bekend staat als patroon tegen ziekten van het varken

   - Pierre van Beek - Van een losbol zegt men: "Dit is als 't varken van St. Teunis". - De verklaring zou zijn, dat enige varkens, die aan de H. Antonius toebehoorden, vrij langs de straten rondliepen. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959) [Van Beek bedoelt de varkens die aan Antonius abt waren toegewijd, en die vrij op straat en in het veld mochten scharrelen; wat zij opbrachten, in vlees of geld, was bestemd voor de armen.]

   - Dr. Jos Schrijnen Nederlandsche volkskunde , deel 1, 1915 - Antoniussabt (17 Jan.) behoort in België tot de meest populaire heiligen. (...) Zijn attribuut is het varken, omdat de duivel in varkensgedaante hem bekoorde. Vandaar, dat de heilige naderhand algemeen als patroon van het vee werd beschouwd, en als zoodanig door boeren, vleeschhouwers en spekslagers vereerd. In de Middeleeuwen hadden de Sint Antoniusgilden het recht, een zwijn, dat als herkenningsteeken een klokje aan den hals droeg, overal vrij te laten weiden; zelfs in de steden zag men dit Antoniuszwijn ongehinderd rondloopen. In België, de Rijnprovincie en, tot voor eenige jaren, in Limburg (Vaals, Hoensbroek, enz.) wordt den 17en Januari varkensvleesch geofferd en na de kerkelijke diensten onder de armen verdeeld.

2. De verzoeking van de Heilige Antonius Hieronymus Bosch; ca. 1468 (Prado, Madrid) Idem: detail Antonius abt werd in Riel vereerd; zijn cultus is nog steeds levendig (2012) in Loon op Zand. Ook Chaam, waar hij vooral als pestheilige [Antoniusvuur = pest] werd vereerd, was voor Tilburgers een Antonius-bedevaart.

   - Gerard Rooijakkers - Soms kruisten ook dieren met een positieve magische connotatie het pad van mensen, zoals te Oirschot gebeurde, waar omstreeks 1557 op voorspraak van de heilige Antonius Abt de pest ophield. Toen daar een lijk naar de kerk werd gebracht verscheen bij het sterfhuis een wit paard, zonder dat iemand wist waar het vandaan kwam. In dat huis vielen daarna geen pestslachtoffers meer, en nadat de ziekte overal geweken was heeft men het paard niet meer gezien. (Gerard Rooijakkers, Eer en schande ; 1995.)

   - Lowie van Dorrus Misters - In Riel werd op de feestdag van St. Antonius Abt [17 januari] meel gewijd en gingen varkenshouders met een builtje meel daarheen. Het meel werd na de wijding met kleine beetjes onder de "slobber" voor de varkens gemengd. (Nieuwe Tilburgse Courant - vrijdag 5 december 1952, Uit onze folklore 19. Oude gebruiken en de Beekse doornboom.)

   - Ronald Peeters - Eind zestiende begin zeventiende eeuw heersten er in Tilburg diverse pestepidemieën. Nabestaanden of familie van de overledenen ondernamen in 1602, 1625, 1626 en 1628 bedevaarten naar Boxtel en in 1587 naar Chaam (St. Antonius Abt, een pestheilige) uit dankbaarheid dat zij de ziekte hadden overleefd. (In: Godsvrucht en deugdzaamheid; 1997)

   - J. B. Berns, Namen voor ziekten van het vee (1983) - De populairste heilige gedurende de Middeleeuwen was Sint Antonius Abt, feestdag 17 januari. Hij werd aangeroepen tegen het vuur, waaronder men "ignis sacer" heeft te verstaan in de eerste plaats en wel in de dubbele betekenis, te weten "erysipelas" en "gangreen" (Wickersheimer 1960); vervolgens alle ziekten die met vuur benoemd werden, zoals miltvuur en ook vlekziekte. Volgens Kluge wordt in het Duitse taalgebied Antoniusfeuer in de 17de eeuw door Rose verdrongen (s.v. Rose); De Cock zegt, dat in Nederland Sint Antoniusvuur thans alleen nog in gebruik is als benaming voor een varkensziekte (De Cock 1891, 249 en 256). Goossenaerts geeft sinttunnisvier, "roodvonk der zwijnen" en Corn.-Vervl.-A.: Sint-Teunisvier, "idem" en ook "huiduitslag". Wouters (1966, 119 vv.) geeft een uitgebreide lijst van plaatsen waar men Antonius aanroept en bij welke veeziekten in het bijzonder zijn hulp wordt gevraagd. Van Haver (1964) is met betrekking tot ziekten van dieren minder gedetailleerd; hij spreekt van "tegen buikpijn en andere dierkwalen" (nr. 584, 621, 623 en 624) en van "behekst vee" (nr. 1020, 1021).

1. naam

   Sint Antonius, Antonius abt, of Antonius de heremiet, die bekend staat als patroon tegen ziekten van het varken

   - Pierre van Beek - Van een losbol zegt men: "Dit is als 't varken van St. Teunis". - De verklaring zou zijn, dat enige varkens, die aan de H. Antonius toebehoorden, vrij langs de straten rondliepen. (Nwe. Tilb. Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959) [Van Beek bedoelt de varkens die aan Antonius abt waren toegewijd, en die vrij op straat en in het veld mochten scharrelen; wat zij opbrachten, in vlees of geld, was bestemd voor de armen.]

   - Dr. Jos Schrijnen Nederlandsche volkskunde , deel 1, 1915 - Antoniussabt (17 Jan.) behoort in België tot de meest populaire heiligen. (...) Zijn attribuut is het varken, omdat de duivel in varkensgedaante hem bekoorde. Vandaar, dat de heilige naderhand algemeen als patroon van het vee werd beschouwd, en als zoodanig door boeren, vleeschhouwers en spekslagers vereerd. In de Middeleeuwen hadden de Sint Antoniusgilden het recht, een zwijn, dat als herkenningsteeken een klokje aan den hals droeg, overal vrij te laten weiden; zelfs in de steden zag men dit Antoniuszwijn ongehinderd rondloopen. In België, de Rijnprovincie en, tot voor eenige jaren, in Limburg (Vaals, Hoensbroek, enz.) wordt den 17en Januari varkensvleesch geofferd en na de kerkelijke diensten onder de armen verdeeld.

2. De verzoeking van de Heilige Antonius Hieronymus Bosch; ca. 1468 (Prado, Madrid) Idem: detail Antonius abt werd in Riel vereerd; zijn cultus is nog steeds levendig (2012) in Loon op Zand. Ook Chaam, waar hij vooral als pestheilige [Antoniusvuur = pest] werd vereerd, was voor Tilburgers een Antonius-bedevaart.

   - Gerard Rooijakkers - Soms kruisten ook dieren met een positieve magische connotatie het pad van mensen, zoals te Oirschot gebeurde, waar omstreeks 1557 op voorspraak van de heilige Antonius Abt de pest ophield. Toen daar een lijk naar de kerk werd gebracht verscheen bij het sterfhuis een wit paard, zonder dat iemand wist waar het vandaan kwam. In dat huis vielen daarna geen pestslachtoffers meer, en nadat de ziekte overal geweken was heeft men het paard niet meer gezien. (Gerard Rooijakkers, Eer en schande ; 1995.)

   - Lowie van Dorrus Misters - In Riel werd op de feestdag van St. Antonius Abt [17 januari] meel gewijd en gingen varkenshouders met een builtje meel daarheen. Het meel werd na de wijding met kleine beetjes onder de "slobber" voor de varkens gemengd. (Nieuwe Tilburgse Courant - vrijdag 5 december 1952, Uit onze folklore 19. Oude gebruiken en de Beekse doornboom.)

   - Ronald Peeters - Eind zestiende begin zeventiende eeuw heersten er in Tilburg diverse pestepidemieën. Nabestaanden of familie van de overledenen ondernamen in 1602, 1625, 1626 en 1628 bedevaarten naar Boxtel en in 1587 naar Chaam (St. Antonius Abt, een pestheilige) uit dankbaarheid dat zij de ziekte hadden overleefd. (In: Godsvrucht en deugdzaamheid; 1997)

   - J. B. Berns, Namen voor ziekten van het vee (1983) - De populairste heilige gedurende de Middeleeuwen was Sint Antonius Abt, feestdag 17 januari. Hij werd aangeroepen tegen het vuur, waaronder men "ignis sacer" heeft te verstaan in de eerste plaats en wel in de dubbele betekenis, te weten "erysipelas" en "gangreen" (Wickersheimer 1960); vervolgens alle ziekten die met vuur benoemd werden, zoals miltvuur en ook vlekziekte. Volgens Kluge wordt in het Duitse taalgebied Antoniusfeuer in de 17de eeuw door Rose verdrongen (s.v. Rose); De Cock zegt, dat in Nederland Sint Antoniusvuur thans alleen nog in gebruik is als benaming voor een varkensziekte (De Cock 1891, 249 en 256). Goossenaerts geeft sinttunnisvier, "roodvonk der zwijnen" en Corn.-Vervl.-A.: Sint-Teunisvier, "idem" en ook "huiduitslag". Wouters (1966, 119 vv.) geeft een uitgebreide lijst van plaatsen waar men Antonius aanroept en bij welke veeziekten in het bijzonder zijn hulp wordt gevraagd. Van Haver (1964) is met betrekking tot ziekten van dieren minder gedetailleerd; hij spreekt van "tegen buikpijn en andere dierkwalen" (nr. 584, 621, 623 en 624) en van "behekst vee" (nr. 1020, 1021).

de indruk geven (tonen, doch passief) M Hij tunt wèl fèfteg. - Hij wekt de indruk wel vijftig jaar te zijn.

turf

spotnaam inwoner van het stadsdeel Goirke, meer in het algemeen ook inwoner van het noordelijk deel van Tilburg (boven de lijn of aon geene kaant); de benaming is waarschijnlijk gebaseerd op het vaak donkere voorkomen van de arbeiders in de textielfabrieken. Tilburgers bezuiden de spoorlijn werden kaaibuuters genoemd. - Cees Robben; Isser dè eene van t Gurke Tonia...? Nee hörre... dr wordt bij ons ginne Turk vermist... (19560303) - Lèst han ze teege Stekelenburg gezeej dèttie te veul op et gemintehèùs zaat. Hij moes es meej de meense in de stad kènnes gòn maoke. Ze han en afspraok vur em gemòkt bè de Turke. Naa, tweej uurkes laoter wier er gebèld op et gemintehèùs: et wèèksèntrum van et Gurke òn de lijn. Òf den burgemister al onderweege waar? Iè, die waar allang vertrokke. Et ènde van et lieke waar dèsse den burgemister opgescharreld hèbben in de moskeej. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 1997) - Vruuger waar dè aanders. Toen hamme hier meschient wel Törke, mar die waare gewoon gebooren op et Gurke. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2000)

1. zelfstandig naamwoord

   het noordelijk deel van Tilburg; benoorden de spoorlijn

   - A.J.A.C. van Delft - "Wat een ferm kindje ligt daar in de wieg", zei ik. "Ja, ja," was 't antwoord "en 't is er eene van half om half! De vrouw komt uit 't Turkenland en ik ben van de stad." Hiermede werd bedoeld, dat het ouderpaar onderscheidenlijk van benoorden en bezuiden de spoorlijn afkomstig is. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)
2. naam

   turkslèèr Turks leer

   - En de zij je petjes, de blauwe toekielen en de turkschleeren broek heuren er van eiges bij. Uit het land der Brabantsche week, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930, door W.v.M. = Willem van Mook.

tussen

tussenbeide, nu en dan

tussenuit meestal gebruikt met een werkwoord dat 'weglopen', 'wegrennen' betekent; en waarschijnlijk daarmee een beeld ter vergelijking met het oudere gezegde over een paard dat op hol slaat; met name in samenstellingen met 'pèère'.

1. zelfstandig naamwoord

   interjectie

   - N. Daamen (handschrift Tilburgs 1916) - "tut gij (loop heen, enz.)"

   - WBD III.1.4:35 'tut' = domme vrouw

   - Bosch tut - fopspeen; domme vrouw

2. werkwoord

   - WBD III.2.2:22 'tutten' = spenen; 24 'tut' = speen, ook 'frut'; 25 'tut' = fopspeen; ook 'tutter', 'tutje

alle vindplaatsen met 'geen', en dus in de betekenis: 'het is niet niks', dat wil zeggen: 'het is een grote opgave om...' ...et was ginnen tut-tut om mee zooiets te begiene. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) "Dè-d-is geenen tut-tut, man!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 5; Nieuwe Tilburgsche Courant 29-10-1938) ..."'t is toch geenen tut-tut om zóó'n lang gedicht in mekaar te draaien... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 9; Nieuwe Tilburgsche Courant 26-11-1938) ...Een en tachtig jaar, 't is geenen tut-tut, ik wil 't er veur doen! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) De Baokelsche kerk stond te dicht bij de straot; "'n fout van den dommen pastoor", waar de praot. 't Waar geenen tut-tut om

1. werkwoord

   duimzuigen

   - WBD III.2.2:22 'tetteren' = gezoogd worden

   - WBD III.2.2:23 'tutterfles' = zuigfles; ook 'tutfles', 'tutter'

   - WBD III.2.2:23 'tutter' = speen

   - tuttere - tutterde - getutterd

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TUTTEREN, ook TEUTEREN - zuigen (van kleine kinderen); zuipen, overdadig drinken.

2. Bosch tuttere - drinken; zuigen op een fopspeen; duimen

   - WNT - TUTTEREN (I) - 1) zuigen, in 't bijz. van kinderen; 2) (- Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - en Ned.

3. Limburg) bep. zuipen

1. zelfstandig naamwoord

   tule

   - WBD II.4. p. 891 Doorzichtig garenweefsel met fijne mazen, met of zonder patroon" (Van Dale, tule). J.T. Bonthond, Woordenboek voor de manufacturier (1947) zegt bij tule- of gordijnweefsel": Bij dit soort weefsel hebben de draden ten opzichte van elkaar een schuin verloop. Tule glasgordijnstof heeft het uiterlijk van een honingraat. Bobbinnetgoed" tule: het type tuul, K 183 (= Tilburg) , - WNT - lemma Tule I 1974 - TULLE , zelfstandig naamwoord vrouwelijk (in Vl.-België m., door BAL [1899] echter als vrouwelijk vermeld; als stofnaam is het thans soms onz.: Ontleening van Frans (point de) tulle. De oudste bewijsplaats in het Frans dateert van 1765, de vroegste gegevens omtrent de fabricage von feinem gewebe für spitzen usw. in Tulle van 1698. 1. Naam voor zeker netvormig fijn weefsel van zijde, katoen of daarop gelijkende kunstvezels, hetzij met de hand (bij zekere soorten van kant), hetzij machinaal vervaardigd. NEMNICH, Holl. Waaren-Lex. [1821]. 2. Als ben. voor elk van de versch. soorten van tule.
2. zelfstandig naamwoord

   t uu reluut Ill. Naumann Dossier Leeuwerik (tuureluut) - Brabantse namen, dialectkaarten, afbeeldingen - citaten - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - kuifleeuwerik, tuureluur (tringa totanus)

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "tuureluut - groote vogel in de hei (zie kulder)"

   - Cees Robben; Ik heurde van dn tuureluut/ van takkeling en waol (19600708) - Cees Robben; [de ene vogeltjesprutter tegen de andere:] Ik heb hier niks hangen as unne tuureluut... Mar doar binne hek nog n kwèèk zitte mee drie jong... (19710723)

   - WBD III.4.1:164 'tureluut' - leeuwerik (Galerida cristata)

   - WBD III.4.1:222 'Tureluut' - wulp (Numenius arquata), ook: 'wulp', 'kuilder'

3. Ghijsen (Wdb. Zeeuwse dial.): tuureluut WP-enc. dierenrijk: kuifleeuwerik = galerida cristata

1. zelfstandig naamwoord

   1. politieagent

   - WBD III.3.1:345 'tuut' = politieagent

   - WNT - TUUT (I) in enkele westnederl. steden, m.n. Utrecht, benaming voor politieagent, smeris
   

2. 2. fietsband (tuub, tuup; van Frans: tube) lekke tuut - lekke band (van een fiets)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - tuut, tuup - fietsband

3. 3. tuit, puntzak

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - ene tuut friet

4. 4. voetbal van leder

   - Informant Ad Vinken; ene lèère tuut - een leren voetbal
5. naam

   Ons Jaoneke ha dieje lèère tuut gewonnen, et waar den hoofdprèès van un loterij. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Enne grôote gezette vent meej ene pens van de grôotste maot lèère tuut (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) 5. mond, beter: tiet

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TUUT v - tuit, iets om aan te tutteren.

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - tuut zelfstandig naamwoord - speen
6. naam

   6. bijnaam

toeter, toethoorn, claxon

1. werkwoord
   - tuutere - tuuterde - getuuterd

   - steeds korte uu

   - Wellicht een frequentatieve onomatopee.

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij tutert goed" beteekent: hij drinkt nogal veel. ('t Schijnt ontleend te zijn aan 'n "tuter" of 'n "tuut", dat de Tilburgsche benaming voor een fopspeen is. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - A.J.A.C. van Delft - Een "tuut" of "tuter" is een fopspeen. Zoo'n fopspeen wordt ook op de zuigflesch gezet, en als de kleine goed drinkt, zegt moeder: "Hij tutert goed." In overdrachtelijken zin is men dit ook op volwassenen gaan toepassen, die nogal eens misbruik van sterken drank maken of die regelmatig heel wat borreltjes gebruiken; dan zegt men ook: "Hij tutert goed." (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929)
2. werkwoord

   Lopte 's aovends bij 't nor huis gaon Sjarels [=de veldwachter] 'ns tegen 't lijf en ie zee, dè-'t net lekt of ge nog al goed getuterd hed, dan zegde mar, dè ge krek oeë teen stotte tegen 'nen utstekenden kaai en 't is lang vur mekare. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929) D'r wier goed bij getuuterd dieën aovond... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; n Staandbild in Baozel; feuilleton in 4 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 20-5-1939 17-6-1939) Pierre van Beek - drinken van een baby; rijkelijk veel alcoholica tot zich nemen Pierre van Beek - hij tuutert goed - hij (de baby) drinkt goed

   - Cees Robben; Hij tuutert en hij doe mar aon... (19600226) - Cees Robben; vrouw over haar man: Hij tuutert gèère moeder... (19660610)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TUTTEREN, ook TEUTEREN - zuigen (kinderen); overdadig drinken, zuipen

   - WNT - kent het woord niet, evenmin als De Jager.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - TUTEREN onov.ww - zuigen, tutteren, lebberen: op z'nen dö:m tuteren.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - TEUTEREN - zuigen van kinderen, ook TUTTEREN

   - WNT - TUTTEREN - 1) zuigen, drinken (v. kind); 2) (- Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - N-Limb.: zuipen

toetertje, speelgoed-blaasinstrument Pierre van Beek - tuuterke (kregen de kinderen met de kermis) (Tilburgse Taaklplastiek 128)

1. telwoord

   twaalf [zonder svarabhaktivocaal omdat die binnen de eerste syllabe blijft] in de uitdrukking twaalf gooien (met twee dobbelstenen); geluk hebben Die is wèl getrouwd! Mee 'n dochter van Door de Vries en dè wit-ie-zelf ook, want ie hee twaalf gegooid hurre! Krimmeneel wen vrammes is dè! (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929) Pierre van Beek iemand die "twaalf gegooid" heeft, want wanneer de volksmond dit oordeel uitspreekt, kan de betrokkene zich allesbehalve gelukkig prijzen met de andere helft van zijn trouwboekje. (Tilburgse taalplastiek 10 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 8 april 1950)

   - De Wijs; (op straat gehoord, de ene vrouw tegen de ander over n passerend vrouw: ) t is n struise vrouw, ik geleuf wèl dettie er twaalef mee gegooid hee (13-07-1966)

2. WTT 2012: een opmerkelijke vindplaats beweert echter het tegendeel: - A.J.A.C. van Delft - "Hij heeft twaalf gegooid." Dit is: Hij heeft het (met zijn vrouw) niet getroffen. (Nwe. Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

twaalfde [zonder svarabhaktivocaal omdat die binnen de eerste syllabe blijft]

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - tafelzeil (Fr. toile cirée)
2. zelfstandig naamwoord

   Verbastering van Franse 'toile cirée' = met was bestreken doek wasdoek, veelal gebruikt als tafelzeil

   - dè de kasteleins, inplaots van d'ren twalsiree te buunen, zaand

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - dwalseree

twaalf

boomknop waaruit scheuten of loten te voorschijn komen jonge tak

twee DAN- Dialectenquête 1887 Willems - de tweej dötsers kwaame nòr bèùte

1. werkwoord
   - WBD twijnen: het in elkaar draaien van hennepvezels tot een draad (II:699)

2. twèène - twènde - getwènd (ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij twènt)

twijfel

twijfelen

twijnder

1. telwoord

   tweede

   - Kees en Bart - in Tilburgsche Post 1922-193? - twidde rang

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - dès nòg en twidde = dat valt nog te bezien

2. zacht van hart en mild van tong... et irste is heel curieus, et twidde meer miraculeus... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Daawe lijster, 1941)

   - Cees Robben; den twidde waoge... (19751701)

3. ... ons laand euwig de twidde... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Twiddes)

   - Dialectenquête 1887 Willems - twidde

   - WBD III.2.2:74 'tweede moeder' = stiefmoeder

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - telw. 'tweedes' - tweede: 'den tweedese', 'de twéedese laog'

1. naam

   tweedehands

   - Henriëtte Vunderink; Tilbörg; k Zal van oe blèève haawe, 2007 -

2. Mar we zèn wèl frêet op onze Willem tweej. Hij is twiddehaans, mar dè kan ons niks verschille, want in Den Haag zon zum toch niemir wille, ons Heuvels pronkstuk, èn wij doent er gèère meej.

   - Dus ik bèl Fred van Boesschoten op meej de tillefoon, want die heej nòg ene tèèd in twiddehaans kleding gedaon. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Ik zèg: 'Witte wè gij moet doen', zèggik. 'Gij moet es meej mèn meejgaon naor Fred van Boesschoten, die doe in twiddehaans waoges (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

tweeërhande, tweeërlei

1. telwoord

   als tweede; te laat; ten tweede

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Gij komt twiddes (je had er eerder moeten zijn); je komt te laat (vist achter het net)
2. bijwoord

   Zoo kwaam 't dan dè Jantje [de baanrenner Jan Pijnenburg] en den Bras [en zijn koppelgenoot Braspennincx] - al waren ze in 't geheel twiddes - toch de recordhawers van den 144-minuten koppelwedstrijd geworden zèn... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - WNT - TWEEDE(N)S, tweeders, twee(d)s(t) - ten tweede, in de tweede plaats; (als) de tweede, in het bijz. bij kinderspelen

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - telw. 'tweedes' - tweede (ook attributief.)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - twiddes tw - tweede
3. zelfstandig naamwoord

   twiet

   - Henk van Rijswijk - Tweed: wollen strijkgaren stof met een ruwe optiek in plat- of gelijkzijdige keperbinding of visgraatkeperbinding. Weinig of niet gevold. Gebruikt voor damesmantels en lichte overjassen. Harris tweed: als tweed maar dan met specifieke ruitpatronen.
   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm

   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm - WNT - lemma Tweed 1979 - zelfstandig naamwoord onz., soms de-woord, mv. -s. Ontleening van eng. tweed (sinds 1847); evenzoo bijvoorbeeld in hd., en Frans Het eerst aangetroffen in 1908; de ontleening heeft wsch. reeds vroeger plaatsgehad... Zekere, in bepaalde bindingen geweven kleedingstof, min of meer oneffen, soms genopt, waarin minstens twee verschillende kleuren zichtbaar zijn. De cheviotwol is altijd ruw en in keperweefsel, dat zich dan eens in grove, dan eens in fijne diagonaalstrepen vertoont In plaats van cheviot spreekt men vaak van serge of tweed, V. WESSEM, Kostuumn. 10 [1908].

4. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954), Schilderij - Salomon de Bray - 17de eeuw

1. telwoord

   als tweede; te laat; ten tweede

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Gij komt twiddes (je had er eerder moeten zijn); je komt te laat (vist achter het net)
2. bijwoord

   Zoo kwaam 't dan dè Jantje [de baanrenner Jan Pijnenburg] en den Bras [en zijn koppelgenoot Braspennincx] - al waren ze in 't geheel twiddes - toch de recordhawers van den 144-minuten koppelwedstrijd geworden zèn... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - WNT - TWEEDE(N)S, tweeders, twee(d)s(t) - ten tweede, in de tweede plaats; (als) de tweede, in het bijz. bij kinderspelen

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - telw. 'tweedes' - tweede (ook attributief.)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - twiddes tw - tweede
3. zelfstandig naamwoord

   twiet

   - Henk van Rijswijk - Tweed: wollen strijkgaren stof met een ruwe optiek in plat- of gelijkzijdige keperbinding of visgraatkeperbinding. Weinig of niet gevold. Gebruikt voor damesmantels en lichte overjassen. Harris tweed: als tweed maar dan met specifieke ruitpatronen.
   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm

   ► http://www.cubra.nl/auteurs/henkvanrijswijk/textielschool.htm - WNT - lemma Tweed 1979 - zelfstandig naamwoord onz., soms de-woord, mv. -s. Ontleening van eng. tweed (sinds 1847); evenzoo bijvoorbeeld in hd., en Frans Het eerst aangetroffen in 1908; de ontleening heeft wsch. reeds vroeger plaatsgehad... Zekere, in bepaalde bindingen geweven kleedingstof, min of meer oneffen, soms genopt, waarin minstens twee verschillende kleuren zichtbaar zijn. De cheviotwol is altijd ruw en in keperweefsel, dat zich dan eens in grove, dan eens in fijne diagonaalstrepen vertoont In plaats van cheviot spreekt men vaak van serge of tweed, V. WESSEM, Kostuumn. 10 [1908].

4. (Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954), Schilderij - Salomon de Bray - 17de eeuw

1. zelfstandig naamwoord

   tweeling

   - Cees Robben; 'Jaon hee un twilling gekregen'
   

2. Meej zon kaante tweeling-pètje/ wè motte daor naa toch meej doen. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Behaa-haandel...)

twistje vD aantal ineendraaiingen van getwijnd garen per lengte-eenheid