w erkwoord, zwak. d rinken (door dieren).

b ijwoord

sodemieter, achterwerk

des anderen dags, de volgende dag de eerste s is dus eigenlijk hetzelfde als bijvoorbeeld de 's in 's maandags, 's avonds, 's zomers

des anderen dags, de volgende dag de eerste s is dus eigenlijk hetzelfde als bijvoorbeeld de 's in 's maandags, 's avonds, 's zomers

na de middag mogelijk is de eerste s dezelfde verkorting van 'des' zoals in saanderendags (hierboven), samengetrokken met 'na de middag'.

kletspraat

kletsen, zwammen

1. zelfstandig naamwoord

   kletser, wauwelaar

   - Cees Robben - Mn saauwelèrke dè ge zèèt... (19581220)

   - Pierre van Beek - Iemand, die praat, dat 't nergens op lijkt, is een "saauwelèr". Van die dialectische uitdrukkingen zijn er vele. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Jao, mar dès ene saauwelèèr/ om ons zo af te poeiere... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gedaon meej et goej lèève)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns; Et Buukske - Wè en hoe in de Tilburgse Taol, 2008 - saawelèèr - kletsmajoor; ook wel: tonpraoter

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WTT 2019 - Naam van een kruidenbitter, variant op schrobbelèèr

2. Foto: CuBra 2019

   - K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster, 1968) - SAUWEL - ene die veel praat zonder iets te zeggen.

3. SAUWELAAR - een praatvaar, die veel praat zonder iets te zeggen.

samentrekking van saawele en de vrouwennaam Jans

kletspraat

saus

sabbelen, kluivend zuigen

chagrijn uit Frans: chagrin, verdriet

de uitspraak is niet helder. Het eerste lid is een verbastering van het Franse 'sacré', geheiligd, heilig; mogelijk is het tweede lid gebaseerd op de naam Daniël, de schrijver van het gelijknamige boek in het Oude Testament. Ook in het Frans heeft 'sacré' in de volkstaal de betekenis van 'vervloekt', 'maudit'.

bastaardvloek, fantasievloek

waarschijnlijk een samentrekking uit het Franse 'sacré', geheiligd, heilig, met 'doome' in plaats van het religeuze 'dominus', Heer. Ook in het Frans heeft 'sacré' in de volkstaal de betekenis van 'vervloekt', 'maudit'.

bastaardvloek

sacrament; figuurlijk: achterwerk, kont

verkorting van krachttermen en bastaardvloeken waarvan het eerste lif 'sakker' is, uit het Franse sacré. Ook in het Frans heeft 'sacré' in de volkstaal de betekenis van 'vervloekt', 'maudit'.

1. zelfstandig naamwoord

   automatische fijnspinmachine; selfactor, van Engels 'self acting' - Cees Robben - Op t sôôrtemènt gemaolen/ gaot ie [de wol] naor de sallafak... (19560630)

   - WBD salfak (II:939) - selfactor
   

2. Nieuwe Tilburgsche Courant 19-1-1929

1. zelfstandig naamwoord

   automatische fijnspinmachine; selfactor, van Engels 'self acting' - Cees Robben - Op t sôôrtemènt gemaolen/ gaot ie [de wol] naor de sallafak... (19560630)

   - WBD salfak (II:939) - selfactor
   

2. Nieuwe Tilburgsche Courant 19-1-1929

1. zelfstandig naamwoord

   1. salamander (diersoort)

   - WNT - Ontleend aan Grieks-Latijns salamandra. Naam van de tweeslachtige dieren, die de familie der salamandrinae vormen en in uiterlijk veel op hagedissen gelijken.

   - WTT 2013 - Het Woordenboek van de Brabantse dialecten (III.4.2:106, lemma Hazelworm) geeft 'salamander' als Tilburgse benaming voor de hazelworm (Anguis fragilis) , een hagedis uit de familie hazelwormen (anguidae). Hier is, blijkbaar, sprake van verwarring op grond van de door het WNT (hierboven) gesignaleerde gelijkenis. 'Salamander' voor 'hazelworm' werd door het - WBD ook opgetekend voor Etten, Vessem, Wijbosch, en Wernhout. In het lemma Salamander heeft het - WBD (III.4.2.118) voor Tilburg geen aparte opgave, zodat we mogen veronderstellen dat de benaming in Tilburg 'sallemander' was en valt onder de mededeling daarover: 'frequent in Noord-Brabant'. Voor Berkel-Enschot is er voor salamander wèl een aparte opgave: 'hagedis'. Voor 'hagedis' in Tilburg
   
   ► haajslangeske

2. Herinneringen

   - Urias Nooteboom - De jongens lagen met hun neus boven den donkeren waterspiegel van een slootje, dat in den Verzonken Poel uitmondde, zij gluurden met heldere ogen over den zandigen bodem naar het schichtige voorbij schieten van stekelbaarsjes, die in grote troepen voorbijdreven, naar het luie spartelen van een goud-met-zwartestippen-gebuikten salamander en de grote donkere watertorren die rondduikelden met de vlugge krieuweling van hun poten. (Jeugd in een fabrieksstad; 1944)

   - Jan Naaijkens - Een bolscheut verder stroomde de Wouwer, Hessels Wouwer, ter onderscheiding van de waterloop in, jawel, de Wouwerstraat. Het was een glashelder stroompje waarin kleurige salamanders zwommen, die me zo boeiden, dat ik te diep naar het watervlak boog, er voorover induikelde en ik zou verdronken zijn, als mijn jongere broer Ran me er niet koelbloedig aan mijn schortebanden had uitgetrokken. (Het dorp van onze jeugd, 1999)

   - Ed in 't Ven - 's Woensdagsmiddags als de school uit was, gingen we meestal naar de bossen. Wij woonden op de Reeshof dus we hadden volop keus. Het gemeentebos, Het wandelpark, en de Oude warande. Daarnaast hadden we nog de grote bossen van de fabrikanten aan de Bredaseweg en de privéperceeltjes rond de Zwartvenseweg en de Langendijk. De Oude warande was het verste, dus ook het beste. Naast het kapelleke in de Oude warande was een brandkuil, die in oude tijden aangeplant was met rododendrons. Die brandkuil was helemaal overgroeid, maar wij jongens hadden hem gevonden en er zaten volop salamanders en watervlooien in. (Herinneringen - 'St.-Antonius bij de nonnekes in de ziekenboeg', CuBra, 2001)

   - Sjef Paijmans - Herineringen (Oisterwijk) - Op de slootkant werd dan goed nagekeken wat er allemaal tussen die waterplanten mee omhoog gekomen was. Vooral naar salamanders zochten we, want die hadden onze speciale belangstelling en werden thuis in het aquarium gezet. (CuBra; circa 2003)

   - H. van Boxtel - Er is een moment gekomen dat ik het salamanderbos vergeten ben. Vergeten, en nooit meer aan gedacht. Ik kwam er al niet meer. Ik zat inmiddels op een andere school, met andere vrienden, en een hoop huiswerk. Ik had de werklui wel zien komen, ik zag ze overal. Houten wagens en bouwketen, bomen die verdwenen, met bossen tegelijk. Het gele zand dat voortdurend gebracht werd, en overal in dikke lagen onder moest. Rioolpijpen van twee meter doorsnee die de grond in moesten. Malende betonwagens, kranen, bulldozers, asfalteermachines en walsen, als stadse landbouwmachines, die de dag van morgen voorbereidden. Dat ze toen ook aan het salamanderbos gezeten hebben, heb ik niet geweten. Alles wat er was, werd begraven, onder dikke pakken zand. Ze hebben het opgespoten. Er moest zand op, veel zand erop. Alles moest effen, en strak. Huizen, flats, winkelcentrum, straten, lantaarnpalen, zebrapaden en garageboxen erop. Het werd daar een buurt. ('Hoflaan', in de rubriek 'Geschreven Stad', Brabants Dagblad, 2000)
   ► opsallemander

3. links: salamander - rechts: hazelworm - bron: Wikipedia 2. type kachel

   ► sallemanderke

uitroep gegroet! (afscheidsgroet)

uitroep gegroet! (afscheidsgroet)

uitroep gegroet! (afscheidsgroet)

uitroep gegroet! (afscheidsgroet)

salmiak(poeder) snoepgoed

santenkraam, de hele verzameling van santen = heiligen; vandaar figuurlijk: met alles erop en eraan

citroenen

1. werkwoord

   'saoke' is de verkorting van 'verzaken', met name tijdens het kaartspel als een speler zich niet aan de regel houdt dat 'bekennen' verplicht is, dat wil zeggen dat spelers, indien zij dezelfde 'kleur' onder hun kaarten hebben als die welke als eerste kaart wordt uitgespeeld, die kleur moeten bijspelen.

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Ge meut nie saoke - Je moet bekennen.

   - Dialectenquête 1887 Willems - 'verzaken'.

   - WBD III.1.49 'verzaken' = zich onthouden van

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - versaken zw.ww.tr. (kaartspelersterm) verzaken, opzettelijk nalaten om troef ofwel een andere kaart bij te spelen

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - 'sokke' - verzaken

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - saoke - niet bekennen bij kaartspel (Tilb.)
2. werkwoord

   verzaken

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - bij het kaarten geen troef of kleur bekennen; ook: 'saoke'

   - Cees Robben - Mar ge meut nie verzaoke... (19561013)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - fersaoke, versaoke - oneerlijk geen kleur of troef bijspelen

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

samen

samen

op zaterdag

s avonds

salie (Salvia)

motorfiets van het Belgische merk Saroléa

plassen, wateren

satijn

ontleend aan Frans satinet

sausduimen, vingers, 'poten'

sauskom(metje)

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.4.4:233 'schelf' = scherf
2. werkwoord

   schillen

   - Dialectenquête 1887 Willems - schelle - schelde - gescheld

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'errepuls gescheld'

   - Ze snaawde: Schèlt de èèrpel vast/ èn gao de raome waasse... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Liever ònt wèèrk) - Vur et schèlle van de èèrpels... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag)

   - Sommigen van ons moese elke dag enne emmer èèrpel schellen en die schellen gingen dan weer naor de vèèrkes. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schèlle ww - schillen
   
   ► Zie

   ► Zie het dossier 'Schèlle' in de schilderkunst van de 17de eeuw

3. afbikken

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - tis ginne geschèlde geevel (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1965) - gezegd van mensen die dik doen en geen middelen hebben. (Schelle = oude stenen v. kalk ontdoen)

4. ploegen

   - WBD ondiep ploegen

   - WBD een stoppelveld ploegen

   - WBD onderschèlle - ondiep onderploegen van mest

   - WBD waaj schèlle (Hasselt) - het losploegen van een graslaag
5. werkwoord

   schenken

   - WBD III.4.4:218 'schenken', 'uitschenken', 'uitgieten'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - schènke - schonk - geschonke

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 27) in 2e pers. en 3e pers. enk. praesens wordt in het cluster nkt de k verzwegen - schèngt
6. bijwoord

   mooier, schoner

   ► schôon
7. bijwoord

   mooist (e)

   ► schôon
8. zelfstandig naamwoord

   schoorsteen

   - Pierre van Beek - Men gaf door: "De beste koeien worden op stal verkocht" in de betekenis van: de degelijkste meisjes vinden haar man niet op straat of in de balzaal. Als pendant kwam hierop: "'t Is goed, als ge de schoorsteen kunt zien roken." 't Werd een jongeman toegevoegd, die een meisje uit eigen dorp (of streek) gekozen had. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Hessels 2020 - Ouders en kind of kinderen wonen (te) dicht bij elkaar: - ge meugt de schorstêen nie zien rôoke! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:
9. zelfstandig naamwoord

   schoorsteenveger

   - Pierre van Beek - "Sôrt zuukt sôrt (soort), zeej den duvel tegen den schôrsteenveger" behoeft wel geen toelichting (Tilburgse taalplastiek 6 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 11 maart 1950)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - sórt zuukt sórt, zi den duuvel teege de schórstêenveeger ('84)

10. Schoorsteenveger - 19de eeuw Schilderij van Aurelio Zingi -19de eeuw - Lunchtijd! Ets van H. Bary - 17e eeuw Sticker van een Tilburgse carnavalsvereniging op een stoplicht voor voetgangers. De drie torens van het stadswapen zijn vervangen door fabrieks-schoorstenen. Foto CuBra 2019.

    ► Voor

    ► Voor meer afbeeldingen zie het Dossier

    ► volksliedjes over de schoorsteenveger op CuBra, verzameld door Ben

    ► volksliedjes over de schoorsteenveger op CuBra, verzameld door Ben Hartman

scheiding

1. werkwoord

   scheiden

   - Dialectenquête 1887 Willems - schaaje - schaajde - geschaaje

2. in onzekerheid verkeren

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij wit nie, waor het schaait" wil zeggen: Hij weet niet hoe de vork aan de steel zit; hij weet niet hoe de zaak in elkaar zit; hij is in de war. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - Dan wit er gin man mir waor 't schaait

   - De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930 - Vervelend is 't altijd voor iemand, wanneer hij niet weet "waor 't schaait", omdat men dan niet weet hoe de vork aan den steel steekt.

   - Pierre van Beek Wanneer men zich hoort toevoegen: "Ge wit nie waor 't schaait" wil dat zeggen, dat men niet weet hoe de vork aan de steel zit. Breder genomen houdt het ook wel in, dat men in de war is. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

   - Cees Robben - Hoe schaait dè naa... (19640515)

   - Cees Robben - Hoe schaait dè hier... (19690502)

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Vraogt em is hoe et schaajt. Vraag hem eens hoe het erbij staat.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 10 11 - Zeg Drik, hoe schaai 't 'r naauw mee?

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 06 08 - "Peer - vroeg Ketrien de vleeje week - / Hoe schaai 't onderhaand? / Wanneer wordt hier 't gras gemaaid, / D'n hof lee'ter vur schaand."

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

3. beslissen

   - zegsman Rolf Janssen - Bij een moeilijk probleem: Dè kan allêen God èn de mölder schaaje.

   - Voorbeeld systeemkaart Sterenborg - Lot dè God èn de mölder mar schaaje.

4. scheiden - echtscheiding

   - Ik riep: «Gij brèngt et nòg zo wèèd/ dèk van zon knaolie schaai» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Amaai, wènne maai...)

5. scheiden van partners

   - Ok un un héél grôot gesticht waar der ôot gebouwd. Daor stopten ze de aaw meense in, die niemer veur der èège kosse zörge. Agge de pech hadt degge as man en vrouw nog meej tweejen waart, nao un lang en gelukkig huwelijk, wierde daor geschaaje. Ouw mennekes apart op un zaol en ouw vrouwkes van etzelfde. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)
6. zelfstandig naamwoord

   scheiden van geslachten Op de grôte school waren de jongens en de mèskes geschaaje (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) verschil maken

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wittet optal al, waor et schaajt - weet je het aantal al dat er mankeert

   - Cees Robben - op t schaaien van de mert (19570615)

grenssteen; van scheiden en kei; steen waarmee de begrenzing van grond werd aangegeven - Cees Robben - Dès menne schaaikaai... (19570119)

schampen

1. zelfstandig naamwoord

   schande

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Tis schaand vur de buurt. - Het is schande voor de buren.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Den timmerman zen schaand is den schilder zen haand. De schilder moet de fouten van de timmerman bedekken
2. zelfstandig naamwoord

   'k Zie oe toorens aon den ender: zo'n schoon monumente zijn d'r nergens zóveul as in 't laand, dè nog "donker" hiet! - 't is schaand ! (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Brabant, 1938)

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - Hij heeter gin schaand van

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'deh noem ik niks gin schaand'

   - Cees Robben - Mèèn boerinnekes die blèèven/ Van dn aauwverwetsen staand... / En die draogen nog gin spiekes/ Net as gij juffrouw... t is schaand..! (19600116)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - der schaand van praote

   - Toen hadde die Hannie moete heure: Schaand, schaand, mêer dan schaand. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAND (Kemp. schaand) - schande

1. zelfstandig naamwoord

   schans

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - in de schaans zitte (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1968) - in de strafkolonie te Ommerschans

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - teege de schaans omhôoggroeje (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - gezegd van een snel groeiend kind (schaans = schansmuur, scheidingsmuur tussen erven)
   

2. schutting

   - Stadsnieuws - Ons moeder hò en pròtje oover de schaans meej de buurvrouw (110710)

   - WBD (III.2.1:471) 'schans' of 'schrans' - schutting van steen; ook genoemd: muur, schaansmuur, schutting of schot

3. toponiem De Schans (Tilburg Noord, De Heikant)

   - Audioregistratie 1978 - Van de Schaans klòpt ok al niks! Dè was, dè was veur bij de Vèfhèùze bij et ouwe mèrtje (?) dòr Pirke Vromans wont! Dè was et Schaanske èn de Kalverstraot dè was Pirke Dondersstraot! Mar waor Keej Klijse gewond heej, dè was ok nòg Schaans, die was ok Schaans genoemd! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

schansmuur, scheidingsmuur, schutting

1. zelfstandig naamwoord

   kerf of breuk in het scherp van een mes

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAR zelfstandig naamwoord v.- breuk of kerf in de snede van een mes of ' ander snijtuig.

   - WNT - SCHAAR (VIII = SCHAARDE 2) Kerf in het scherp van een snijdend gereedschap of werktuig.

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. naam

   schouw, schoorsteen de huiselijke haard

   - Lowie van Dorrus Misters, rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 16 Rond de boerenhaard 1, Nieuwe Tilburgsche Courant 27-6-1952 - Op hoogte van de volle breedte waren diverse ijzeren stangen ingemetseld voor het ophangen van ham en spek om dit te roken. Nog steeds is het de gewoonte om deze varkensproducten boven een houtvuur te roken. Om meer rook te ontwikkelen wordt thans ook wel houtzaagsel gebruikt. Aan de stang in het midden werd de haal bevestigd. Dit was een instrument van ijzer, waarvan het bovenste vastzat. Het onderste gedeelte droeg een haak en een kant met tanden en was door middel van een hendel beweegbaar. Dit diende om de aangehaakte ketel op goede hoogte boven het haardvuur te brengen. De diepte der schouw, d.i. van de huiskamervloer tot de zijgevel, zal ongeveer 80 à 90 cm zijn geweest.

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in: Groot Tilburg 1941 - Den bisten aord hèk nog bij innen boer onder de schaauw mee in open vuur, waor ge zoo fèn in de vlamme kunt staore...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 67 12 15 - Hij vuult z'n ège zò gebonde / Aon zunnen hèrd en aon zn schaauw - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - as et roet stinkt in de schouw, komt er rèège

   - WBD schouw (overwegend de hoge en wijde, van onder naar boven zich vernauwende overdekking van de stookplaats) Der honge vèèf hammen in de schaaw.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - ge moet ze zuuke, waor et schaawke vruug rokt (JM'50) - raad aan de jonge boer die wil gaan trouwen
   
2. zelfstandig naamwoord

   schoorsteen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 63 10 18 - De schaauwkes ròòken overal

   - WBD (III.2.1:63) 'schouw, schoorsteen, schouwpijp' = schoorsteen

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schaauw - haard, schoorsteen, ook 'herd'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOUW Wordt overal gebruikt voor 'schoorsteen'

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHOUW voor schoorsteen: algemeen.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHOUW - schoorsteen.

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - schouw - gemetselde rookvang, schoorsteen (div. dial.)
3. zelfstandig naamwoord

   schoorsteenmantel

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Èn op de schaaw ston en bild van Sintantooniejes onder ene stölp.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schaauw' - schouw, dat gedeelte v. d. schoorsteen dat van buiten niet zichtbaar is.

4. rookkanaal in n een smederij

   - Piet Heerkens, uit Vertesselkes, Den eersten aop, 1944 - Elooi viet et wijfken en staak et in 't vuur / van z'n gloeiïge smis wel 'n hallef uur / en trok aon den blaosbalg en stookte en pookte / toe 't vuurke goed gloeide en 't schaawke smookt...

5. fabrieksschoorsteen

   - Leo Heerkens, in De knaorrie (Piet Heerkens), Aon Helmond, 1949 - oew rookende, smookende, rijzige schaawe, / ik haaw van oe, Helmond, m'n roetige stad.

   - Cees Robben - De schaauw van t febriek (19771111)

   - Cees Robben - [Lucht] Dur schauwen uitgespouwd.. (19701016)

   - Hòst alle wèèvers zonder wèèrk/ bekaant gin schaaw mir èn gin kèèrk... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Tilburg ok...holadiee)

6. samenstellingen

   - WBD schaawplaot - schouwplaat (haardplaat, gegoten ijzeren plaat met reliëfbeeldwerk, in de muur van de schouw bevestigd om het uitbranden der stenen te beletten)

   - WBD schaawbalk - schouwbalk (horizontale draagbalk, waaraan de haal direct of indirect is opgehangen)
   ► 6 citaten over schaaw

7. De schaaw van de Tongerlose Hoef in Tilburg, circa 1900. Achter de stookplaats is de schaawplaot te zien; de waterketel hangt met een haol aan de schaawbalk.

8. naam

   schuw

   - WBD schrikachtig, gezegd van een paard; ook 'schouw' genoemd

   - Ze [de kippen] waren himmel nie schouw... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Tilburg, 1938 - 'k Zie zo geeren al die toorens, / mee d'r kruise fier in top, / 't blauw deurboore naost de schaawe / mee d'r pluimen om d're kop.

   - Dan gaode nòg es wijer kèèke/ èn ge vènd daor aachter in de hèg/ midde tusse de jonge blaoikes/ ene schaauwe mèèrel òn de lèg. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vurjaor)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 02 07 - Mar was toch niemir schaauw.

   - WBD III.1.4:137 'schouw' = bang

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOUW hetz. als 'schuw', Frans: farouche, sauvage, timide

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schaaw - schuw

   - WNT - SCHOUW - gewestelijke vorm naast SCHUW - 1) geneigd te vluchten; 3) bang, bevreesd, angstig

schouder ; schouwheer

1. naam

   scapulier, schapulier

   - WNT - SCAPULIER, ontleend aan Frans: scapulaire, latijns scapulare. Twee lapjes gewijde stof door linten verbonden...

   - WTT - Uit Latijns scapulare, afgeleid van scapula, schouder. Vandaar de oorspronkelijke betekenis 'schouderkleed'.Later in gebruik voor een kleine medaillon met de beeltenis van Maria, met een speld te dragen op hemd of borstrok.

2. als schouderkleed

   - Elie van Schilt, uit: As ge katteliek geboren wierd, CuBra ca. 2000 - Mar op de bewaarschool mochte ok vur ut irst aon 'De Kindsheid' meedoen, dan gingde mee un vrouw uit de buurt, mistal ok un vrouw die ginne vent had, vur ut irst naor de kerk, dan kreegde un schapulier om, det waren un paor lepkes die on un lint zaten en zó om oeë nek wieren gehangen, un paor lepkus veur op oe borst en un paor aachter op oeë rug. Die lepkes waren geweeïe en ok nog verschillend van kleur, die kleuren betéékende ok wir iets, ik weet allèèn nog, ut blauw lepke had iets mee Maria te maoken. As ut afgelóópen was in de kerk dan mòògde mee die vrouw wir naor heur huys en dan kreegde ranja en un snuupke.

3. als medaillon

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg) Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007 - Hil vruuger waar et gewôonte gewist vur kattelieke dan, dèsse un schabbelier droege. Dè waare stukskes stof, drie stukskes op elkaar òn de vurkaant en van etzelfde op de rug. Die waare verbonde dur un lint. Ik heb der zat gedraoge. Et stelde et habijt, un klôosterklêed veur. Dur zôiets te draoge koste laote zien dègge ok hil èèrg gelêûvig waart. Dègge ok wel bij un klôosterorde wilde heure mar dègge vondt dègge in de wèreld beter wèèrk kost doen. Ge kost naa inmòl nie ammòl in et klôoster gaon. Omdè die lèpkes stof netuurlek vèùl wiere, elk lèpke ha un aandere kleur en et waar van dieje groffe stof, moese die ok meej ötgewaase wòrre. Omdè alles nogal gaaw kepot gong, dur dè draoge en waase, han ze der iets aanders op gevonde. De medòllie van onze lieve vrouw van Maria, moes die stukskes stof vervange. Un stukske metaol, ovaal van vörm en iets grôoter dan un kwartje meej bovenaon un ringske daor ge un slèùtspeld dur kost steeke. Et bild van Maria han zer ingeperst en aachter op stond ora pro nobis, wè zoveul betêekende as bid voor ons. Ge kost die medòllie meej die slèùtspeld òn hoe hemd vaastmaoke. Et liefst òn oewe linkse kaant boven oew hart. De fraters op school han mirmaole verteld van seldaote die in den oorlog nie gesneuveld waaren omdè de kogel die aanders dur hullie hart waar gegaon op die medòllie teruggeketst waar.

4. Schilderij van Ferdinand Georg Waldmueller - Voedselverstrekking door kloosterlingen. 1859

1. zelfstandig naamwoord

   uitdrukking op andermans kosten, klaplopen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Den dieje gao aaltij op schabberdebonk meej.

   - Informant Toine Raaijmakers - op de schòbberdebonk / schabberdebonk lôope - klaplopen

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'op schoeber-de-bonk'

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "op schabberdebonk loopen (klaploopen)"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ek rôok op de schabberdebonk

   - Cees Robben - Ze hee aaltij geere gelimmeneerd en op schabberdebonk gelôôpe... (19570223) - Cees Robben - t Schabberdebonk-menu [Titel van de prent van 19570921 over zwervers die gratis maaltijden verstrekt krijgen in Tilburgse kloosters.]

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord 'schabberdiebonk' resp. 'schobberdiebon, d.i. schobberdebonk, in de zegsw. 'op schobberdiebonk leupe' - klaplopen

   - WNT - schabberdebonk zie schobberdebonk (schaverdebonk) Van een buiten deze afl. niet aangetroffen 'de bonk schobberen' (in een gebruik in de zin van 'haastig naar zich toehalen' of 'haastig oppeuzelen'. In de verbinden: op (de) schobberdebonk loopen = klaploopen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 - SCHABBERDEBON in de zegswijze 'op de schabberdebon' - op de bonnefooi, klaplopend.

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - 'schobberdebònk', op schobberdebònk gaon = klaplopen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 = klaploperij

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) op schobberdebonk - klaplopend
   

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. zelfstandig naamwoord

   verwaarloosd of lelijk huis; ook toegepast op andere voorwerpen en op mensen

   - Pierre van Beek - 'n Oud krot van 'n woning noemt men in Tilburg 'n schabbernak. (Denk aan schobbejak.) "Zo'n schabbernak van 'n kast zou ik niet willen hebben." (Schabberig of schabbig verklaart Van Dale met: armoedig, kaal, versleten, bv. een schabberige jas, er schabberig uitzien, een schabberige bedelaar. Schabullig is armoedig, kaal, versleten, bv. schabullige kleren.) (Nieuwe Tilburgsche Courant; Dialect en spreekwijzen; 10 januari 1959)
   

2. Brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965 - Bron: archief erven Pierre van Beek

   - Cees Robben - Gij schabbernak van unne kop ... (19590912) - Cees Robben - n Klinkklaor schabbernak... (19600826) - Cees Robben - Rouwe grauwe schabbernakke... (19701106)

   - Frans Verbunt, Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - lelijk voorwerp, prul

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - onooglijk iets

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 71 10 07 - We hèbbe en modèrn stasjon/ ötgekiend, hêel presies,/ mar réècht daor teegenover stao/ et aaw schabbernak van 'Swies' [ Bedoeld wordt het hotel-restaurant Suisse]

   - Piet van Beers:
3. zelfstandig naamwoord

   Van hierè ù t op weg nor den Efteling Komde langs dè schabbernak. Dè draaiend hèüs van Körmeling. Nao ènnigte weeke waare de Tilbörgers Daor al hillemol op ötgekeeke. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - WBD III.4.4:284 'schabbernak' = iets onbelangrijks

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SCHABBERNAK - in: iem. met zijn -- pakken.

   - WNT - SCHABBERNAK, SCHAVERNAK, ontl. aan Hd. Schabernack, verwant met schaven en nek. 1) Wonderlijk of onooglijk kleedingstuk; 2) iem.die er wonderlijk of onooglijk uitziet; 3) rakker, kwajongen; 4) lichtzinnige; 5) oude magere koe; 6) bouwvallig huis, cavalje, barak; 7) door verwisseling met 'schabrak': zadelkleed; 8) In de uitdr. 'op schabernak gaan' - op de schobberdebonk loopen, klaploopen.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schabbernak' - bouwvallig huis (schuur of schop).

schacht van een weefgetouw

schandaal

schaaf

1. zelfstandig naamwoord

   1. schade

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'schaoi'

   - A.J.A.C. van Delft - "Wanneer komde oew schaoi ies terughaolen?" vraagt de eene buurvrouw aan de andere, bij wie ze op visite geweest is, om aan te duiden, dat zij de andere terugverwacht op de koffie of op bezoek. Antwoord: "Naa nie, mèr mèrege." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Pierre van Beek Als een Tilburger ergens goed gegeten of gefuifd heeft (of buurvrouwen bij elkaar "op 't half elfke" geweest zijn), zegt hij soms tot de gastvrouw: "Ge moet de schaoi mar 'ns komen terughaolen." Dit houdt de uitnodiging in op zijn beurt maar eens bij de gast te komen eten of fuiven. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

   - De störm bròcht nèffe grôote schaoi/ trubbel èn overlaast. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Den êene zenen dôod... )

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - oew schaoj inhaole - je schade (achterstand) inhalen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 oew schaoj gòn terughaole

   - Goed, Klazien bedankt veur de gastvrijheid en komt de schaoi mar ens terughaole. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 wès de schaoj - wat is het gelag?

   - Ik zo nie weete wè vur schaoi ik zo hebben aongericht, zi onze pa. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - schaoj - schade! nadeel, kosten, gelag wès de schao? - Wat moet ik betalen?

   - WBD III.1.4:342 'scha' = nadeel

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schaoi' - schade, nadeel

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAI zelfstandig naamwoord v. - schade

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schaoj zelfstandig naamwoord - schade
2. zelfstandig naamwoord

   2.schaduw

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - die ónder de schaoj van den toore woone, die zèn me te fèèn (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - schaoi - schade, schaduw, lommer; in de schoai leupe

schaden

schaken

schaal; harde huid van een noot, ook bast, baast, schölp of bolster genoemd

schamen

1. naam
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schamel, armoedig

2. Ill: Rolf Janssen

1. zelfstandig naamwoord

   schaap

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schoape - schapen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ge mot de schaope schèère nòvenaant ze wol hèbbe
   
2. zelfstandig naamwoord

   ...et valt vur Zwartkruis [trainer Nederlands elftal] ok nie mee/ en schaop te leere daanse. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: We wòchte mar aaf)

   - WBD schaop - vrouwelijk schaap, ook 'gèrm' genoemd of 'ôoj'

   - Cees Robben - Dn stal mee de herders en schaopen... (19561222) - WBD schaopehèùd, schaopevèl - schapehuid, schapevel

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAP In de Kempen geen meervoud uitgang.

3. schaapjes in de betekenis van gelovigen van een pastoor of parochie - Cees Robben - t Was unne goeie herder [pastoor], hij schèèrde zn schaope (...) mar hij vilde ze nie (19850614)

   - Cees Robben - Houdoe schaopkes... [laatste woorden van pastoor Klein van parochie Westend] (19580215) - Cees Robben - ...zun schaopkes; namelijk de schaapjes van een kapelaan. (19550129) samenstelling

   - WBD schaopestal, schaopekooj - schapenstal

4. lokroep e.d.

   - WBD schaop, kom jonge - lokroepen voor een schaap

   - WBD schaopje, 'lam', 'beee' - lok-/roepwoorden voor een lam

   - WBD schaopke - vleiwoord voor schaap of lam (zie: schòpke)

1. zelfstandig naamwoord

   schaap

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schoape - schapen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ge mot de schaope schèère nòvenaant ze wol hèbbe
   
2. zelfstandig naamwoord

   ...et valt vur Zwartkruis [trainer Nederlands elftal] ok nie mee/ en schaop te leere daanse. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: We wòchte mar aaf)

   - WBD schaop - vrouwelijk schaap, ook 'gèrm' genoemd of 'ôoj'

   - Cees Robben - Dn stal mee de herders en schaopen... (19561222) - WBD schaopehèùd, schaopevèl - schapehuid, schapevel

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAP In de Kempen geen meervoud uitgang.

3. schaapjes in de betekenis van gelovigen van een pastoor of parochie - Cees Robben - t Was unne goeie herder [pastoor], hij schèèrde zn schaope (...) mar hij vilde ze nie (19850614)

   - Cees Robben - Houdoe schaopkes... [laatste woorden van pastoor Klein van parochie Westend] (19580215) - Cees Robben - ...zun schaopkes; namelijk de schaapjes van een kapelaan. (19550129) samenstelling

   - WBD schaopestal, schaopekooj - schapenstal

4. lokroep e.d.

   - WBD schaop, kom jonge - lokroepen voor een schaap

   - WBD schaopje, 'lam', 'beee' - lok-/roepwoorden voor een lam

   - WBD schaopke - vleiwoord voor schaap of lam (zie: schòpke)

1. naam
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schaars, zeldzaam
   
2. zelfstandig naamwoord

   zelfstandig naamwoord scheermes

   - Met z'n schaors" bedoelt de oude Tilburger zn scheermes. De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930.

   - "De boeren maaien aanders op tijd, en as ik oe mee 'n schaors kan helpen, de mijn is zoo scherp as 'n zeissie!" Oome Teun haolde z'n scheermes van d'opkaomer en streek er mee over z'n turksleeren boks... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; t Spook; Nieuwe Tilburgsche Courant 3-1-1940)

   - Cees Robben - Waor leej mn schaors, troeleke..? (19580118)

   - WBD III.1.3:269 'schaars' = scheermes; ook 'krabber'

   - WNT - SCHAARS (I) - scheers, op niet duidelijke wijze gevormd van 'scheren' of van 'schaar' - scheermes.

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - schars, schaars, scheers - scheermes

   - K. He eroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHARS - scheermes.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHAARS (schaors) v - scheermes

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord o. en vrouwelijk 'schars, schaars' - scheermes

schaven

verbasterde vorm van schrappen in de betekenis schrapen; in de uitdrukking iemand de tong schrapen - Cees Robben - Mar ik docht kom mar is over de brug, ge zult mèèn tungske nie schappen.. (19650402)

schar, Limanda limanda, vis uit de familie van schollen (Pleuronectidae), orde van platvissen (Pleuronectiformes).

betiteling van een lang, mager mens

schar, Limanda limanda, vis uit de familie van schollen (Pleuronectidae), orde van platvissen (Pleuronectiformes).

schijven; hier foguurlijk: geld

schede; vrouwelijk geslachtsdeel

1. bijwoord

   scheef

   - WNT Lemma Jufferen - Een beetje scheef, dat juffert wel. Eigenlijk een ironische zegswijze om bij eene juffer, eene dame, scheefheid van lijf of leden te vergoelijken: wat scheef van leden staat een juffer niet kwaad, maakt wel een goede juffer. Vandaar, bij uitbreiding (de gewone toepassing): het hindert niet , het doet er niet toe of iets wat scheef is, het kan daarom toch zijn dienst heel wel doen; het kan wel bruikbaar - en b.v. van schrift, wel leesbaar - zijn.

   - Cees Robben - Scheef juffert goed... (19751128) [ter vergoelijking van iets (bijvoorbeeld kleding) dat niet precies correct of symmetrisch is]

   - WBD schêef (II:1248) - ongelijk, gezegd van een zoom

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schêeve kuntjes piesen ôok

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHEEF Frans: oblique. Vergl.: zoo scheef as 'en krab', gestoord, dwars, misnoegd; een scheef gezicht trekken.

2. Sticker van een carnavalsvereniging. Tilburg maart 2019. Foto CuBra.

1. zelfstandig naamwoord

   schijf, plak

   - Hij gaaf ze spèk meej moffelbôone/ boerebrôod meej en schèèf zult/ mar ze han liever kwattastrooisel/ goei eete was er òn verspuld. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gift ze mar zuut)

   - Piet van Beers De stinpöst: Vier onsvèrse worst èn peeje../ doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de schèèf = Schijfstraat en omgeving (blz. 132)

   - WBD III.2.3:124 ' schijfeltje' = dun schijfje

2. samenstellingen

   - WBD karnschijf (cirkelvormige, van openingen voorziene plank onder aan de karnstaf), ook genoemd 'schèfke'

   - WBD booterschèèf - deksel van de karnton

   - WBD kouterschèèf - schijfkouter (kouter met de vorm van een platte metalen, draaiende schijf, dat vooral gebruikt werd bij het scheuren van grasland), ook genoemd (Hasselt: ) 'schèèf'

   - WBD schèèfèg, (Hasselt) schèèfeeg (gebruikt voor het scheuren v. grasland)

   - WBD kèttingbôomschèèf, gaorenbôomschèèf, bôomschèève (II:1007) - resp. kettingboomschijf, garenboomschijf en boomschijven

   - WBD gaoreschèève, schèjve, schèève (II:1007) - garenschijven, schijven

scheef aflopend

1. naam

   1. deksel

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "scheel (schail) - deksel van een pot of pan"

   - WBD (III.2.1:139) 'scheel' = deksel

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHEEL voor deksel, zeer algemeen; zamentrekking van 'schedel', afkomstig v. h. Oud-Duitsche 'scheelen' = bedekken.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHEEL (schéél) m - deksel van een pan (verwant met schedel).

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHEEL (zachte e) zelfstandig naamwoord o. - deksel Frans: couvercle

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schèèl zelfstandig naamwoord - deksel van potten en pannen

   - WNT - SCHEEL (III) - deksel (nog in zuidelijke dialecten)

2. 2 . het deksel van een kachel waarop gekookt wordt, soms bestaande uit meerdere ringen, zodat de opening kan worden aangepast aan de pan

   - Cees Robben - Prent van de week 26-05-1967 - t schèèl van t twidde gat.

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

4. zelfstandig naamwoord

   et scheel, het scheelkijken; in het bijzonder in de uitdrukking et schèèl afdrinken; bij de geboorte van een kind een borrel nemen - Cees Robben - t kekt wel schèèl.. (...) mar 'k gao dr toch op klinken, (...) om t schèèl dr af te drinken... (19600422)

   - Marc de Coster, Woordenboek van Populair Taalgebruik, www.Ensie - het scheel eraf drinken (1974) - op de geboorte van een kind drinken. Een uitdrukking die men vroeger wel eens op het platteland gebruikte. Volgens sommigen voorkwam je daarmee dat het kind later ging loensen. b ijvoeglijk naamwoord
5. zelfstandig naamwoord

   scheef, scheel

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - As ge alles wilt, kèkte schèèl op oew neus (Si'66) - Waarschuwing! Wees niet te veeleisend.

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 zo schèèl kèèke dègge et zwêet krèùslings oover oewe rug ziet lôope

   - WBD III.1.1:243 'scheelzien, scheelkijken' = scheelzien, 244 'schele' = (een) schele (zijn)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'schèèle' - scheldwoord voor brildragende of scheelogige

6. scheldwoord, bijvoeglijk gebruik

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - schèèle Piet = Piet Verhagen (blz. 81)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - ene schèèle wiewauw - een scheel persoon

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij hee ne kop as ne veurhaomer, hij is zô schèèl as 'n otter en hij is driekwart idioot, mar veur de rest gaoget wel (16-01-1975)

   - WBD III.4.2:92 'schele jood' - pos, ook genoemd: 'koolbaars', 'baarske', 'pos'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHÈÈL bvw - Frans: louche. Vergelijk zoo schèèl als 'en krab, als 'nen otter;

   - Jan Naaijkens - Dès Biks, 1992 - schèèle juut: scheldwoord voor 'n schele [juut = scheldwoord voor politieagent]

   - WBD III.4 4:226 'scheel' = scheef, ook 'scheluw', 'schouw' - fig. schèèl dientje - kleine baarsachtige van 15 cm (Gymnocephalus cernua), ook schèèle jood genoemd.

7. Sticker van de Tilburgse carnavalsvereniging D'n Schëèldrinkers. In de meervoudsvorm dient 'd'n' eigenlijk 'de' te zijn. Foto CuBra 2020.

schemel, voetplank van een weefgetouw

1. zelfstandig naamwoord
   - Pierre van Beek - schemelkuil, gat onder de voetplank van een weefgetouw, dat de wever in staat moest stellen, voor de benodigde 'sprong', de latten diep genoeg te kunnen intrappen. (Tilburgse Taalplastiek 119)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - van bangeghèd in zene schèèmelkèùl krèùpe (vB - Tilburgse Taalplastiek 197l) - van angst onder de voetplank van het weefgetouw kruipen.

   - WBD scheèmelsköjl (II:976) - schemelskuil: de rechhoekige kuil onder het handweefgetouw

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - zo bang as ene schèèmelkööl - zo bang als iem. die getrapt wordt
2. zelfstandig naamwoord

   schèèmsel schemer

   - 1974 (ca.) Schemen (ABN). hier moet altijd duisternis bij worden gedacht. Schèèmsel = tussen licht en donker = 's morgens heel vroeg. 't Irste schèèmsel was er nog mar aaf. Schèèmsel is afkomstig van het middelnederl: Scheme, scheem en schemel. (Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek)

3. Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek

scheen, schold scheen zelfstandig naamwoord scheenbeen

1. werkwoord

   schèène - scheen - gescheene in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij schènt 1. schelden Eigenlijk 'schenden'

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Nie schèène, schôojer!

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schaine - schelden"

   - Het hee z'n goeie en kwaoie zije,/ En er op schènen maag ik nie - Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

   - A.J.A.C. van Delft - "Die mèèden van de Jut schènen mekaare uit veur al wè lilluk is." Die meisjes der jutespinnerij schelden op elkaar in bewoordingen, waarin al wat leelijk is tot uiting komt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929)

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'schènpartij' - scheldpartij

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'Dè schend mekare de huid vol'

   - Naa nie om van Tilburg te schène hoor... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - KAREL. Jè, en soms begiene ze nog te schène óók! SJAREL. Och, Karel, daor kunne me ok beter mee laage dan schreuwe. Ge mokt naaw eemel van meensche gin Trappiste (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 6 april 1945)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - schène doe gin zeer en schuppe heddet hart nie (23-10-1963)

   - Cees Robben - Wè zal oew moeder toch schèènen..! (19561222) - Cees Robben - [over een vrouw:] Ze lekt net de ster van betteljem.. Jè, alleenig blinkt ze nie... schèène doese wel. (19800105)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 81 09 03 - Ik zaat goed lui in mènnen hof / 't Lève schòòn te vène / Toen de buurvrouw ('n echte kwèk) / Wir is begos te schène. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 04 03 - Hoe was 't mee Paose, òòme Jaon / Hèdde òk zò gescheene? / Drie daoge vrij, mar mee zò'n weer / Koste nog nerges heene. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 05 05 - Ons Drieka schent op tillevisie / Omdè ik ied'ren aovend kèk. - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Schèène doe nie zeer èn schuppe hè de-t hart nie'

   - Stadsnieuws - Schèène doe nie zeer èn schuppe hèddet hart nie! (201206)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHENDEN (schèène) onov. ww - schelden: schèène doe nie zeer en schuppe hedde 't hart nie; de samenst. 'ötschèène' betekent ook wel: noemen, maar met ontleende woorden (zie blz. 50)

2. 2. schijnen (licht uitstralen)

   - Cees Robben - èn de zon èn de maon èn de stèrre die schèène dan niemer...

   - Hêel hôog daorboove stond en stèr/ mar niemand zaag ze schèène. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: : Wè hemme toch gegeete)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: Tusse Carneval èn Paose,/ as de zon es schèène wil/ Gao ik in menne tèùn ònt spitte./ Want... dè moet vur êen April. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers As ge me zuukt: as de zon es schèène wil./ Gao ik in munne tèùn ònt spitte.

   - Mar ondanks alles schêen de zon... (Henriëtte Vunderink, Kampeere, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

schijnheilig(e), hypocriet

schepen, inschepen, in de betekenis van in het huwelijk treden; vergelijk: huwelijksbootje

1. zelfstandig naamwoord
   - W BD - inhoudsmaat voor droge waar, = 37, 6 liter 8 scheepel = 1 mud ( 301 liter )

2. in Tilburg in gebruik voor de invoering v. h. Ned. Metriek Stelsel, 1820) zie: Verhoeff

   - WBD III.4.4:300 'schepel' = hectoliter, ook 'mud' of 'spint'

   - WNT - SCHEPEL (van 'scheppen') 2) een maat voor droge waren: het vierde deel van een mud en dus naar gelang der mudden verschillend. Het tiende deel van een hectoliter.

schaapherder

schaar, scharen, schaartje knipschaar

1. werkwoord

   schrapen, bij elkaar zien te krijgen

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "bij mekaare schairen (schrapen); moeder maak de pan uitschairen?"

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHAREN voor 'schrapen' van een gierigaard. Bij Kiliaen - = congregare.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHARREN (schèère) ov.ww - krabben, schrappen, bv. restjes uit een pan; ook: vrekkig verzamelen, krampachtig verwerven.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHÈREN - afmaaien, afpikken, doch alleen in de zegswijze: de velden geschoren, de winter geboren

   - WBD schèère (II:988) - scheren: van de door spoelen verkregen scheerklossen met kettinggaren er zoveel bij elkaar brengen op het 'scheerrek' als men voor de te weven stof nodig heeft ...

   - WBD schèère (II:1056) - scheren (nabewerking van weefsel)

   - WNT - SCHARREN 5) op hebzuchtige wijze geld bij kleine beetjes verzamelen

2. werkwoord, sterk

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 22) schèère naast scheere

   - Dialectenquête 1887 Willems - schèère - schoer - geschoore

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - schèère - schoor - geschoore

3. Tekening van Louis Leopold Boilly, 19de eeuw scheren (van beharing)

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'knippen en scheiren'; 'z'n eigen schèren'

   - KAREL. Zo Hitler naa z'n kneveltje nie af moete schère? (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 27 april 1945)

4. figuurlijk

   - Cees Robben - [Bij de belastingdienst] Hier schèère zoe zonder zêêp... (19711008)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - van enen aorige zòt geschoore zèèn (HM ' 70) - door een zot gek verklaard zijn

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - schèèren èn piepen as ene kafmeule (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1969) - spreekwoordelijke vergelijking: gezegd van een herstellende zieke die nog moeite heeft met de lichaamsfuncties

schaarachtig, schraperig, inhalig, hebberig

1. zelfstandig naamwoord

   scharenslijper Hinkelepink, de scheresliep, kruide z'n kreugeltje, pieperdepiep, en z'n lange strooien haoren woeien al wuuster deur mekaoren en ie zong mar "scheresliep! scheresliep! scheresliep!" (Piet Heerkens; uit: De Mus, Hinkelepink, 1939) Scheeresliep! Missen en scheeresliep! Heurde nie hoe mijn kreugeltje piept (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Scheeresliep, 1938)

   - Cees Robben - ...Luijen doerak... Schèèresliep... (19580719)

   - Timmermans - Mar veul spannender was et as dieje schèèresliep langs kwaam, meej ene woonwaoge waorop ie ene slèpstêen had staon dietie meej zene voet liet draaie. Dè waare echte zigeunerlui, vrouwe èn kènder derbij èn as ze in de straot waare deej iederêen de aachterdeur op de knip, want et gebeurde wel es dè as ge on de vurdeur stond te kèèke dèsse intusse aachterom binne kwaame. Dieje meens zelf had ene rauwe haorbos èn ene zwarten baord , en assie dan mèsse on et slèèpe was zaat ie steeds op dieje stêen te spierse. Ik vond et aaltij spannend omdè et praotje rondging dè die zigeuners wèl es kiendjes meej name. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?)

   - Elie van Schilt - Vurral nie te vergeten de schéérenslieper, de lappenboer en menne ome die ree mee un kerke mee kuukskes en snoep (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk 'scherenslieper' - scharenslijper

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHÈRESLIEP zelfstandig naamwoord mannelijk - schaarslijper

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schèèresliep zelfstandig naamwoord - scharenslijper
   

2. Scharenslijper - houtgravure, 19de eeuw

   ► schèèresliep

   ► schèèresliep - volksliedjes over de scharenslijper op CuBra, verzameld door Ben Hartman

   ► Dossier Schèèresliep

1. zelfstandig naamwoord

   scharenslijper Hinkelepink, de scheresliep, kruide z'n kreugeltje, pieperdepiep, en z'n lange strooien haoren woeien al wuuster deur mekaoren en ie zong mar "scheresliep! scheresliep! scheresliep!" (Piet Heerkens; uit: De Mus, Hinkelepink, 1939) Scheeresliep! Missen en scheeresliep! Heurde nie hoe mijn kreugeltje piept (Piet Heerkens; uit: Dn örgel, Scheeresliep, 1938)

   - Cees Robben - ...Luijen doerak... Schèèresliep... (19580719)

   - Timmermans - Mar veul spannender was et as dieje schèèresliep langs kwaam, meej ene woonwaoge waorop ie ene slèpstêen had staon dietie meej zene voet liet draaie. Dè waare echte zigeunerlui, vrouwe èn kènder derbij èn as ze in de straot waare deej iederêen de aachterdeur op de knip, want et gebeurde wel es dè as ge on de vurdeur stond te kèèke dèsse intusse aachterom binne kwaame. Dieje meens zelf had ene rauwe haorbos èn ene zwarten baord , en assie dan mèsse on et slèèpe was zaat ie steeds op dieje stêen te spierse. Ik vond et aaltij spannend omdè et praotje rondging dè die zigeuners wèl es kiendjes meej name. (Nel Timmermans; Wètter ammòl òn de deur komt; CuBra; 200?)

   - Elie van Schilt - Vurral nie te vergeten de schéérenslieper, de lappenboer en menne ome die ree mee un kerke mee kuukskes en snoep (Uit: Alles is aanders; CuBra ca. 2000)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk 'scherenslieper' - scharenslijper

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHÈRESLIEP zelfstandig naamwoord mannelijk - schaarslijper

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schèèresliep zelfstandig naamwoord - scharenslijper
   

2. Scharenslijper - houtgravure, 19de eeuw

   ► schèèresliep

   ► schèèresliep - volksliedjes over de scharenslijper op CuBra, verzameld door Ben Hartman

   ► Dossier Schèèresliep

nakomertje; jongste kind dat in leeftijd nogal met het voorlaatste verschilt

koekje van het laatste deeg

1. zelfstandig naamwoord

   scherp het scherp

   - WBD (et) schèèrp ienhèbbe, schèèrp gegeeten hèbbe - gezegd van een koe die met het gras ook een scherp voorwerp (bijvoorbeeld stukje ijzerdraad) heeft ingeslikt

   - Stadsnieuws - De koej van boer Van Roessel heej et schèèrp; as de veearts der nie bij gehòld wòrt, gao ze dôod.(240906)
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord, bijwoord

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'meej z'n schèrp staol'

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - zo schèèrp as en gat (Nicolaas Daamen, Handschrift Tilburgs, 1916 - spreekwoordelijke vergelijking

   - WBD III.3. 1:298 'scherp' = vinnig

   - WBD III.4.4:153 'scherp zand' = drijfzand

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHERP (uitspr. schärrəp) - scherp; glad (van ijs), grof (van zand)

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schelpzand, zeezand

2. scherp zand?

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - (textiel) scheerraam, kettinghaspel

   - WNT - SCHEERRAAM - Raam waarop de ketting van een te weven laken geordend wordt.

   - Audioregistratie 1978 - Bij ons stonde tweej houte ketaawe in hèùs, dè weet ik nòg goed èn wij han en, en schèèrraom èn wij han en lèèmmesjien ammel int hout, kompleet! Wij waare hillemòl as ene, ene tèkstielfabriekaant mar ammel int hout! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. zelfstandig naamwoord

   scheerraam, grote haspel voor ketting

   - WBD schèrraom, schirraom (II:994) - scheerraam: grote haspel voor ketting; ook: schèèrmeule, haspelmeule of schèrkrôon genoemd

1. zelfstandig naamwoord

   scheerklos

   - WBD schèèrtèùte, schèrtèùte (of: schir- ?), tèùte (II:990) - scheerklossen

2. ook: pèèpe, schèèrklòsse, schèrklòsse (of: schir- ?) of krèùsklòsse genoemd

1. zelfstandig naamwoord

   ergens (het) schijt aan hebben

   - Informant Toine Raaijmakers - Daor hèk (et) schèèt aon. - Daar heb ik lak, schijt, maling aan

   - Informant Toine Raaijmakers - Daor hèk tòch zo et schèèt aon. - Daar heb ik toch zo het land aan.

   - Lodewijk van den Bredevoort - Et waren nie allemol zon kiendjesmaokers, bij ons in de femilie. Zeker aon onze vadderskaant han de miste, schèèt aon de pestoor en hil de kliek, die er om hene hing (pseudoniem van Jo van Tilborg - uit: 'Kosset den brèùne eigeluk wel trekke, deel 1, 2006)

   - Piet van Beers; uit 'Dèùvepoep' - Ons Moeder liep wel es te schèène/ op dieje viezen dèùvepoep/dè die biste liete valle/ op der waas èn op derre stoep.// "Ik wil", zeej Tienus teege ons Moeder:/ "Vur gin goud men dèùve kwèèt.../ Èn al laote ze dan wè valle.../ Òn dieje poep...hèb ik "t Schèèt." (CuBra)

   - WBD III.1.4:287 'er schijt aan hebben' = er zich niets van aantrekken - WBD III.1.4:288 'neuken', 'neuk aan hebben' = er zich niets van aantrekken

   - WBD III.1.4:288 'verschillen', 289 'verrekken', 'verdommen' = idem

   - WNT - SCHIJT hebben aan - er het land aan hebben, er op gebeten zijn.

2. diarree

   - Cees Robben - vruug opstaon dè is gin profèèt, dè is vruug honger en vruug schèèt

   - Lodewijk van den Bredevoort - Bij die gedaachte alleen al kreeg hij al ut schèèt. (pseudoniem van Jo van Tilborg - uit: 'Kosset den brèùne eigeluk wel trekke, deel 1, 2006)

   - WBD et scheet/schèèt hèbbe, òn et schèèt zèèn - diarree hebben, ook genoemd: spèlle, et spèl hèbbe, on et spèl zèèn/staon

   - WBD III.1.2:256 'schijt' = diarree;

   - WBD III.1.2:258 'het schijt hebben'= diarree hebben

   - WBD III.1.2:259 'aan de schijt zijn' = diarree hebben
3. zelfstandig naamwoord

   schijt

   - Cees Robben - Vruug opstaon dè is gin profèèt... Dè is vruug honger en vruug schèèt... (19821126) [Excuus om lang in bed te blijven liggen.]

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHIJT zelfstandig naamwoord m.: Spr. In de(n) schijt zitten - in nesten, in nood zitten van iet de(n) schijt geven - er den brui, den bras van geven; afgang; Frans: foire, diarrhée, gezeid v. dieren; het schijt krijgen - bang worden.

   - WBD III.1.1. lemma uitwerpselen - Tilburg

scheet, verleden tijd van 'schèète'

1. zelfstandig naamwoord

   scheet

   - Piet van Beers; Èn intusse lôop ik hier thèùs mar te hinke./ Tillevizie te kèèke èn koffie te drinke./ 'k laot nou èn dan, unnen boer èn 'n scheet./ Mar... strak gao'k wir terug nòr den ortopeet. (uit: Den Ortopeet; ca. 1995; CuBra)

   - Piet van Beers; (datum onbekend - gepubliceerd op CuBra ca. 2005)
   

2. Oome Karel Moeders jongste bruur ôme Karel, was ene grapjas irste klas. Hij hield iederêen voor ´t lèpke èn dè zaagde laoter pas. ôme Karel was bediende in ´n grôote slaagerij. Nao de school kwaame we altij aon dè winkelpaand vurbij. Hij vroeg dan èen van m'n vriende "As je aon mene vinger trèkt heurde ´t in Keulen dondere ´t is ´n pracht geluidsèffèct." As m´ne vriend dan ha getrokke liet m´n ôom ´n harde scheet. As dan iedereen moes laage mòkte dè de grap compleet.

   - Piet van Beers; (datum onbekend - gepubliceerd op CuBra ca. 2005)

3. Heeter in Tilburg Wèst enen boer ´n flinke scheet gelaote dan is dè wir ´n reeje om oover de I.F.F. te praote. Der wordt hier hil wè afgeluld èn de I.F.F. die krèègt de schuld. [IFF = producent van geurstoffen in Tilburg Noord, berucht om zijn luchtverontreiniging]

   - WBD III.1.1. lemma Een wind laten frequent Tilburg een scheet laten

   - WBD III.1.4:94 'verwende scheet' = bedorven persoon

   - WBD III.1.4:138 'bangscheet' = bangerik

4. Uitdrukkingen

   - om ene scheet (uitdr.) om een onbenulligheidje/ om de haverklap?

   - Informant Toine Raaijmakers - Die laagt nòg nie as ie ne scheet/stront teege de muur omhoog zie krèùpe (m.b.t. een zuurpruim)

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ge hèt niks vur niks as ene scheet in oewe slaop.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Sprikt/ Pròt of lòt en scheet, dèk iets weet.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - en poolse scheet moete laote (Nicolaas Daamen, Handschrift Tilburgs, 1916 - heeft wsch. te maken met het 'polen' (= pellen) van peulvruchten. Bonen en erwten veroorzaken winden. Variant: Ieder bontje hee zen tontje, ieder èrtje zen consèrtje.
5. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD schitbossen (bossen van welig opschietend gras in de weide op plaatsen waar koedrek ligt) (Hasseltse term)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk, 'schitbos' - bos gras in een wei, ontstaan op een koeschit; de koeien laten ze onaangeroerd.

2. Handgekleurde gravure - 16e eeuw

1. werkwoord

   schijten

   - schèète - schêet - gescheete

   - In tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij schèt / gullie schèt

   - vocaalkrimping ook in gebiedende wijs bij uitroepen als 'Och schèt!' of 'Schèt tòch gaaw!'
   
   ► schèt

2. Uitdrukkingen

   - Informant H. van Boxtel - Over zijn grootvader, Jan van Ierland, die het gerommel van naderend onweer van commentaar voorzag met de uitspraak 'God allemachteg...', waarna hij pauzeerde en de donderslag afwachtte, waarna hij de geruststellende bezwering uitsprak: 'God schèt krachteg!' (Mededeling 2018.)

   - Informant Toine Raaimakers - bè iemand in de pap kunne schèète - geen kwaad kunnen doen.

   - Lodewijk van den Bredevoort - Enen aandere vrijer, Adrie van hullie Hannie, kosser in de pap schèète en mocht aaltij meeëten.(pseudoniem van Jo van Tilborg, uit: 'Kosset den brèùne eigeluk wel trekke, deel 2, 2007)

   - Informant Toine Raaimakers - Hij schèt nie vur half èlf = Hij is een slechte betaler; Hij is niet goedgeefs.

   - Informant Toine Raaimakers - Den duuvel schèt aaltij op êenen hôop (m.b.t. mensen met veel geluk (gezegd uit afgunst) of juist met veel pech (gezegd uit medeleven)).

   - Miep Mandos-v.d.Pol, Aantekeningen Brabantse spreekwoorde n - Had, had haaj gefreete, dan hadde törf gescheete.

   - Miep Mandos-v.d.Pol, Aantekeningen Brabantse spreekwoorde n - Hak hooj gegeete, dan hak törf gescheete.

   - Cees Robben - As ge haaj had gegeete, dan hadde naa törf gescheete. - Miep Mandos-v.d.Pol, Aantekeningen Brabantse spreekwoorde n -Zwetsen èn in de broek schèète, dè kunde zittende.

   - Rolf Janssen - 'en ze fret nie en ze schet nie' [uit een populaire Tilburgse liedtekst over het uithangbord van een poelier in de vorm van een zwaan]

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Gehoord maar de betekenis is me ontgaan) Hij kan doen wettie-wil, t zal mèn aon mn gat nie schèite (27-12-1968) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Hij leeft boven zijn stand) Hij schet hôger dan zn kont zit (27-12-1968)

   - Cees Robben - der is gin hupke in Tilburg waor hij nie gescheeten heej.

   - Cees Robben - Bèn mar blij dè ge nie bescheete zèèt tösgekoome [bescheete = aagerand of zwanger]

   - Pierre van Beek - Hij heej al gescheeten as en aander zen broek nog öt moet doen

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - onder de kaast schèète (Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs, 1916)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - rôokende nor de kèèrk is schèètend nòr de hèl (Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs, 1916)

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - 'ik dòcht dègge en pèrd gescheeten hadt èn dègge dòrop òn kwaamt rije (Kn'50) - plagerij tegen iemand die lang op de WC gezeten heeft

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - Gij in de pòt schèèten èn mèn laote stinke (Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs, 1916) - mij voor jouw wandaden laten opdraaien

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - langs den hofpad gescheeten hèbbe ('71) - een wegescheet aan het oog hebben, in Tilburg: pad(de)scheet

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 schèt in bèd, dan ligde vèt

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 die nie waogt die nie wint, die nie schèt die nie stinkt

3. Omgeving Tilburg

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schèète ww - schijten

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - Dialekt van Kempenland - 1958 - e.v. - st. ww. tr. + intr. - schijten.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHIJTEN Spr. schijten gelijk 'nen reiger - geweldigen afgang hebben, op iem. of iet schijten - er zich niet om bekreunen.

4. Tilburg - betekenissen voor 'schèète'

   - WBD III.4.2:37 'schijten', ook kakken

   - WBD III.1.2:259 'aan de schijterij zijn' = diarree hebben

   - WBD III.1.1. lemma ontlasting hebben frequent Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma Naar de WC gaan gaan schijten - Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma Naar de WC gaan Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma Een wind laten Tilburg

schijtekster, schijtlerd, bange schijterd

1. zelfstandig naamwoord

   schijterd, bangerik, bange schèèterd

   - Zônne bange schèètert waar ik. (Jos Naaijkens; Vruuger bij ons in de Mister Stormstraot; CuBra, ca 2005)

   - WBD III.l.4:138 'schijterd' = bangerik

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk - schijterd (in de zegsw. 'In z' ne scheterd zitte' in de knijpers zitten)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHIJTER - zelfstandig naamwoord mannelijk - laffe, nietsweerdige mensch

   - WNT - SCHIJTER - 2) iemand die niet durft, lafaard

2. paard

   - WBD mòndschèèter - paard dat last heeft van periodieke [maandelijkse] diarree (Hasselt)

3. vogel

   - WBD III.4.1:64 'braamschijter - tuinfluiter' 'kwetje, braamkwet'

   - WBD III.4.1:65 'braamschijter' - braamsluiper; ook 'braamkwet'

1. zelfstandig naamwoord

   schijterd, bangerik, bange schèèterd

   - Zônne bange schèètert waar ik. (Jos Naaijkens; Vruuger bij ons in de Mister Stormstraot; CuBra, ca 2005)

   - WBD III.l.4:138 'schijterd' = bangerik

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk - schijterd (in de zegsw. 'In z' ne scheterd zitte' in de knijpers zitten)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHIJTER - zelfstandig naamwoord mannelijk - laffe, nietsweerdige mensch

   - WNT - SCHIJTER - 2) iemand die niet durft, lafaard

2. paard

   - WBD mòndschèèter - paard dat last heeft van periodieke [maandelijkse] diarree (Hasselt)

3. vogel

   - WBD III.4.1:64 'braamschijter - tuinfluiter' 'kwetje, braamkwet'

   - WBD III.4.1:65 'braamschijter' - braamsluiper; ook 'braamkwet'

schijthuis, plee, W.C.; figuurlijk: bangerik

tuinboon die in sterke mate de ontlasting bevordert, gatverschuiver, blazer

1. zelfstandig naamwoord

   schijf, plak

   - Hij gaaf ze spèk meej moffelbôone/ boerebrôod meej en schèèf zult/ mar ze han liever kwattastrooisel/ goei eete was er òn verspuld. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gift ze mar zuut)

   - Piet van Beers De stinpöst: Vier onsvèrse worst èn peeje../ doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de schèèf = Schijfstraat en omgeving (blz. 132)

   - WBD III.2.3:124 ' schijfeltje' = dun schijfje

2. samenstellingen

   - WBD karnschijf (cirkelvormige, van openingen voorziene plank onder aan de karnstaf), ook genoemd 'schèfke'

   - WBD booterschèèf - deksel van de karnton

   - WBD kouterschèèf - schijfkouter (kouter met de vorm van een platte metalen, draaiende schijf, dat vooral gebruikt werd bij het scheuren van grasland), ook genoemd (Hasselt: ) 'schèèf'

   - WBD schèèfèg, (Hasselt) schèèfeeg (gebruikt voor het scheuren v. grasland)

   - WBD kèttingbôomschèèf, gaorenbôomschèèf, bôomschèève (II:1007) - resp. kettingboomschijf, garenboomschijf en boomschijven

   - WBD gaoreschèève, schèjve, schèève (II:1007) - garenschijven, schijven

1. zelfstandig naamwoord

   schijf, plak

   - Hij gaaf ze spèk meej moffelbôone/ boerebrôod meej en schèèf zult/ mar ze han liever kwattastrooisel/ goei eete was er òn verspuld. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gift ze mar zuut)

   - Piet van Beers De stinpöst: Vier onsvèrse worst èn peeje../ doet er mar wè jèùne bij./ 'n Bèkske zult 'n half pond kaoje/ èn tweej schèève balkenbrei. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de schèèf = Schijfstraat en omgeving (blz. 132)

   - WBD III.2.3:124 ' schijfeltje' = dun schijfje

2. samenstellingen

   - WBD karnschijf (cirkelvormige, van openingen voorziene plank onder aan de karnstaf), ook genoemd 'schèfke'

   - WBD booterschèèf - deksel van de karnton

   - WBD kouterschèèf - schijfkouter (kouter met de vorm van een platte metalen, draaiende schijf, dat vooral gebruikt werd bij het scheuren van grasland), ook genoemd (Hasselt: ) 'schèèf'

   - WBD schèèfèg, (Hasselt) schèèfeeg (gebruikt voor het scheuren v. grasland)

   - WBD kèttingbôomschèèf, gaorenbôomschèèf, bôomschèève (II:1007) - resp. kettingboomschijf, garenboomschijf en boomschijven

   - WBD gaoreschèève, schèjve, schèève (II:1007) - garenschijven, schijven
3. zelfstandig naamwoord

   schijfje, plakje

   - WBD III.4.4:269 'schijfke' = sneetje

4. verkleinwoord van 'schèèf', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   1. schel (bel)

   - WBD III.3. 3:l62 schèl = altaarbel
2. zelfstandig naamwoord

   1.1 schel, figuurlijk

   - g ezegde, Pierre van Beek - de schel schudde - met veel lawaai de mond roeren (gezegd van een vrouw)
3. zelfstandig naamwoord

   2. schil

   - In et veurjaor maaide onze vadder enne kwak braandnetels en die wiere der bij gedaon saomen meej die schellen waar dè prima vreten veur de vèèrkes. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD III.4. 3:104 schèl, schors - schors van naaldbomen

   - WBD III.4.4:148 'schel' = aardlaag

4. 3. onderdeel van fornuis of potachel

   - zèt de môor mar op et schèl - zet de ketel maar op het fornuis (Tilburgse Taalplastiek 173)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - kacheldeksel: 'Zèt de môor mar op ut schèl' = Zet de waterketel maar op het fornuis.

peultjes

1. zelfstandig naamwoord

   opslagplaats; diverse vormen hooizolder

   - WBD zolder in stal of schuur, ook genoemd 'balke', 'schôor', 'hoojzòlder'

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - schelf, schelft bergplaats van hooi of stro boven een stal (zelfstandig naamwoord l.)

   - WNT - SCHELF, SCHELFT - bergplaats voor hooi of stroo

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHELFT zelfstandig naamwoord mannelijk - zoldering gevormd door eenige houten sparren, boven stal

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHILFT: een hooizolder, die meestentijds boven den beestenstal is, en niet met planken maar met ruwe latten belegd.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk +vr. 'schelft' - zoldering gevormd door enige houten of sparren boven een stal of schuur en dienende tot bergplaats voor hooi of stro.

2. vrijstaande, open schuur

   - WBD schèlf - veldschuur (vrijstaande, van alle zijden open bergplaats, met op en neer beweegbaar dak, overwegend voor hooi bestemd), ook 'hoojmèèt' of 'hoojbèèrg' genoemd.

   - Cees Robben - Bende al getrouwd Piet...? ..Ongebonden is t bist zeej t kelfke.. en t kos rond den schelft... (19650910)

3. Detail uit een schilderij van Nicolaes Maes - 17de eeuw.

schillen

schilmes(je)

schijnbaar, naar het schijnt

scheppen, oreeren

schaartje

kinderspel; uitvoering niet bekend

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - (textiel) scheerraam, kettinghaspel

   - WNT - SCHEERRAAM - Raam waarop de ketting van een te weven laken geordend wordt.

   - Audioregistratie 1978 - Bij ons stonde tweej houte ketaawe in hèùs, dè weet ik nòg goed èn wij han en, en schèèrraom èn wij han en lèèmmesjien ammel int hout, kompleet! Wij waare hillemòl as ene, ene tèkstielfabriekaant mar ammel int hout! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)
2. zelfstandig naamwoord

   scheerraam, grote haspel voor ketting

   - WBD schèrraom, schirraom (II:994) - scheerraam: grote haspel voor ketting; ook: schèèrmeule, haspelmeule of schèrkrôon genoemd

1. werkwoord

   schijt ! In gebiedende wijs Informant Toine Raaimakers - Schèt tòch gaaw! - Verrek voor mijn part!

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - schèt in bèd, dan ligde vèt

2. Als vervoeging van 'schèète'

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - dès ene vèùle vènt: die schèt onder de kaast (Nicolaas Daamen, Handschrift Tilburgs; 1916)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - hij schèt nie vur half èlf, èn dan nòg mar dun - hij komt niet vlug over de brug, en dan nog maar magertjes

3. Foto: Regionaal Archief Tilburg Traditioneel Tilburgs Liedje - (Over het uithangbord van Hotel De Gouden Zwaan): bij Hegeman op den Heuvel daor stao' 'n gouwen zwaon en ze fret nie' en ze schet nie' en ze blèft daor euwig staon en ze fret nie' en ze schet nie' en ze blèft daor euwig staon

   - Piet van Beers; Gelukkig schèt ie nie zoveul... as unnen Ooliefaant. (uit: Unne klèène grèèzen hond; www. CuBra, ca. 2005)
   ► schèète

1. zelfstandig naamwoord

   lade

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - lade, schuif, grendel

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - 'schuif' zelfstandig naamwoord - tafellade

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk schuif 1) tafellade, lade; 2) bovenste, losse gedeelte van een leest; 3) haveloos uitziend, slordig aangekleed persoon.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUIF zelfstandig naamwoord v. - schuiflade, Frans: tiroir, layette; de onderste schuif.
   

2. grote hoeveelheid

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - '"n hil schuif - een groot aantal"

3. onbetrouwbaar persoon

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "O! 't is zo'n schuif (onbetrouwbare)"

4. andere betekenissen

   - WBD (III.2.1:52) schuif - grendel

   - WBD (III.3. 2:146) schèùf aaf = glijbaan

   - WBD (III.2.1:52) 'schuif' = grendel
5. naam

   samenstelling met schèùf...

   - WBD III.1.3:105 'schuifbroek' = directoire

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD schuifmaat, het houten instrumentje met twee opstaande latjes, waarvan één opklapbaar en verschuifbaar, om de lengte van de voet te meten (II:680.)
   ► schöfke, schuifje

1. w erkwoord, sterk schuilen

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 94 onder den bôom kos ik nie mir schèùle

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - schèùle - schôol - geschoole

   - Dialectenquête 1887 Willems - schèùle - schol - geschoole

2. vocaal krimping in tegenwoordige tijd gij/hij schölt

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww. intr. - schuilen

schuim

schuimen; schooien

schuin, minder netjes

1. naam

   afstandsmaat van schot; meestal als achtervoegsel - Cees Robben - Van t Krèèvent naor t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... (19850504) - Cees Robben - t Is toch mar unne bolscheut wîjd... (19550716) - Cees Robben - Tiest Vermeeren naamp unne raomscheut... (19560428) van vloeistof verkleinde vorm = schutje - Cees Robben - Wilde n schutje... [koffiemelk] Gif mar unne scheut... Ik ben nog aaltij goed rôôms... (19691017) - Cees Robben - Unne scheut of n schutje... Jè-mar-dè schilt unne kwak... (19730803)

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 05 e- n goej scheut rôome in oew tas kòffie
   ► ramscheut

   ► ramscheut inhoudsmaat

2. in figuurlijke zin gebruikt voor gevorderde zwangerschap In de uitdrukking 'op scheut zijn'. Gebaseerd op schieten in de zin van vrucht dragen: zwanger zijn - Cees Robben - Elizabeth de nicht van Maria was reeds in haar zesde maand... Wat betekent dat (...) Desse al n vergimmes end op scheut was..! (19850628) - Cees Robben - Aon de tel? Dè wel.. Al zis maond op scheut.. En ik heb nog niks aon de luurkörf gedaon.. (19861017)

   - Informant Toine Raaijmakers - en ènd op scheut zèèn - een eind gevorderd zijn in de zwangerschap

   - Piet van Beers Volkstèlling!: 't Was 'n rèès mee hindernisse, want Maria liep "op 't list"/ As g' al zôo wèèd op scheut zèèt, is dè hillemòl gin fist. (t Èlfde buukske, 2010)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009 - En vurlichting waar der toen nòg nie bij, dus veul vraauwe waare-n-er èllek jaor steevaast bij. Dan waare ze wir aon de tèl, èn asse n mònd of zis op scheut waare, dan werd de luurkörf wir klaor gezèt.
3. zelfstandig naamwoord

   andere betekenissen

   - Weijnen blauw(e) scheut - spataderen (in Ziektenamen, 65)

   - WBD III.2.3:112 'erpelscheut' = aardappeluitwas

   - WBD III.4.4:131 'scheut' = poosje

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - scheujt bw - op weg, onderweg; goed op scheujt

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk 'schuit' - scheut 1) snelle, plotselinge, recht doorgaande beweging; 2) spruit, loot van een plant; 3) tocht, trek (open deur)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHEUT m - uitspruitsel, plotseling schok e. a. bett. als in v. Dale; ook gebruikt in de uitdr. 'wééd op scheut' of 'n hil ènd op scheut' - vergevorderd, bijna voltooid.

   - WBD III.4.4:259 'scheut' = boel; 261 'scheut' = idem

   - WBD III.4. 3:71 'scheut' = loot ontstaan uit een slapend oog

   - WBD III.4.3:72 'waterscheut' = waterloot

   - WBD III.4.3:76 'scheut' = twijg, jonge tak

schuit, schuitje

ovenpaal

schuiven

1. zelfstandig naamwoord
   - Waast oewe knöst onderhaand marrus, get aommol schieffeltjes op oewe tebbus! (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

schim, waas

1. werkwoord

   een onrustig beeld vertonen

   - WNT - lemma Schemel I 1922 - 1. Wemelend licht, schittering, flikkering. 2. Lichtende verschijning, schimachtige verschijning - WTT 2013 Het verband met schemelen als schemeren ligt voor de hand. Zie - WNT - hieronder over schemelen en schemeren; in het Middelnederlands al schimmeren

2. Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek

   - 1974 (ca.) - "Schiemelen" - Dialect - 't schiemelt voor mn ogen. "Schèèmel" = glans, glim, schijn. "Daar ligt 'ne "schèèmel" op". schiemelen = blinken. - is afkomstig van het middelnederlandse "Scheemen" of "schiemen = blinken, glanzen. ((Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek) - WNT - lemma Schemelen 1922 - 1. Schitteren, flikkeren, wemelen (van licht). Schemelen, schemeren. (...) 3. Van iemands oogen. Niet helder zien, eenigszins verblind zijn. - Gy hebt noch grooten vaeck, En dat ick leelyck schyn, ist dat u Oogen schemelen, OGIER, Seven Hoofts. 229 [1639]. - Als dooghe schemelt, wie sal dlichaem lichten? A. BIJNS 432. - Dialectenquête 1887 Willems - lemma Schemeren - (sceemeren), zw. ww. intr. en trans. Mnd. ndd. schemeren; hd. schimmeren; 2. Glanzen, flikkeren, schitteren, een zekeren lichtglans van zich geven.
   ► schiemere

schemer

een onrustig beeld vertonen

schoensmeer, schoenpoets

1. naam
   - WBD mager, gezegd van een kalf, ook 'schraol' of 'maoger' - tof, aardig

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - en schier wèfke - een aardig vrouwtje (jongemannentaal)

   - WNT - SCHIER (III) 3) Zindelijk, net, keurig, helder, schoon.

2. In Gron. + Overijs. 7) Niet zwaar, doch ook niet mager, rank, slank. Vooral van een koe (Opgegeven voor de Veluwe en Drenthe (18e eeuw) en Kampen

1. werkwoord

   schieten; zeer uiteenlopende betekenissen schiete - schôot - geschoote 1. begrijpen; iets geschoten hebben

   - A.J.A.C. van Delft - "Da ha'k gaauw geschoten" beteekent: Dat had ik gauw begrepen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

2. 2. schieten met een wapen

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Nie geschooten is aaltij mis.

3. 3. aanduiding, ook figuurlijk, voor een verandering van plaats

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - den boeremik schôot öt zen vèl

   - Cees Robben - As oew kènder em pooje, schiete z'in en gat

   - Cees Robben - Nao et wèèrm eete moet ie aaltij èfkes zen ôoge ooverschiete. [d.w.z.: een dutje doen]

   - Cees Robben - dèt rap vur oew gat schiet [d.w.z. dat je snel naar de wc moet, dat zal genezing van een kwaaltje bevorderen]

   - Cees Robben - dèt wit van oew ôoge vur oew gat schiet;

   - Slakke dès en deliekatès/ daor moete van geniete/ mar nie meej twintig per menuut/ naor binne laote schiete. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Slakke)

4. 4. inslaan van een weefspoel

   - WBD schiete (II:1038) schieten: inschieten v. d. weefspoel); ook: inschiete, inslaon, durslaon, slaon of gôoje

   - WBD schietlaoj (II:979) - schietlade, gedeelte van een weefgetouw, waar de spoel over schiet

5. 5. overlijden; het laten schieten

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'ut laote schiete' - doodgaan

6. 6. vloeken en kiemen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHIETEN term in het marmelspel; er eenen laten schieten - eenen vloek uitwerpen: kiemen: 'k zag dat 'et gaan geschoten was.

   - WBD III.4.3 schieten = kiemen; ook: ötschiete, botte, opkoome, ötlôope

7. 7. graven

   - WBD II.1.2:72 'schieten' = graven; ook: 'spitten, uitdiepen'

schieteendje

samenstelling uit schiet + kin

1. werkwoord
   - WBD splitten: het van elkaar snijden v. h. nerfleer en het splitleer, oftewel het snijden v. d. nerf en de croûte (II:727)

   - WNT - SCHIFTEN - 5) vaneen of uiteen doen gaan, scheiden, scheuren

2. Detail uit de overlijdensadvertentie van Tilburger Piet Dingemans, Brabants Dagblad 1 augustus 2020.

1. werkwoord

   verschillen, mankeren meestal in onpersoonlijk gebruik: het scheelt, het scheelde oude verleden tijd: schol of schouwe

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - Wè schilt eraon?

   - Jaon van Harrie van de boere Bet, Nieuwe Tilburgse Courant - 2 februari 1950: Noem 't folklore of historie, 't kan me niks schille

   - Cees Robben - t Schilt mar amper haand of keer (19710129) [Het scheelt maar een klein beetje; haand en keer zijn waarschijnlijk commandos die de voerman aan zijn paard geeft]

   - Interview Hermans - 1978 - duurt dè hier nòg langer want aanders gòn wij nie staoke mar dan gòn wij es teege die meense praote, wanneer ze ons ouwe gèld dèmme aanders aatij hèbbe ötkeere dèt dan nie kan schille mar aanders gòn mèn manne ònt wèrreke jè. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   

2. Oudere vervoeging

   - Dialectenquête 1887 Willems - schille - schouw- geschouwe

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 73 03 08 - Dè schol me zò tenaostenbij / Wel aanderhalve piek...

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHILLEN, schol/schou, geschollen/geschouen/geschillen - verschillen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - GESCHOLLEN: 3e hoofdvorm v. 'schillen' (schelen, verschillen) = GESCHOUEN

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHOUW, eigenlijk schou, schoude, voor schot, schold, scheelde, den onvolmaakten tijd van 'schelen' (differre). Verwisseling der L, vgl. soudenier / soldenier.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww. (verl. tijd 'schilde, schaauw (< scholde, schoouw) - verschillen, schelen; 2) schelen: 'Dä kam me nie schille'; 3) veel of weinig ergens aan ontbreken.
3. werkwoord

   schelen, verschillen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Et schouwt mar haand of keer - Het scheelt nauwelijks iets, dus: op het nippertje

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'veul schouwet nie' (verleden tijd ?)

   - Hillemaol nie, daocht mijnheer Fleskes, en et schouw nie veul, of hij ha 't hardop gedaocht! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 9; Nieuwe Tilburgsche Courant 26-11-1938)
4. zelfstandig naamwoord

   ...et schouw mar weinig of 'n stuk of drie lejen ha'n mekare in de haoren gezeten! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Et ha mar haand òf keer geschouwd - het was op het nippertje (Tilburgse Taalplastiek 170)

5. schuw persoon

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ene schouwe Schuw uitziend maar ook slordig gekleed persoon

klankverandering in 'scheepsvolk'

1. zelfstandig naamwoord

   schijt van koeien

   - Van Dale - koeiedrek (gewestelijk)

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schitte zelfstandig naamwoord - gedroogde koeiestront

   - WNT - SCHIT 1) hoop koedrek, turfachtige brandstof; 2) lange of losse turf

2. figuurlijk

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "zo plat as 'n schit (dubbeltje)"

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "ze hee schitten an d'r gat (ze heeft geld)"

1. zelfstandig naamwoord

   uitdrukking op andermans kosten, klaplopen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Den dieje gao aaltij op schabberdebonk meej.

   - Informant Toine Raaijmakers - op de schòbberdebonk / schabberdebonk lôope - klaplopen

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'op schoeber-de-bonk'

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "op schabberdebonk loopen (klaploopen)"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ek rôok op de schabberdebonk

   - Cees Robben - Ze hee aaltij geere gelimmeneerd en op schabberdebonk gelôôpe... (19570223) - Cees Robben - t Schabberdebonk-menu [Titel van de prent van 19570921 over zwervers die gratis maaltijden verstrekt krijgen in Tilburgse kloosters.]

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord 'schabberdiebonk' resp. 'schobberdiebon, d.i. schobberdebonk, in de zegsw. 'op schobberdiebonk leupe' - klaplopen

   - WNT - schabberdebonk zie schobberdebonk (schaverdebonk) Van een buiten deze afl. niet aangetroffen 'de bonk schobberen' (in een gebruik in de zin van 'haastig naar zich toehalen' of 'haastig oppeuzelen'. In de verbinden: op (de) schobberdebonk loopen = klaploopen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal, 1978 - SCHABBERDEBON in de zegswijze 'op de schabberdebon' - op de bonnefooi, klaplopend.

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - 'schobberdebònk', op schobberdebònk gaon = klaplopen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 = klaploperij

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) op schobberdebonk - klaplopend
   

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

3. zelfstandig naamwoord

   uitdrukking 'op de schobberdebonk' klaplopem

   ► schabberdebonk

verbastering van schrobben

schoffelen

kromme rug, bult

verleden tijd van 'schille'; ook: schaaw

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schorem, schoelje

   - Van Dale - gewestelijk voor 'schoelje'

   - WNT - SCHOELJE - ontl. aan Oudfrans 'escouillon' = ovendweil; in Z-Ndl. ook SCHOELIE. 2) iem. die aan lager wal is, of wel klaplooper; 3) gemeene kerel, gewetenlooze bedrieger

2. Rhaphanus sativus niger

rammenas (Rhaphanus sativus niger) - soort radijs

te voet gaan

1. zelfstandig naamwoord

   schoen , schoentje

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij kwam op 'ne schoen en 'ne slof binnengesukkeld en dertig jaor laoter was 't 'ne fabrikaant meej lef." Dit is: Als arme jonge handarbeider te Tilburg zich vestigend heeft hij zich tot fabrikant opgewerkt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - Piet Heerkens; uit: Brabant, Trek aon, 1941 - Páást oe 'n schuuntje, / wel, trek et dan aon! / 't is beter méé schuuntjes / as zónder te gaon!

   - Cees Robben - Gooit die schoen op t schôôrke (19640306) [In de prent zijn duidelijk twee schoenen te zien.]
   

2. in het meervoud vaak schoen in plaats van schoene - Cees Robben - Lig nie over oew schoen te maauwen... (19660415)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - naauwe schoene - nauwe schoenen

   - Ik ha al langer nuuw schoen nôodig. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Alléén op zondag, droegen wij schoen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - nie in vadders schoen lôope (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - niet de aard naar zijn vader hebben

   - WBD III.1.3:211 schoenen' = schoeisel; ook: 'voetgetuig' de pruralisuitgang vervalt dikwijls: nuuw schoen

schop, spade David Teniers - 17de eeuw

stelen, spitten, flikken, versieren

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - onweersbui

   - Pierre van Beek - mee ene schoer - plotseling

   - WBD III.4.4:80 'schoer' = zware bui

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - schoer, m., alleen gehoord in de uitdr. 'mee unne schoer' - in een opwelling, met een plotselinge beweging (vgl. ramscheut).

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - niet vermeld!

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOER zelfstandig naamwoord v - schop, stamp
2. zelfstandig naamwoord

   onweersbui, wervelwind lange oe

   - WNT - SCHOER (IX) - bui (onweersbui, regenbui, windvlaag (ook in N. -Brabant)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - sk in inlaut: in compact gebied dat stukken bevat van... T... (blz. 69)
   

3. verwant met du. 'Schauer' en eng. 'shower'

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHOER, voor eene zware regen-, hagel- of onweersbui. Sommigen denken het zamengetrokken van 'schoever', schuiver,...; volgens mij eerder als 'schoor', scheur (ruptura), soort wolkbreuk... Eng. shower.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - DONDERSCHOER, regenschoer, of enkel schoer: ene donderbui, dondervlaag. REGENSCHOER, regenvlaag, regenbuy.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOER, alleen in de uitdr. 'mee unne schoer' - in een opwelling, met een plotselinge beweging (vgl. ramscheut)

laatje; schuifje uitdr. et schöfke krèège - als biechteling geen absolutie ontvangen kan (de priester sluit dan het luikje)

1. zelfstandig naamwoord

   rust-, resp. etenstijd onder het werk

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - èn tusse de middag hadde dan en hallef uur òf drie kwertier schòft.

2. Pierre van Beek - schóf - schafttijd

   - Ze werkten mee hil wèènig schoft/ Durlôopend op dur wèèfketaaw Uit: Bè de wèèvers òn tòffel, Ad van den Boom, circa 2005
3. zelfstandig naamwoord

   DAN- Dialectenquête 1887 Willems - nò de schòft spanne me et pèèrt vur de nuuw kèèr M TW 'schoft' (met ó!)

   - WBD III.3. 1:214 'schof', 'schaft, het schaften' = schafttijd - WBD III.4.4:130 'schoft', 'schof', 'schaft' = schoft

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SCHOFT zelfstandig naamwoord vr - een vierde van een werkdag, van een dag werk

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord o. 'schoft'- het vierde van een werkdag

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOF, v. Dale: 'rusttijd of werktijd tussen rusttijden'; 't leste schof' - werktijd na vier uur; ook vage tijdsaanduiding; 'n schof of anderhalf.

4. WNT: Schoft III 3) Zoodanig deel van een werkdag, dat niet door een rustpoos wordt onderbroken. 6) Door verwisseling met schaft: tijd gedurende het werk van arbeiders ten behoeve van een maaltijd wordt onderbroken.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - zie SCHOVEN

schaften

schokken van plezier "Die is goed!" schokkerde'n-ie, "die is prima! Daor vatten we d'r eene op!"... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29)

schaakt(e) tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'schaoke', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   PM met de heupen wiegende vrouw WTT - 'wammes' is waarschijnlijk een verbastering van 'vrammes', vrouwmens

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schokwammes - slordig aangekleede vrouw"

   - Cees Robben - Ben-de-daor... schokwammes... (19580802) - Cees Robben - Wè hee dè schokwammes toch n batterij war... (19720225)

2. Stadsnieuws - As dè schòkwammes gao walse is de daansvloer te klèèn (171208)

1. zelfstandig naamwoord

   schort

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - geduureg vòlk ónder de schòlk hèbbe (R'75) - steeds in verwachting zijn
2. samentrekking

   Variant: winkeltje haawe onder dere vurschot (Nicolaas Daamen (Handschrift Tilburgs) - 1916 - )

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - ene lusterse schòlk - een schort van glanzende stof

   - WBD III.1.3:77 'scholk' = schort; ook: 'voorschoot'

   - WBD III.1.3:85 'scholk = 'schort met borststuk

   - WBD III.1.3:86 'scholk' = schort zonder borststuk

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord mannelijk 'scholk' - schort samentrekking van 'schortedoek'

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHOLK: een voorschoot, die in de meierije ook zeer veel door de mannen word gedragen. 2) Een vrouwen bovenrok.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOLK m (ouderwets en 'uitheems') - schort.

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Krt. 104 'schort' geeft voor onze streek: 'vurschot'? 'scholk' is oostbrabants.

schelp, hol voorstuk van een klomp Onze vadder heej wè èèzerdraoikes over schölpen gemokt, as die der wir ens vur de zoveulste keer af lagen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

scholk

schelp, schulp, bovenkant van de klomp harde huid van een noot, ook schaol, bast, baast of bòlster genoemd

1. zelfstandig naamwoord

   schaal; harde huid van een noot, ook bast, baast, schölp of bolster genoemd

   - WBD schaol - schaal van een ei

   - WBD weegschaol - weegschaal, weegtoestel

   - WBD (III.3.3 139) oope schaol, sèntenbòrd = collecteschaal

   - WBD (III 2 3 80) 'schaal' = idem (van peulvruchten)

   - WBD (III 2 3 184) 'schaal' = bolster van een noot

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schaol' - schaal
2. zelfstandig naamwoord

   schaaltje dim. van 'schaol', met vocaalkrimping

1. werkwoord

   de school verzuimen, spijbelen Flaneur (pseudoniem van Antoon Arts) - Intusschen, ééns had de rakker - m'n oudste - schoolgemat", en den heelen middag was hij niet thuis gekomen. (Uit: Zonder opschrift; Nieuwe Tilburgsche Courant zaterdag 16 april 1904)

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schoolmatten - stilletjes uit de school wegblijven"

   - WBD III.3. 1:453 'schooltjematten' = spijbelen

2. Stadsnieuws - Kènder die dikkels scholtjematte, schuppen et nie wèèd. (140606) OT 66:235 'schoolverzuim': diverse uitdrukkingen

persoonsvorm schaamt, schaamde tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'schaome', met vocaalkrimping

persoonsvorm schuimt, schuimde tegenwoordige tijd, verleden tijd van 'schèùme', met vocaalkrimping

licht gekleurd snoepje van schuim, licht suikerkoekje, gebakje van schuim; schömke trèkke - bepaald hoestdrankje trekken van laurierdrop

1. zelfstandig naamwoord

   schoonmaak (de grote - )

   - De schonmaok doede vur de Paose.

   - Meej ene zaddoek om der haore/ rettereert ze hèrs èn geens./ Hil et hèùs ruukt nòr et sipsòp/ mar dè mèrkt ze nòg nie eens./ Ze heej naa kompleet de kòlder/ ze bezörgt me grèèze haor. / Èn dè alles om êen reeje:/ De schommaok moet vur Paose klaor. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vlak vur Paose)

   - zis òn de schomaok begonne... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vurjaors-trubbel)
   

2. Piet van Beers Òn de schomaok: ."Ons Toos is òn de schomaok toe/ hilt hèùs stao ooverhôop. (Spoeje doemmeniemer; 2009) Stadsnieuws - Meej de schomaok wier et hèùs van boove toe beneeje gekèèrd (260409) = Met de schoonmaak werd het huis van boven tot beneden op zijn kop gezet.

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 94 omdèt bild in de schonmaok is

   - WBD III.2.1:324 'schomaak' = grote schoonmaak, ook 'voorjaarsschoonmaak'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 33) schomaok

1. werkwoord

   schoonmaken

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 42) Ik hagget schon moete maoke - ik had het schoon moeten maken (samengesteld ww.) - Ik hagget schoon moete maoke - ... mooi moeten maken (bep. v. gesteldheid)

   - WBD (III.2.1:279) schomaoke = schoonmaken, ook genoemd: poetse

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 42) schôon - schomaoke: kwalitatieve mutatie

2. schomaoke - mòkte schôon - schongemòkt met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij mòkt schôon

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOONMAKEN - opschikken, versieren, tooien; zuiveren, reinigen, kuischen, gezegd van graan en zaad dat men van kaf e.d. zuivert.

3. Kil schoon maken - decorare, ornare, adornare, honestare

schoonmoeder

schuimspaan

1. persoonsvorm schaamt, schaamde tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'schaome', met vocaalkrimping

2. zelfstandig naamwoord

   schaamte

persoonsvorm schuimt, schuimde tegenwoordige tijd, verleden tijd van 'schèùme', met vocaalkrimping

1. bijwoord

   bijvoeglijk naamwoord stellende trap: schôon mooi, schoon

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - 'n schoon pêrd - een schoon paard

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè ge ònt doen zèèt, weet ek nie, mar tisser wèl schôon weer veur.

   - WBD (III.1.4:162) 'schoon' = mooi

   - WBD (III.1.4:163) 'schoon' = flatterend

   - WBD (III.1.4:164) 'schoon' = pront
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord vergotende trap: schonder mooier, schoonder

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schónder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Piet Heerkens - hoe lomper en plomper, hoe schoonder! (uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Vènde dees prèùme nie schónder as de die? - Vind je deze pruimen niet mooier dan die?

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'schônder'

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - ''t kan nie schonder'
3. naam

   mooist, schoonst

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - we hèbbe de schónste stad vant laand

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schonst (van 'schôon' met vocaalreductie.)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Ze zuuke de meens die et schonste Tilbörgs pròt. - Ed Schilders, Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - We hèbbe de schonste stad vant laand, meense, mar witte gullie wèddik et allerschonste van de schonste stad vèèn?
4. bijwoord

   zelfstandig naamwoord

   - WBD III.1.4:198 'een schone' = een grapjas

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dan ziede wè schons.

   - Hessels 2020 - Bij het gaan vrijen buiten de regio: - ge rijdt er veul schôon vurbij! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

5. uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - Een oud spreekwoord zegt: "Schoon op het straatje maar niet op het baadje". Iets zal er wel van waar geweest zijn, anders was de volksmond er niet vol van geweest. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - A.J.A.C. van Delft - "Het moet goed schoon zijn, dat eeuwig blinken zal." Dit is: Men moet een rein geweten hebben bij het sterven. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - WBD III.4.4:235 'schoon' = helder - De natuur is schôon, mar nie op iemes zen blauw pak - werd gezegd als het uitwerpsel van een vogeltje iemand op zijn kleding had geraakt.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de schónste boove èn de lóchste van onder (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - de mooiste bovenop en de lichtste van onder (gezegd door bakkers en groenteboeren)

1. zelfstandig naamwoord

   schoonmaak (de grote - )

   - De schonmaok doede vur de Paose.

   - Meej ene zaddoek om der haore/ rettereert ze hèrs èn geens./ Hil et hèùs ruukt nòr et sipsòp/ mar dè mèrkt ze nòg nie eens./ Ze heej naa kompleet de kòlder/ ze bezörgt me grèèze haor. / Èn dè alles om êen reeje:/ De schommaok moet vur Paose klaor. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vlak vur Paose)

   - zis òn de schomaok begonne... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vurjaors-trubbel)
   

2. Piet van Beers Òn de schomaok: ."Ons Toos is òn de schomaok toe/ hilt hèùs stao ooverhôop. (Spoeje doemmeniemer; 2009) Stadsnieuws - Meej de schomaok wier et hèùs van boove toe beneeje gekèèrd (260409) = Met de schoonmaak werd het huis van boven tot beneden op zijn kop gezet.

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 94 omdèt bild in de schonmaok is

   - WBD III.2.1:324 'schomaak' = grote schoonmaak, ook 'voorjaarsschoonmaak'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 33) schomaok

1. werkwoord

   schoonmaken

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 42) Ik hagget schon moete maoke - ik had het schoon moeten maken (samengesteld ww.) - Ik hagget schoon moete maoke - ... mooi moeten maken (bep. v. gesteldheid)

   - WBD (III.2.1:279) schomaoke = schoonmaken, ook genoemd: poetse

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 42) schôon - schomaoke: kwalitatieve mutatie

2. schomaoke - mòkte schôon - schongemòkt met vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij mòkt schôon

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOONMAKEN - opschikken, versieren, tooien; zuiveren, reinigen, kuischen, gezegd van graan en zaad dat men van kaf e.d. zuivert.

3. Kil schoon maken - decorare, ornare, adornare, honestare

schoonmoeder

schuins; schuin

1. bijwoord

   bijvoeglijk naamwoord stellende trap: schôon mooi, schoon

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - 'n schoon pêrd - een schoon paard

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè ge ònt doen zèèt, weet ek nie, mar tisser wèl schôon weer veur.

   - WBD (III.1.4:162) 'schoon' = mooi

   - WBD (III.1.4:163) 'schoon' = flatterend

   - WBD (III.1.4:164) 'schoon' = pront
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord vergotende trap: schonder mooier, schoonder

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schónder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Piet Heerkens - hoe lomper en plomper, hoe schoonder! (uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Vènde dees prèùme nie schónder as de die? - Vind je deze pruimen niet mooier dan die?

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'schônder'

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - ''t kan nie schonder'
3. naam

   mooist, schoonst

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - we hèbbe de schónste stad vant laand

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schonst (van 'schôon' met vocaalreductie.)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Ze zuuke de meens die et schonste Tilbörgs pròt. - Ed Schilders, Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - We hèbbe de schonste stad vant laand, meense, mar witte gullie wèddik et allerschonste van de schonste stad vèèn?
4. bijwoord

   zelfstandig naamwoord

   - WBD III.1.4:198 'een schone' = een grapjas

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dan ziede wè schons.

   - Hessels 2020 - Bij het gaan vrijen buiten de regio: - ge rijdt er veul schôon vurbij! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

5. uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - Een oud spreekwoord zegt: "Schoon op het straatje maar niet op het baadje". Iets zal er wel van waar geweest zijn, anders was de volksmond er niet vol van geweest. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - A.J.A.C. van Delft - "Het moet goed schoon zijn, dat eeuwig blinken zal." Dit is: Men moet een rein geweten hebben bij het sterven. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - WBD III.4.4:235 'schoon' = helder - De natuur is schôon, mar nie op iemes zen blauw pak - werd gezegd als het uitwerpsel van een vogeltje iemand op zijn kleding had geraakt.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de schónste boove èn de lóchste van onder (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - de mooiste bovenop en de lichtste van onder (gezegd door bakkers en groenteboeren)

iemand van onzekere levenswandel, schuinsmarcheerder

1. bijwoord

   bijvoeglijk naamwoord stellende trap: schôon mooi, schoon

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - 'n schoon pêrd - een schoon paard

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè ge ònt doen zèèt, weet ek nie, mar tisser wèl schôon weer veur.

   - WBD (III.1.4:162) 'schoon' = mooi

   - WBD (III.1.4:163) 'schoon' = flatterend

   - WBD (III.1.4:164) 'schoon' = pront
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord vergotende trap: schonder mooier, schoonder

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schónder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Piet Heerkens - hoe lomper en plomper, hoe schoonder! (uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Vènde dees prèùme nie schónder as de die? - Vind je deze pruimen niet mooier dan die?

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'schônder'

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - ''t kan nie schonder'
3. naam

   mooist, schoonst

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - we hèbbe de schónste stad vant laand

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schonst (van 'schôon' met vocaalreductie.)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Ze zuuke de meens die et schonste Tilbörgs pròt. - Ed Schilders, Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - We hèbbe de schonste stad vant laand, meense, mar witte gullie wèddik et allerschonste van de schonste stad vèèn?
4. bijwoord

   zelfstandig naamwoord

   - WBD III.1.4:198 'een schone' = een grapjas

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dan ziede wè schons.

   - Hessels 2020 - Bij het gaan vrijen buiten de regio: - ge rijdt er veul schôon vurbij! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

5. uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - Een oud spreekwoord zegt: "Schoon op het straatje maar niet op het baadje". Iets zal er wel van waar geweest zijn, anders was de volksmond er niet vol van geweest. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - A.J.A.C. van Delft - "Het moet goed schoon zijn, dat eeuwig blinken zal." Dit is: Men moet een rein geweten hebben bij het sterven. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - WBD III.4.4:235 'schoon' = helder - De natuur is schôon, mar nie op iemes zen blauw pak - werd gezegd als het uitwerpsel van een vogeltje iemand op zijn kleding had geraakt.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de schónste boove èn de lóchste van onder (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - de mooiste bovenop en de lichtste van onder (gezegd door bakkers en groenteboeren)

schoonzoon

voorbij in de uitdrukking: niks schoof laote gaon - overal van proberen te profiteren

schoof verleden tijd van 'schèùve'

schooien

school ook uitgesproken als 'schoow'

school, schuilde verleden tijd van schèùle

1. bijwoord

   bijvoeglijk naamwoord stellende trap: schôon mooi, schoon

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - 'n schoon pêrd - een schoon paard

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè ge ònt doen zèèt, weet ek nie, mar tisser wèl schôon weer veur.

   - WBD (III.1.4:162) 'schoon' = mooi

   - WBD (III.1.4:163) 'schoon' = flatterend

   - WBD (III.1.4:164) 'schoon' = pront
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord vergotende trap: schonder mooier, schoonder

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schónder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Piet Heerkens - hoe lomper en plomper, hoe schoonder! (uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Vènde dees prèùme nie schónder as de die? - Vind je deze pruimen niet mooier dan die?

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'schônder'

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - ''t kan nie schonder'
3. naam

   mooist, schoonst

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - we hèbbe de schónste stad vant laand

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schonst (van 'schôon' met vocaalreductie.)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Ze zuuke de meens die et schonste Tilbörgs pròt. - Ed Schilders, Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - We hèbbe de schonste stad vant laand, meense, mar witte gullie wèddik et allerschonste van de schonste stad vèèn?
4. bijwoord

   zelfstandig naamwoord

   - WBD III.1.4:198 'een schone' = een grapjas

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dan ziede wè schons.

   - Hessels 2020 - Bij het gaan vrijen buiten de regio: - ge rijdt er veul schôon vurbij! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

5. uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - Een oud spreekwoord zegt: "Schoon op het straatje maar niet op het baadje". Iets zal er wel van waar geweest zijn, anders was de volksmond er niet vol van geweest. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - A.J.A.C. van Delft - "Het moet goed schoon zijn, dat eeuwig blinken zal." Dit is: Men moet een rein geweten hebben bij het sterven. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - WBD III.4.4:235 'schoon' = helder - De natuur is schôon, mar nie op iemes zen blauw pak - werd gezegd als het uitwerpsel van een vogeltje iemand op zijn kleding had geraakt.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de schónste boove èn de lóchste van onder (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - de mooiste bovenop en de lichtste van onder (gezegd door bakkers en groenteboeren)

1. bijwoord

   bijvoeglijk naamwoord stellende trap: schôon mooi, schoon

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Mar boer, wè hedde toch schôôn dochters. - Van mn kèr aaf meej diejen vuilen praot. (10-02-1963)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - 'n schoon pêrd - een schoon paard

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - wè ge ònt doen zèèt, weet ek nie, mar tisser wèl schôon weer veur.

   - WBD (III.1.4:162) 'schoon' = mooi

   - WBD (III.1.4:163) 'schoon' = flatterend

   - WBD (III.1.4:164) 'schoon' = pront
2. naam

   bijvoeglijk naamwoord vergotende trap: schonder mooier, schoonder

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schónder (met vocaalreductie en d-epenthesis)

   - Piet Heerkens - hoe lomper en plomper, hoe schoonder! (uit Vertesselkes, De boeren van Baokel, 1944)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Vènde dees prèùme nie schónder as de die? - Vind je deze pruimen niet mooier dan die?

   - Rolf Janssen, We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'schônder'

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - ''t kan nie schonder'
3. naam

   mooist, schoonst

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - we hèbbe de schónste stad vant laand

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 35) schonst (van 'schôon' met vocaalreductie.)

   - Ed Schilders, Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - Ze zuuke de meens die et schonste Tilbörgs pròt. - Ed Schilders, Wè zeetie?, Website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - We hèbbe de schonste stad vant laand, meense, mar witte gullie wèddik et allerschonste van de schonste stad vèèn?
4. bijwoord

   zelfstandig naamwoord

   - WBD III.1.4:198 'een schone' = een grapjas

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dan ziede wè schons.

   - Hessels 2020 - Bij het gaan vrijen buiten de regio: - ge rijdt er veul schôon vurbij! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige

5. uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - Een oud spreekwoord zegt: "Schoon op het straatje maar niet op het baadje". Iets zal er wel van waar geweest zijn, anders was de volksmond er niet vol van geweest. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - A.J.A.C. van Delft - "Het moet goed schoon zijn, dat eeuwig blinken zal." Dit is: Men moet een rein geweten hebben bij het sterven. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

   - WBD III.4.4:235 'schoon' = helder - De natuur is schôon, mar nie op iemes zen blauw pak - werd gezegd als het uitwerpsel van een vogeltje iemand op zijn kleding had geraakt.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - de schónste boove èn de lóchste van onder (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1974) - de mooiste bovenop en de lichtste van onder (gezegd door bakkers en groenteboeren)

1. zelfstandig naamwoord

   half-open zolder

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schoor - zoldering, gewoonlijk boven den koestal"

   - A.J.A.C. van Delft - "In 't schop op 't schoor leej de schup en de reif" wil zeggen: In het schuurtje (of in een bijgebouwtje) op de zoldering ligt een schop en een hark. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Pierre van Beek Als we het zinnetje "In 't schop op 't schoor leej de schuup en de reif" bij de kop nemen, slaan we vier vliegen in één klap om dan nog niet eens van de allitererende "sch" te praten. Het "schop" is een klein schuurtje of bijgebouwtje, "'t schoor" wordt gevormd door het zoldertje in zo'n schuurtje, de "schuup" is de schop (om mee te spitten) en "reif" dient door "hark" vertaald te worden. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950)

   - Cees Robben - t Schöpke meej t schôôr... (19601104) - Cees Robben - Gooit die schoen op t schôôrke (19640306)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 09 11 - Hij laazert steevaast van de trap / Assie 't schòòr gao ruime. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 09 04 - Dè schilderij lee naa op t schoor...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 02 27 - Hèdde boove op 't schòòrke / Nog wè van 'n paor stuiver wèrd / Brengt dè dan 's zaoterdag-smèrges / Ok is naor de Kruikemèrt.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - leeter ginne pulling op et schoor? - ligt er geen peluw op de vliering?

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg) , Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - De goei fiets zaat in onderdélen verstopt onder de maastappels op et schoorke. Hij gunde de Dötsers gin fiets, waor ie zelf veur krom ha moeten liggen.

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - De kènder slaopen ópt schôor.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOOR o - bergplaats voor het hooi boven de stal, ver weg en moeilijk bereikbaar.

2. samenstellingen

   - WBD schorbôom - schelfhout

   - WBD schorvènster - schelfdeur

   - WBD schórgat - hooiluik (op de hooizolder)
3. zelfstandig naamwoord

   andere betekenissen

   - Pierre van Beek - Er bestaan veldnamen als: Eerste schoor, Tweede schoor.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHOOR: een soort van klein bruggetie, over smalle waterlopen liggende, om over te kunnen rijden. SCHOOR - hooijzolder boven een schuur of stal, schilft. Dus zegt men voor 'schilfthouten' ook 'schoorhouten'.

persoonsvorm, verleden tijd van schiete schoot

schotel, schaal

vaatdoek

berghok, schuurtje

1. zelfstandig naamwoord

   schaap

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schoape - schapen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ge mot de schaope schèère nòvenaant ze wol hèbbe
   
2. zelfstandig naamwoord

   ...et valt vur Zwartkruis [trainer Nederlands elftal] ok nie mee/ en schaop te leere daanse. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: We wòchte mar aaf)

   - WBD schaop - vrouwelijk schaap, ook 'gèrm' genoemd of 'ôoj'

   - Cees Robben - Dn stal mee de herders en schaopen... (19561222) - WBD schaopehèùd, schaopevèl - schapehuid, schapevel

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAP In de Kempen geen meervoud uitgang.

3. schaapjes in de betekenis van gelovigen van een pastoor of parochie - Cees Robben - t Was unne goeie herder [pastoor], hij schèèrde zn schaope (...) mar hij vilde ze nie (19850614)

   - Cees Robben - Houdoe schaopkes... [laatste woorden van pastoor Klein van parochie Westend] (19580215) - Cees Robben - ...zun schaopkes; namelijk de schaapjes van een kapelaan. (19550129) samenstelling

   - WBD schaopestal, schaopekooj - schapenstal

4. lokroep e.d.

   - WBD schaop, kom jonge - lokroepen voor een schaap

   - WBD schaopje, 'lam', 'beee' - lok-/roepwoorden voor een lam

   - WBD schaopke - vleiwoord voor schaap of lam (zie: schòpke)
5. zelfstandig naamwoord

   schaapje

   - WBD 'schaopje', 'lam', 'beee' - roep-/lokwoorden voor een lam

   - WBD 'sohaopke', 'wojke', 'woojke', 'ha jonge', 'ha mènneke' - vleiwoorden voor het schaap

   - WBD 'schaopke', 'schòpke', 'lammeke' - vleiwoorden voor het lam

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - schòpke Jaanse =... Jansen (blz. 45)

   - WBD III.1.1:49 'schaapje' = krulhaar

   - WBD III.4.4:18 'schaapjes' = kleine wolkjes; ook: 'schapenwolkjes'

6. dim. van 'schaop', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   schaap

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schoape - schapen

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ge mot de schaope schèère nòvenaant ze wol hèbbe
   
2. zelfstandig naamwoord

   ...et valt vur Zwartkruis [trainer Nederlands elftal] ok nie mee/ en schaop te leere daanse. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: We wòchte mar aaf)

   - WBD schaop - vrouwelijk schaap, ook 'gèrm' genoemd of 'ôoj'

   - Cees Robben - Dn stal mee de herders en schaopen... (19561222) - WBD schaopehèùd, schaopevèl - schapehuid, schapevel

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHAAP In de Kempen geen meervoud uitgang.

3. schaapjes in de betekenis van gelovigen van een pastoor of parochie - Cees Robben - t Was unne goeie herder [pastoor], hij schèèrde zn schaope (...) mar hij vilde ze nie (19850614)

   - Cees Robben - Houdoe schaopkes... [laatste woorden van pastoor Klein van parochie Westend] (19580215) - Cees Robben - ...zun schaopkes; namelijk de schaapjes van een kapelaan. (19550129) samenstelling

   - WBD schaopestal, schaopekooj - schapenstal

4. lokroep e.d.

   - WBD schaop, kom jonge - lokroepen voor een schaap

   - WBD schaopje, 'lam', 'beee' - lok-/roepwoorden voor een lam

   - WBD schaopke - vleiwoord voor schaap of lam (zie: schòpke)

schurft

schurftig; schofterig

1. zelfstandig naamwoord

   half-open zolder

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schoor - zoldering, gewoonlijk boven den koestal"

   - A.J.A.C. van Delft - "In 't schop op 't schoor leej de schup en de reif" wil zeggen: In het schuurtje (of in een bijgebouwtje) op de zoldering ligt een schop en een hark. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Pierre van Beek Als we het zinnetje "In 't schop op 't schoor leej de schuup en de reif" bij de kop nemen, slaan we vier vliegen in één klap om dan nog niet eens van de allitererende "sch" te praten. Het "schop" is een klein schuurtje of bijgebouwtje, "'t schoor" wordt gevormd door het zoldertje in zo'n schuurtje, de "schuup" is de schop (om mee te spitten) en "reif" dient door "hark" vertaald te worden. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950)

   - Cees Robben - t Schöpke meej t schôôr... (19601104) - Cees Robben - Gooit die schoen op t schôôrke (19640306)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 09 11 - Hij laazert steevaast van de trap / Assie 't schòòr gao ruime. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 09 04 - Dè schilderij lee naa op t schoor...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 02 27 - Hèdde boove op 't schòòrke / Nog wè van 'n paor stuiver wèrd / Brengt dè dan 's zaoterdag-smèrges / Ok is naor de Kruikemèrt.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - leeter ginne pulling op et schoor? - ligt er geen peluw op de vliering?

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg) , Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - De goei fiets zaat in onderdélen verstopt onder de maastappels op et schoorke. Hij gunde de Dötsers gin fiets, waor ie zelf veur krom ha moeten liggen.

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - De kènder slaopen ópt schôor.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOOR o - bergplaats voor het hooi boven de stal, ver weg en moeilijk bereikbaar.

2. samenstellingen

   - WBD schorbôom - schelfhout

   - WBD schorvènster - schelfdeur

   - WBD schórgat - hooiluik (op de hooizolder)
3. zelfstandig naamwoord

   andere betekenissen

   - Pierre van Beek - Er bestaan veldnamen als: Eerste schoor, Tweede schoor.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SCHOOR: een soort van klein bruggetie, over smalle waterlopen liggende, om over te kunnen rijden. SCHOOR - hooijzolder boven een schuur of stal, schilft. Dus zegt men voor 'schilfthouten' ook 'schoorhouten'.
4. zelfstandig naamwoord

   zoldertje in een schuurtje (schòp) Dim. van SCHÔOR

schoot

nieuw uitgelopen twijgje, en veel uiteenlopende betekenissen

1. zelfstandig naamwoord

   schuit, schuitje

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vischschuit (ui = eu in Frans: Meuse)

   - Keesje Smulders zaat in etzelfde schötje assik. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Dialectenquête 1887 Willems - de Hasseltse schèùt - bijnaam voor mensen van de Hasselt

   - WBD III.3.1:425 'schuit' = boot

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schuit' - geringschattende benaming v. bepaalde vrouwen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUIT zelfstandig naamwoord v. - Frans: bateau
2. zelfstandig naamwoord

   klein schot (beschot, afsluiting) nieuw uitgelopen twijgje, schuitje (kleine boot)

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'ze stapten öt et schötje'

   - WBD 'schötje' (II:1235) - schootje (onderste deel van een voorpand)

   - WBD (III.3.2:141) schötje of stuur = schommel - resp. dim. van 'schòt', met umlauten van 'scheut', met vocaalkrimping

schaats

1. werkwoord

   schaatsen, schaatsenrijden

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 - gin èès èn tòch schòtse

   - Piet Heerkens; uit: De Mus, Raodselke II, 1939 -
   

2. Kleine vuutjes schaotse zuutjes schotse nulle scheeve krulle

   - «Geleuf mar dè ik schòtse kan/ al ist wèl lang geleeje,/ och bruur, wè hèk in mènne tèd/ ene schèève schòts gereeje» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Op glad èès)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - èn toen zèn wij op de schòtse, zèn wij nòg ôojt oover et kenaol gereeje gienderwèèd nòr den Biestenhoutakker toe

3. Op glad èès «Paa, wörom gaode gij nôot mee as ik nòr de èèsbaon gao, of kunde gij nie schòtse paa?» Paa zeej netuurluk : «Jao» «Geleuf mar dè ik schòtse kan al ist wèl lang geleeje, och bruur, wè hèk in mènne tèd ene schèève schòts gereeje» «Schòtse, van dêen nòr daander toe, kweet niemer waort begien is. Mar wèk aaltij onthaawe zal : Bijs moeder laag de fienish» «Toen hèk men schòtse mar verkòcht, dèst nôodlot van et lèève want ge kunt as ene getrouwde meens tóch nie ònt schòtse blèève» zelfstandig gebruik het schaatsen

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 01 29 - Zeg Tiest, hèdde 'n zondag òòk / Naor 't schotse zitte kèke? / 't Was toch iets he, mee dieje Schenk / Ons Trees zaat host te kwèke.

4. Casper Luyken - 1696 Sticker van een carnavalsvereniging. Tilburg maart 2019. Foto CuBra. waterwants; schaatsenrijder; Gerris lacustris

waterwants

1. w erkwoord, persoonsvorm; verleden tijd van 'schille' verschilde, mankeerde

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - Dè schouw doar nie veul (scheelde)"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - et schaaw haand òf kèèr - het was op het kantje af

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'schaaw', 'schoel'

   - Cees Robben - ''t schou mar haand of keer'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOU - 2e hoofdvorm van 'schillen, ' naast 'schol'
2. naam

   schuw

   - WBD schrikachtig, gezegd van een peerd, ook 'schaaw' genoemd

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schouw - schuw

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schouw weer - ruw weer"

   - "Dus daorom hedde me aaltij zoo schauw aongekeken as ge me op et kerkplein zaagt? (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

   - WBD III.1.4:71 'schouw' = verlegen

   - WBD III.4.4:44 'schouw weer = slecht weer

   - WBD III.4.4:226 'schouw' = scheef, ook 'slim', 'scheel', 'schriks'

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'schouw' - 1) beducht of bang, de nabijheid vrezende van, afkerig; 2) woest, onstuimig, ruw; 3) rommelig, wanordelijk; 4) onbeschaafd, ruw, ruw-grappig, koddig, lollig. - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOUW - schuw; schouw zijn van - bevreesd zijn; ook: koddig, vies, kluchtig: 't is en schouw ziel - een drollige kerel.

1. werkwoord

   schelen, verschillen

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Et schouwt mar haand of keer - Het scheelt nauwelijks iets, dus: op het nippertje

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'veul schouwet nie' (verleden tijd ?)

   - Hillemaol nie, daocht mijnheer Fleskes, en et schouw nie veul, of hij ha 't hardop gedaocht! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 9; Nieuwe Tilburgsche Courant 26-11-1938)
2. zelfstandig naamwoord

   ...et schouw mar weinig of 'n stuk of drie lejen ha'n mekare in de haoren gezeten! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939)

   - Gezegde: Pierre van Beek - Et ha mar haand òf keer geschouwd - het was op het nippertje (Tilburgse Taalplastiek 170)

3. schuw persoon

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ene schouwe Schuw uitziend maar ook slordig gekleed persoon

veel en gretig eten, schransen

schrabben

schraag, losse tafel v. onbewerkte planken, op losse poten

schraal, schraler, schraalst uiteenlopende betekenissen

waarschijnlijk van 'schrammen', dat wil zeggen: beschadigen, te kort doen ...hij aaide niemand en schraomde niemand... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

1. werkwoord

   schrapen, afkrabben

   - Cees Robben - den oopaa heeget bij mekaar geschròpt;

   - Dialectenquête 1887 Willems - schraope - schròpte - geschròpt - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij schròpt

2. Assie ötgebloeid waar, de vette kuus, pakte de slachter zenne schraper en begos ie de haor van et vèèrke te schraope. Hij schrapte daor, waor onze vadder al vurgewèèkt ha, deur telkens un gedilte van dè vèèrkenslèèf meej dè kokend waoter te begieten. As ie hillemol schôon geschrapt waar, wier ie meej zen twee aachterpôote aon de bovenste sport van de leer vaastgebonden en in zen gehéél op de leer geleed. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WNT - SCHRAPEN - 5) door strijken (inzonderheid met een scherp voorwerp)bijeenbrengen. Inzonderheid in toepassing op het bij kleine beetjes en gewoonlijk uit hebzucht bijeenbrengen van bezit.
3. werkwoord

   schrapen, inhalig zijn

   - Cees Robben - te schrokke.. te schraope.. te schriepe (19590822)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schrapen, inhalig zijn

   - WNT - SCHRAPEN - 5) door strijken (inz. met een scherp voorwerp) bijeenbrengen... inz. in toepassing op het bij kleine beetjes en gewoonlijk uit hebzucht bijeenbrengen van bezit.

1. zelfstandig naamwoord

   streep, lijn, wegmarkering

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dègge nie oover de schrap rijdt

   - WNT - SCHRAP - 3) kras, 4) streep
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schrap, kras, streep

schrapen

schreef verleden tijd van schrèève

mager, schraal, dun

mager, schraal, dun

1. werkwoord

   schrèève - schreef - geschreeve

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 66) imperatief: schrèft/ schrèèft / schrèèf èè steeds lang

2. schrijven

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - schrêve (ê van Frans: tête)

   - Cees Robben - èn saanderendags schrêeve ze...

   - Piet van Beers; Wè mèn betrèft, dan maag de sic(retaoris)/ in ´t Hollaands opnoteere./ Want, Tilburgs schrèève is nie niks,/ daor moete vur gòn leere. (uit: Tilburgs as voertaol...; www.CuBra, ca. 2005) - Lodewijk van de Bredevoort - Ineens hak et toch te pakken en kos ik de juffrouw alles vurlezen, wè ons moeder op et briefke ha geschreven, meej die haonepôte van der. Waor die schrèève ha geleerd! (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Lodewijk van de Bredevoort - Schrève daor vond ik niks aon, ge moest ôk zô dikkels etzelfde woordje, precies tussen twee lijntjes opschrève. Et allerirste woordje weet ik nog, dè waar oom. Ik geleuf dè wet wel dertig keer tussen twee lijntjes moese schrèève. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Lodewijk van de Bredevoort - De week erop: Lodewijk, 25 keer je weet wel. Jao, ik wies et wel, mar schrèève deej ik niemir, ôk nôot mir gedaon. Ik heb ze et hille jaor bewaord, die vèfentwintig, die ik meej menne zotte kop ôot geschreven ha. Hij vergaat gewoon, wietie allemol strafregels liet schrèève, hij strooide er gewoon meej. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Henriëtte Vunderink - Mar jè, ik kan nie zingen òf spòrten op nievoo/ èn ok gin lieterèère wèèreke schrèèven as Gezelle. (uit: As..., in: kzal van oe blèève haawe, 2007)

   - Hessels 2020 - Als je eens een moeilijk woord gebruikt: - kundet schrèèven ok? (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:
3. zelfstandig naamwoord

   Uitdrukkingen

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Schrèèft et mar op oewen bèùk; dan kundet meej oewen hèmslip ötvèège.

   - Radio Brabant (24-2-97), programma 'Ons Miet': 'en briefke schrèève... mar ik zèè nie zon schrèèf'

1. zelfstandig naamwoord

   geelgors

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schraiver - vogeltje met eitjes waarop bloedlijntjes"

   - A.J.A.C. van Delft - Als wij des zomers vogeltjes gaan zoeken dan "gaon we veugeltjes zuuken" en we vinden "veugeltjes op aijkens en mee naokte jong van bremkwetjes, piedieven, kweiken, schrijvers, kakeluutjes, blaauwkupkes, merkoven, koolmees, enz."(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - WBD III.4. 1:174 'schrijver', 'schrijverke', 'bloedschrijver' - geelgors (Emberiza citrinella)

   - WNT - SCHRIJVER - 6) benaming voor de geelgors (Emberiza citrinella L.) in Brabant en Antwerpen; SCHRIJVER - 8) benaming voor een soort van meikevers - te Turnhout (zie volgende)

2. schrijver - schrèèverke = watertor = gyrinus natator

1. zelfstandig naamwoord

   1. kever, watertor

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - watertor (Gyrinus natator) - WBD III 4,2:179 lemma Schrijvertje - Het schrijvertje of de draaikever (Gyrinus natator) meet 5-7 mm. Vroeger kwam het door Gezelle beroemd geworden zeer kleine schijverke nog algemeen voor, maar het heeft zeer onder de watervervuiling geleden. Het is een klein glanzend zwart roofkevertje dat kringen op het wateroppervlak maakt en bliksemsnel onderduikt bij gevaar. schrijverke frequent in Tilburg watertor Tilburg - WNT - SCHRIJVER in den verkleinvorm 'schrijverke' - benaming voor de draaikevers van de soort Gyrinus natator L. in Z. -Nederl. - Sjef Paijmans - Maar wij hadden voor die torren en torretjes onze eigen namen. Een schrijvertje was voor ons een schotelwasserke... (Herinneringen - CuBra circa 2002) 2. vogel

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - geelgors (Emberiza citrinella)

   - Cees Robben - ...schrèèverkes en zwollemen (19600708)

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schrèèverke zelfstandig naamwoord - geelgors, schrijvertje

2. 3. schaatsenrijder

   - WBD III.4.2:246 'schrijvertje' - schaatsenrijder (Gerris lacustris)

1. werkwoord

   schreien, huilen, schreeuwen In tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij schruwt

   - 't wordt laachen en schreuwen; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - Ge kunt er beeter meej laagen as meej schreuwe.

   - Den Zondag daorop was den nuuwen heer aon de beurt mee 't preeke. De vrouwkes hadden erop gerekend, detter geschreuwd zou moeten worren en waren veurzien van zakdoeken. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; Nieuwe Tilburgsche Courant 8-10-1938)

   - Ze viel mee d'r gezicht op d'r ermen en begos te schreuwe... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)

   - SJAREL. Och, ge kunt mee zo'n sort dinge aatij beter laache dan schreuwe (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 6 april 1945)

   - KAREL. Jè, en soms begiene ze nog te schène óók! SJAREL. Och, Karel, daor kunne me ok beter mee laage dan schreuwe. Ge mokt naaw eemel van meensche gin Trappiste (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 6 april 1945)

   - De toestand schreuwde gewoonweg nor den hemel om wraok. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 11 mei 1945)

   - Cees Robben - Van schreuwe tot laage... (19570112)

   - Schreuwe dèsse dinne. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

   - WBD III.1.4:252 'schreien' = huilen; 254 'schreeuwen' = luid schreien

   - Pierre van Beek - snòt èn kwèl schreuwe (Tilburgse Taalplastiek 175)

2. Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - wè stoa de doar zoo te schreuwe? - wat staat gij daar zoo te scheien?

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'schreuwe'

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - schreuwe ww - huilen

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww. intr. schreeuwen 1) schreien, wenen, huilen; 2) Klagend schreien van een haas als-ie in een strik loopt.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHREEUWEN voor schrijen, vroeger kriten, krijten, waarvan 'kreet'.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHREEUWEN (schreuwe) onov. ww - schreien; vriendelijk, gevoelig woord daor hoefde nie um te schreuwe.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHREEUWEN Frans: crier; krijten, schreien, luidkeels klagen; weenen, stille tranen storten.

1. zelfstandig naamwoord

   een van de bidders bij sterfgevallen

   - Lowie van Dorrus Misters - Hierboven [zie lemma bidde] spraken wij van één bidder. Dat was wel het meest voorkomende geval. Degenen, die beter bij kas waren, namen er twee en de hogere standen hadden er veelal vijf. Deze koos de familie echter niet zelf. In de meeste gevallen - zeker in het zuidelijk stadsgedeelte - was de heer Koos van der Wee de man die voor alles te zorgen had en dat was hem toevertrouwd. Hij nam zijn medehelpers en met hun vijven gingen zij hun werk doen. De bidders gingen dan twee aan twee links en rechts van de straat deur voor deur de dood aanzeggen of ter begrafenis uitnodigen (bidden), de vijfde, de "schreuwer" liep in het midden van de straat. In afwijking met de bidders, welke de gewone doodbidderssteek, een hoed in vorm gelijkend op een generaalshoed, op het hoofd hadden, droeg de "schreuwer" de hoed met de zijranden neergeslagen. Dus met een brede platte rand en in handen hield hij op de borst een witte doek, tips gedragen, zodat de tegenoverliggende tip laag afhing. Hij lette er op of niemand door de bidders werd overgeslagen en maakte zo nodig hen daarop opmerkzaam. Maar al noemde de volksmond hem "schreuwer", schreeuwen (wenen) deed hij toch juist nog niet. Wel zette hij een allerdroevigst gezicht. Zijn gelaat de uitdrukking geven, welke bij de omstandigheden paste, kon hij wel. Daarin was hij specialist en hierin kon de beste toneelspeler hem niet verbeteren. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 2 Doden-cultus van eertijds; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-11-1950)

2. We wiesse dan gelèèk ôok òf et en rèèk lèèk waar, want dan liep er midden oover de kaaje zonne schreuwer meej ene witten doek vur zen snèùt. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002)

die ötgesprooke Tilbörgs platte taol,/ die soms zo schreuwereg klinkt, meej veul kebaol... (Henriëtte Vunderink, Tilbörgs tòltje, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

1. werkwoord

   schrapen, afkrabben

   - Cees Robben - den oopaa heeget bij mekaar geschròpt;

   - Dialectenquête 1887 Willems - schraope - schròpte - geschròpt - ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij schròpt

2. Assie ötgebloeid waar, de vette kuus, pakte de slachter zenne schraper en begos ie de haor van et vèèrke te schraope. Hij schrapte daor, waor onze vadder al vurgewèèkt ha, deur telkens un gedilte van dè vèèrkenslèèf meej dè kokend waoter te begieten. As ie hillemol schôon geschrapt waar, wier ie meej zen twee aachterpôote aon de bovenste sport van de leer vaastgebonden en in zen gehéél op de leer geleed. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WNT - SCHRAPEN - 5) door strijken (inzonderheid met een scherp voorwerp)bijeenbrengen. Inzonderheid in toepassing op het bij kleine beetjes en gewoonlijk uit hebzucht bijeenbrengen van bezit.
3. werkwoord

   schrapen, inhalig zijn

   - Cees Robben - te schrokke.. te schraope.. te schriepe (19590822)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - schrapen, inhalig zijn

   - WNT - SCHRAPEN - 5) door strijken (inz. met een scherp voorwerp) bijeenbrengen... inz. in toepassing op het bij kleine beetjes en gewoonlijk uit hebzucht bijeenbrengen van bezit.

1. werkwoord

   schrikken

   - WBD III.1.4:293 'schrikken' = idem

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - schrikke - schrók - geschrókke

2. ook: 'verschrikken', 'verschieten'

verschrikkelijk Piet Heerkens - Och, kos ik eiges mar gaon, want gij,/ ge bent zoo'nen dommen Hannes,/ zo schrikkelijk dom, zooas er hier/ in Baokel geenen eene man is! (uit: Hannes Kaokel, van baokel, in: Vertesselkes, 1941) bijvoeglijk naamwoord Jan Jaansen - Oome Teun liep hals over kop naor den Heikant om 't schrikkelijk nuuws te vertellen... (uit: De nuuwe dokter, Vertelselke uit de mobilisatietijd van 1914; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1940) Schrobbelaar in de 18e eeuw

1. zelfstandig naamwoord

   1. Textielindustrie - degene wiens taak het is wol grof te kaarden

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - (textiel) bediener van het 'assòrtiemènt';

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) schrobbelèèr - schrobbelaar, textielarbeider, bediener van een assortiment waarop de wolvezels werden ontward en parallel gelegd. Een schrobbelaar had niet het beste baantje in een textielfabriek.

   - Toen ging et nòg beeter meej de stad, èn meej de tèkstiel. Der kwaame mesjienes, en toen er mesjienes waare, kwaame der duuvelèèrs en schrobbelèèrs. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
   
   ► voor de volledige tekst zie rikkemendaosie.htm

2. Anoniem 1959 Vèftien jaore was ie schrobbelèr, waor dè komter nie op aon, Nillus was ginnen semmelèr, wies z'n menneke wel te staon. (Nieuwe Tilburgse Courant - donderdag 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie) 2. Sterke (kruiden)drank, vernoemd naar 1

   - Informant Ad Vinken; ca. 1980 op de markt gebrachte speciale alcoholhoudende drank

3. Tilburgse kruidenjenever (vkw. schrobbelèrke) Schrobbelèèr Vruuger, in tèkstielfebrieke, daor wèèrkten ok de schrobbelèèr. Die hòlde daor meej en mesjien wolveezels öt de wèèr. tWaar kaajhard sjouwen èn et wier bepòld nòvvenaant nie ötbetòld. Nou kèn ik nòg en drank, en sort liekeur, ok schrobbelèèr. En agge daor te veul van drinkt, dan ròkte in de wèèr. kWil liever in de wèèr geraoke, dan wèèreke dè men naoje kraoke! (Henriëtte Vunderink, uit: Tis de moejte wèrd; 2011) Foto: WTT

1. zelfstandig naamwoord

   schraag, losse tafel v. onbewerkte planken, op losse poten

   - WBD schrògskes - bedsteepaardjes (schraagvormige ondersteuningen van de bedsteebodem)
2. zelfstandig naamwoord

   schraagje

   - WBD schrògskes - bedsteepaardjes ( schraagvormige ondersteuningen van de bedsteebodem)

3. verkleinwoord van 'schraog', met vocaalkrimping

1. naam

   schraal, schraler, schraalst uiteenlopende betekenissen

   - WBD (Hasselt) onvruchtbaar, slecht (van akkerland);

   - WBD mager, gezegd van een kalf; ook 'maoger' of 'schier'

   - WBD schraolen dêeg - uitgedroogd deeg

   - Cees Robben - schraol èn schreepel as en lat; et staoter zôo mar schraol bij.

   - ...veul schraol gekleede vrouwe... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: As de zon schènt...)

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 schraol appreteut - armoede

   - WBD III.1.2:353 'schraal' = ruw v. d. huid

   - WBD III.1.1:20 'schraal' = slank, tenger

   - WBD III.1.1:22 'schraal' = mager

   - WBD III.2.3:266 'schraal' = verschaald (bier), ook 'verschraald'

   - WBD III.4.4:275 'schraal' = schaars
2. naam

   schraler comparatief van 'schraoler', met d-epenthesis

schraal, schraler, schraalst uiteenlopende betekenissen

schraapt(e) tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'schraope' met vocaalkrimping

schreit, schreide tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'schreuwe', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   huiler

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "schreeuwer - doodbidder, aanspreker"

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'schreuwer'

2. Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - ene schreuwer = meeloper met de kraaj (blz. 95)

schreit, schreide tegenwoordige tijd/verleden tijd van 'schreuwe', met vocaalkrimping

schuddekul - WTT 2013 Van oorsprong mogelijk voor slechtsmakende drank, met name koffie; vandaar als metafoor voor slecht, minderwaardig volk; waarbij kul (vergelijk flauwekul) het minderwaardige aspect verwoordt, en schudde mogelijk het Middelnederlandse schudde is in de betekenis van dwarshout van de galg (zie Van Beek hieronder). Het MNW kent daarvan een overdrachtelijk gebruik voor leegloper etc. zie MNW hieronder. - 1974 (ca.) - schuddekul - moet een Tilburgse uitdrukking zijn voor minderwaardig volk, soepie van volk,schorremorrie; schudde (middelned.) was de dwarsboom van een galg waar de strop aan hing. (Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek) Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek

1. zelfstandig naamwoord

   schop, trap

   - naa krèègt ie vur al zen wèèrek/ ene schup onder zen kont. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Schòkkend geschaok)

   - WBD (III.2.1:409) schup, schop, spaai = spade

   - WBD (III.1.2:171) schup = schop

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUP I zelfstandig naamwoord mannelijk - schop
   

2. meervoud

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Hij krêeg veul schuppes. Hij werd vaak geschopt.

3. spade, schop In deze betekenis is het meervoud, hoewel ongebruikelijk, 'schuppe' of 'schuupe'

   ► schoep

   ► schuup

1. werkwoord

   schoppen als fysieke daad

   - Cees Robben - [Hij] schupte t sèèref van mn scheen... (19661021) - Cees Robben - ..En naa ik oew staandpunt ken zakkoew kraomke wel is omschuppe... (19641002) - Cees Robben - En onze vadder schupte me onder mn sevooi omdek zn schuup ha geschoept uit t schop... (19860606)

   - WBD (III.3. 2:232) schuppe of trappe = schoppen tegen een bal

   - Dialectenquête 1887 Willems - schuppe - schupte - geschupt

   - WBD III.1.2:170 'schuppen' = schoppen

   - WBD III.1.4:199 'lol schoppen' = plezier maken; 201 idem = gekheid maken 'herrie schuppen' = drukte maken

   - WBD III.3. 1:235 'schoppen' = ruziën

   - Stadsnieuws - Hij schupte den bòl nòr et aander ènd van et vèld (070606)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zw.ww.tr. 'schuppen' - schoppen, met de voet een schop geven.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUPPEN - schoppen: hij hee ' mij geslagen en geschupt

2. schoppen als bedelen

   - Pierre van Beek - "Vruuger ging ze schuppen, nou is 't 'n kakmadam." Hierbij duidt het "schuppen" of schoppen op de vroegere gewoonte van bedelvrouwen om op bepaalde dagen bij bepaalde huizen te bedelen en dan ter aankondiging met de klompen tegen de deur te schoppen. Zij was dus van bedelkomaf. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

   - Pierre van Beek - Nog zo'n schimp was: "Ons Moeder hêe nooit gon schuppen, lek de jullië". Er waren toentertijd namelijk vrouwen, die wekelijks op 'n vastgestelde dag van deur tot deur gingen schooien (bedelen). Zij kondigden zich aan door met de klomp tegen de deur te schuppen (schoppen-kloppen). (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgse uitdrukkingen afl. ?; 29 augustus 1959)

bepaald kaartspel, waarbij diegene verliest die de slag ophaalt waarin schoppenvrouw zit

1. zelfstandig naamwoord

   schop, trap

   - naa krèègt ie vur al zen wèèrek/ ene schup onder zen kont. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Schòkkend geschaok)

   - WBD (III.2.1:409) schup, schop, spaai = spade

   - WBD (III.1.2:171) schup = schop

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUP I zelfstandig naamwoord mannelijk - schop
   

2. meervoud

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Hij krêeg veul schuppes. Hij werd vaak geschopt.

3. spade, schop In deze betekenis is het meervoud, hoewel ongebruikelijk, 'schuppe' of 'schuupe'

   ► schoep

   ► schuup
4. zelfstandig naamwoord

   schoppen, kaarten van de kleur scoppen

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, (bij kaarten gehoord: betekenis is mij ontgaan!) Schuppe stront is te Mechelen goed. (15-06-1963)

   - Cees Robben - [Vrouw tegen man:] Ik heb goed in de gaote degge op schuppes loert... (19671027) [Dat je ergens op uit bent]

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - op schuppes loere - op zijn voordeel uit zijn

   - WBD (III.3. 2:173) schuppes = schoppen (van een kaartspel)

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUPPEN, SCHUPPENEN, SCHUPPENS bvw. Bij kaartspel hetz. als Schoppen.

schopstoel

1. zelfstandig naamwoord

   wittebroodje met gespleten rug

   - Interview Jolen - 1978 - Daor hadde de konferènsie veurde konferènsie. Dè waaren ammel bestuursleede dan, war, zon, zon, zon stuk bond, hè, èn agge naa iets tekort kwaamt koste daor nòr toe èn dan krêede wè. Gij krêeten stuk spèk òf ene krèntemik òf en schurmikske òf dêen òf daander, zoiets was dè. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   ► knipmik

   ► Klik hier om naar de pagina met dit audiobestand te gaan
2. zelfstandig naamwoord

1. zelfstandig naamwoord

   wittebroodje met gespleten rug

   - Interview Jolen - 1978 - Daor hadde de konferènsie veurde konferènsie. Dè waaren ammel bestuursleede dan, war, zon, zon, zon stuk bond, hè, èn agge naa iets tekort kwaamt koste daor nòr toe èn dan krêede wè. Gij krêeten stuk spèk òf ene krèntemik òf en schurmikske òf dêen òf daander, zoiets was dè. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   ► knipmik

   ► Klik hier om naar de pagina met dit audiobestand te gaan
2. zelfstandig naamwoord

1. zelfstandig naamwoord

   schoen , schoentje

   - A.J.A.C. van Delft - "Hij kwam op 'ne schoen en 'ne slof binnengesukkeld en dertig jaor laoter was 't 'ne fabrikaant meej lef." Dit is: Als arme jonge handarbeider te Tilburg zich vestigend heeft hij zich tot fabrikant opgewerkt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

   - Piet Heerkens; uit: Brabant, Trek aon, 1941 - Páást oe 'n schuuntje, / wel, trek et dan aon! / 't is beter méé schuuntjes / as zónder te gaon!

   - Cees Robben - Gooit die schoen op t schôôrke (19640306) [In de prent zijn duidelijk twee schoenen te zien.]
   

2. in het meervoud vaak schoen in plaats van schoene - Cees Robben - Lig nie over oew schoen te maauwen... (19660415)

   - Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - naauwe schoene - nauwe schoenen

   - Ik ha al langer nuuw schoen nôodig. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Alléén op zondag, droegen wij schoen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - nie in vadders schoen lôope (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - niet de aard naar zijn vader hebben

   - WBD III.1.3:211 schoenen' = schoeisel; ook: 'voetgetuig' de pruralisuitgang vervalt dikwijls: nuuw schoen
3. zelfstandig naamwoord

   schoentje

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (1996) - (blz. 51) schoen - schuuntje

   - 't Is dan ook gin wônder dè de dames hier vort hooge Russische lèrzen draogen of lichte sjanskouskes mee zwarte hielen, die nog 'n end boven de schuuntjes utsteken. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 09 19 - Ze kocht òk 'n nieuw klèèd / En schuuntjes mee 'nen hòògen hak / Gatju wè was ze frèèd.

1. naam

   schop, spade David Teniers - 17de eeuw

   - Zon schuup wil wel in zon paor koleschoepe van haande... (Hein Quinten, Tilburgse spreuken; ca. 1990)

   - WBD ovenschop (werktuig om kolen op het vuur te gooien)

   - WBD schoeprad, schoeperad - scheprad (het grote wiel met schoepen bij een watermolen, dat de drijfkracht levert aan de molen)

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - 'd'eerste schoep in den grond'

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, (Gehoord tegen verkwistende vrouw) ik breng t mee de schoep binnen mar bij jou gaogeter mee de kèr uît! (23-10-1963)

   - Cees Robben - t komt er meej de schoep binnen en t gaot er meej de kèèr uit. (19641106) - Cees Robben - En onze vadder schupte me onder mn sevooi omdek zn schuup ha geschoept uit t schop... (19860606)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Schoep te gè die schoep, dan kunnen me schoepe' - Steel jij die schop, dan kunnen we spitten.

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOEP zelfstandig naamwoord v. - holle houten schop met langen steel, voor graan e.d.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'schoep' - brede ijzeren schop met omgebogen randen waarmee men rogge in het vat of in zakken schept. (oorspronkelijk van hout)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SCHOEP zelfstandig naamwoord vrouwelijk - houten korenschop

   - WNT - SCHOEP - 1) holle houten schop; 2) breede ijzeren schop; 3) platte schop; 4) lange smalle spade
2. zelfstandig naamwoord

   schop, spade

   - Pierre van Beek Als we het zinnetje "In 't schop op 't schoor leej de schuup en de reif" bij de kop nemen, slaan we vier vliegen in één klap om dan nog niet eens van de allitererende "sch" te praten. Het "schop" is een klein schuurtje of bijgebouwtje, "'t schoor" wordt gevormd door het zoldertje in zo'n schuurtje, de "schuup" is de schop (om mee te spitten) en "reif" dient door "hark" vertaald te worden. (Tilburgse taalplastiek 12 Nieuwe Tilburgse Courant dinsdag 25 april 1950)

   - Cees Robben - De irste schuup vur den bouw vabn t nuu St-Elizabeth ziekenhuis gao de grond in (19780210) - Cees Robben - Vat de schuup uit t schop (19821022) - Cees Robben - Zet die schuup in t schop... (19640306)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 57 06 21 - Fèn naor de Bikse Bèrgen / De kènder namen schuupkes mee / Om in 't zaand te spaoien - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 06 15 - Die zee: "Pa, ik weet 't al lang, /Schaait 'r mar uit mee raoie, / Ge krègt deez' jaor 'n nuuwe schuup, /Vur d'n hof om te spaoie." - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 09 30 - 'ze Pa kruipt op z'n kniejes rond /Maokt mee 'n schuupke gaote /'s Moeder gift de knolle aon /Die ik 'r in mot laote.

   - Lodewijk van den Bredevoort (pseudoniem van Jo van Tilborg), Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, 2006 - Van Tilborg - ... en un schuupke, zô één as waor ze meej in de zaandbak speulen, mar dan meej enne lange steel.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - 'ik veeg men schuup aaf' zi de grondwèèrker ("'Tilburgse Taalplastiek 1969) - zeispreuk: Ik hou op met werken.

3. verkleinwoord schuupke, de uu is kort schopje - Cees Robben - En naa mee dees schuupke spaoide één spit diep n enkelt gat... (19780210)

scheppen

schuur

1. werkwoord

   schuren, schrobben

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - ik hèb menen vloer geschuurd

   - WBD schuure - schuren, van leer, op de nerfkant (II 662), ook 'slèèpe'

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHUREN met zand wrijven om te reinigen of te doen blinken; met eenen bezem of borstel en water rein wrijven of schrobben.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHUREN voor hetgeen men in Holland noemt 'schrobben' of 'boenen'. Zoo zegt men hier niet 'de straat schrobben' of 'den gang boenen', maar in beide gevallen 'schuren'.

2. luieren

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "hij schuurt em - hij luiert"

   - WBD (III.2.1:313) schuure - schrobben, ook 'doen'

schuur

1. b ijwoord direct, meteen Van Frans: 'subit' < lat. 'subitus', met vocaalreductie

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Ik koom sebiet.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "sebiet - dadelijk"

   - H.A. Sterneberg sj, uit Een busselke Braobaansch, 1932 -

2. VEUR LEUWKE BROUWERS-VAN MAAREN. As moeder naor d'r zeuntje ziet zo gauw hi gift 'n schreuwke, dan kust z' 'm up z'n kaok sebiet...

   - Ik gonk er sebiet op uit. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) - "We komen sebiet bij Bartjes buurten, mond dicht!" (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 8; 31-12-29)

   - Ik hè daor 'n heel rits van rejens veur waorvan ik er sebiet aachter mekaar vier kan opnoemen. (Kubke Kladder; Uit 't klokhuis van Brabant 1 - Nieuwe Tilburgsche Courant 9 oktober 1929)

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), column in Groot Tilburg, 1940 - ...zonne regenjas vervilt me sebiet...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), column in Groot Tilburg, 1940 - ...Ik gonk er sebiet op uit. - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), column in Groot Tilburg, 1940 - Mistal is t bezit van de zaok t end van t vermaok en mot er wir sebiet wèddaanders komen...

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), column in Groot Tilburg, 1940 - begos ie al sebiet op te scheppe...

3. kwokker nog mar is in wèltje - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), column in Groot Tilburg, 1940 - ...bij Uilie, mar k kan hier zo slecht weg, aanders kwaamp ik sebiet. - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, Sebiet bettiejoe (feb. 1962)

   - Cees Robben - en subiet bètjoeoe... en so meteen bij hij [de hond] je - (19550528) - Cees Robben - Sebiet zakkoewis onder oew sakkerment schuppe... (19870828) - Cees Robben - Die praot van subiet in plaots van zommedeene.. (19680823)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 04 25 - En wij... wij vatten sebiet ne klaore. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 10 27 - D'n dokter kwaam en zee sebiet: /Jè Nol ge hegget spit - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 62 06 08 - Hij heeg't aaltij sebiet deur - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 71 03 04 - Ons Sjaan die meegekeeke ha' /Begos sebiet te maauwe - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 05 05 - Ak' daor wè van dörref te zegge /Krè'k sebiet wir 'ne gróóte mond - Piet van Beers 1 ste Lezing uit Lukas 15: èn haol ok subiet 't vetste kalf öt 't hok. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Piet van Beers Praaj: En Bal, die toog sebiet op pad... (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) 'sebiet dan is et mèèrege' - titel van een carnavalslied

4. Carnavalssticker, Tilburg maart 2019. Foto CuBra.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - s əbi.it resp. (vaker:) səbit, bijw. 'subiet' - dadelijk, aanstonds

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - sebiet bw - subiet, aanstonds, meteen

   - WNT - SUBIET - plotseling, onverwacht; dadelijk, onmiddellijk, direct

cd-tje

kluts, apropos uitdr. Van et sêef aaf - de kluts kwijt

ceel lijst, reeks, opsomming

vel, opperhuid

rest, boel

cv, afkorting van curriculum vitae, levensloop

1. bijwoord

   aanstonds, dadelijk, terstond

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Betòlde sèffes?

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "seffens - dadelijk"

   - De vrouw draofde 't huis deur en kwaam seffens terug mee de schoenen... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - seffens= effen (= even), got. ibijvoeglijk naamwoord s 'effen' + bijw. en proleptische s.

   - Stadsnieuws - Ik zal et sèffes doen, mar irst mòt dees klaor. (041009)

   - WNT - XIV:1279 SEFFENS, tseffens: onverklaarde vormen naast TEFFENS

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - sèffes bw - aanstonds, dadelijk

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SEFFENS (Kemp. sevv?ns) bijwoord - terstond, aanstonds, spoedig

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SEFFENS - sèf?s, bijwoord

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - säf?s , bijw. 'seffens' - aanstonds, dadelijk, spoedig

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SEFFENS, voor 'te effens', t'effens, teffens of tevens, hetwelk minder goed is. Bij Kiliaen - niet, wel 'tseffens'. Bett.: in eens, op eene keer, op eens; soms ook ' oogenblikkelijk' (D. gleich).

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SEFFENS voor 'teffens'

   - WNT - SEFFENS, TSEFFENS - (thans alleen in Z. -Ndl.) 1) tegelijkertijd, gelijktijdig, tegelijk; 2) ineens, opeens, eensklaps.

2. De eerste - onbekende schilder; circa 1920 Advertentie 1922

1. zelfstandig naamwoord

   sigaar

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - sigarke

2. ...ze [de baanwielrenners] fietsten d'r tong op d'r vistje vur 'n sigaor van zeuven centen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Mottem daor zien staon te kèke as n leeg sigarenkiesje (23-10-1963) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij vrijt al thuîs en wit de kiest segaare van höllieee Pa goed te staon! (10-01-1970) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Pa, wè wilde gij hebbe mee oewen verjaordag? - n pond goei oppaasse jongen en drie cigarkes in n kûîltje (09-04-1973)

   - Ro lf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'gròte segaoren'

   - Cees Robben - Ik ben net n kaoi segaar in n redelijk dekblad... (19880122)

3. Pierre van Beek - en segaar van dankjewèl - een gekregen sigaar Pierre van Beek - en segaar öt et weggeefkiesje - een van mindere kwaliteit

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - segaarekiesjesplènkskesspèekerskesfabriekaant - klein baasje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - plur. 'segaores', dim. 'segarke'

4. Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Illustratie uit Ach Lieve Tijd # 14 - Gulden Vlies Sigaren werden ook in Tilburg, in de Stedekestraat, gemaakt door de firma Majoie en Van der Voort - afb. ca. 1930 - Dan trakteerden ie op sigaare, ge moet dan wel aaltij heure dèt zen liste waare. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Oew haande vroren van oew lèèf en dan moeste nog den hille tèèd, dè sigarekiesje rèècht hauwe. In dè kiesje stond un braandende kèèrs, et waar un miraokel as ge die vlam op den hille lange, barre tocht aon kost haawe.In de bôjem van et kiesje han ze meej enne gloeiende spèker gaotjes gebraand in de vörm van un ster, ge liept asset ware meej un lichtende ster te venten. Veul kiesjes heb ik in braand zien vliegen, in dè van men kos ik et kèrske amper aonhaawe, den héle tèèd waaide et èùt. Nèè dè Driekoningenzingen hèk nôôt zon succes gevonden. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Lau segaar (Laur. Janssens) (blz. 46)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Fraans segaar = F. Janssens (blz. 48)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de siegaar = frater Acharius (blz. 100)

   - WBD III.2.3:287 'sigaar' = idem

5. Sigaren van de Tilburgse firma Majoie in een presentatiekistje Nieuwe Tilburgsche Courant 3-12-1929 Foto: Archief Pierre van beek / WTT

1. zelfstandig naamwoord

   sigaar

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - sigarke

2. ...ze [de baanwielrenners] fietsten d'r tong op d'r vistje vur 'n sigaor van zeuven centen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Mottem daor zien staon te kèke as n leeg sigarenkiesje (23-10-1963) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij vrijt al thuîs en wit de kiest segaare van höllieee Pa goed te staon! (10-01-1970) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Pa, wè wilde gij hebbe mee oewen verjaordag? - n pond goei oppaasse jongen en drie cigarkes in n kûîltje (09-04-1973)

   - Ro lf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'gròte segaoren'

   - Cees Robben - Ik ben net n kaoi segaar in n redelijk dekblad... (19880122)

3. Pierre van Beek - en segaar van dankjewèl - een gekregen sigaar Pierre van Beek - en segaar öt et weggeefkiesje - een van mindere kwaliteit

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - segaarekiesjesplènkskesspèekerskesfabriekaant - klein baasje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - plur. 'segaores', dim. 'segarke'

4. Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Illustratie uit Ach Lieve Tijd # 14 - Gulden Vlies Sigaren werden ook in Tilburg, in de Stedekestraat, gemaakt door de firma Majoie en Van der Voort - afb. ca. 1930 - Dan trakteerden ie op sigaare, ge moet dan wel aaltij heure dèt zen liste waare. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Oew haande vroren van oew lèèf en dan moeste nog den hille tèèd, dè sigarekiesje rèècht hauwe. In dè kiesje stond un braandende kèèrs, et waar un miraokel as ge die vlam op den hille lange, barre tocht aon kost haawe.In de bôjem van et kiesje han ze meej enne gloeiende spèker gaotjes gebraand in de vörm van un ster, ge liept asset ware meej un lichtende ster te venten. Veul kiesjes heb ik in braand zien vliegen, in dè van men kos ik et kèrske amper aonhaawe, den héle tèèd waaide et èùt. Nèè dè Driekoningenzingen hèk nôôt zon succes gevonden. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Lau segaar (Laur. Janssens) (blz. 46)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Fraans segaar = F. Janssens (blz. 48)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de siegaar = frater Acharius (blz. 100)

   - WBD III.2.3:287 'sigaar' = idem

5. Sigaren van de Tilburgse firma Majoie in een presentatiekistje Nieuwe Tilburgsche Courant 3-12-1929 Foto: Archief Pierre van beek / WTT

sigaret, sigaretje

sigaret, sigaretje

1. zelfstandig naamwoord

   chocolade, chocolademelk, reep chocolade

   - Cees Robben - Wè d ons moeder toch moes spaoren/ vur de swiet... de kaskenade.../ De kleeraozie... de seklade... (19560512) [De prent behandelt het feest van de Eerste Communie en de kosten daarvan, die ook voor het oog van het kerkvolk gemaakt werden. Chocolade was een geliefd cadeautje.] - Cees Robben - Die fèèn trip (...) mee dr prevelementje en durre seklaade.. (19850215)

   - De fraters zörgden dan veur ranja en wèèrme seklaademelk (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Die soldaote gooiden meej stukken seklaade, die han wij in gin vèèf jaor meer gepruufd. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Om half elf kréég ik elke dag, enne beker seklaade. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Seklaade, waor we de smaok van, meej de komst van onze bevrijders, teruggekregen han, kréégen we zôveul we lustten. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - en ripke seklaade... (Henriëtte Vunderink; Ons Moeder; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'òn de seklaadekaant gòn zitte' - Aan die kant gaan zitten waar het meeste voordeel te halen valt.

   - Ge moogt oewe schoen zètte, èn de vòllegede mèèrege waare de peeje ènt aaw brôod wèg, èn laager en spikmènneke in, òf en marsepèène vèèrekespotje, òf ene kinkenduut van gevulde seklaa. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
2. zelfstandig naamwoord

   chocolade Uit Frans 'chocolat' > Ned. 'chocolade', met vocaalreductie

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - ' sjeklade'

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - òn de sjeklaadekaant vatte ('76) - de beste kant pakken.

chocoladebol

chocoladeletter

verkleinwoord van seklaa, sjeklaa chocolaatje Foto's: Cubra

secreet, schijthuis

soelaas, vertroosting, verlichting

selderie, selderij Dan moese we zinge Tantum èrgoo sakraamèntum, Vèènerèèmoer sèrnewie. Èn dan zong ik: Tante Mèrgoo, zak meej krènte, fèène rèèst meej sèlderie. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

vrouw die zich kleine dingen te sterk aantrekt.

1. naam
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - jaloers
   

2. seloerseghèd, -hei

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - jaloersheid, jaloezie

   - WBD III.1.4:127 'jaloezie' = idem

3. Foto Wiki Commons

1. zelfstandig naamwoord

   sjalot (Allium ascalonicum)

   - Cees Robben - Ik zie mn selotte en peekes al staon/ Mn kiendjes vur slaoi al dn hofpad op gaon... (19570309) - Cees Robben - Krooten.. praai.. selotte.. (19611221)
   

2. Verbastering van Frans: 'échalotte' (uitje), met vocaalreductie - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - səlᴐtə(n), resp. silᴐtə(n) , zelfstandig naamwoord mv. 'sielotten' - sjalotten.

3. zelfstandig naamwoord

   sjalot, 'sjarlòtje', 'jöntje' Uit Frans 'échalotte' (uitje)

   - WBD III.2.3:105 'sjartol' = sjalot; ook 'sjarlotje' - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SJARLOT (klemtoon op lot), zelfstandig naamwoord m - sjalot, Allium ascalonicum L.

   - WNT - SJALOT (ontl. aan Frans: échalotte) naam van een soort van ui, met doorgaans aan een of twee zijden platte bollen...
   

1. bijwoord

   Pierre van Beek - somtijds, soms (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Levenswaandel, 1932): somminketej *) *) -noot van Sterneberg bij dit woord: somtijds, nu en dan....

   - A.J.A.C. van Delft - "Somènketaje" hoort men, alsof het één woord was, gebruiken in den zin van: soms; zoo te eniger tijd; als het gelegen komt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)

   - Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Van Kees en Kee, 1941: Sommenketij waar et goed te merken...

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SOMMENKETIJ(D)EN (klemt. op menk) bw - somtijds, nu en dan - WNT - XI- Informant Ad Vinken; 2511: SOMMENK - sommig. Koppeling: SOMMENKETIJDEN - somtijds, in het N. der Kempen (Corn-Vervl. 2049).

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SMEKKEN of SMENKEN - sommigen; SMENNEKETIJ hoort men bij de landlieden veel voor: zoo dikwijls, zoo menigen tijd.

   - Zie ook 'Smenke keere'.
2. bijwoord

   somtijds, soms Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sommegetijje' (passim) sommenketij hè'k moeten dweilen (Piet Heerkens; uit: Brabant, Brabantse potpourie, 1941)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'sommeketèèj'

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijw. 'somtijen' 1) somtijds, soms; 2) mogelijk, misschien

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SOMTIJ(D)EN, SOMMETIJ(D)EN bw - nu en dan, somtijds; bij geval: heddegij sommetij(d)en geen goesting om dat huis te koopen?

   - WNT - zie op semènketije

langzaam iemand, treuzelaar Zo, semmelbroek, bende daor?! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant 16-9-1939)

1. werkwoord

   treuzelen, langzaam werken Zit nie zo te sèmmele.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "semmelen - is dè semmelen (niet voortmaken, echt sukkelen, treuzelen)"

   - A.J.A.C. van Delft - Een straatventer "kwèkt"; een kind "seevert"; een meisje "semmelt"... (1929)

2. ...et zou er zeker van komen as de raodsvergaodering mar nie te lang semmelde. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) 't Is euwige zund dè ge zoo gesemmeld hèt! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

   - Cees Robben - Hij semmelt nie... (19550709)

   - WBD III.1.4:52 'semmelen' = aarzelen; 365 'semmelen' = prutsen sèmmele - sèmmelde - gesèmmeld

   - WBD III.1.4:367 'semmelen' = iets slordig doen; 52 'semmelen' = aarzelen 376 'semmelen' = even ophouden met werken

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - semmelen - treuzelen (brab., zaanl.)

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - sèmmele ww - treuzelen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SEMMELEN (Kemp. ook säməmlən ) - hetz. als sammelen, leuteren, dralen,talmen, traagzaam iets verrichten, niet voorwaarts komen.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SEMMELEN (sèmmele) onov. ww - treuzelen, bv. bij het eten; ook: zeurderig praten. Klanknabootsing of van 'zamelen', zich bijeenrapen, concentreren?

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - säm?l?(n), zw.ww. intr. 'semmelen' - wauwelen, langdurig en vervelend praten

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SAMMELEN sèmələ wkw (rg.); samenst.: sèmeliər, zé:məltri:n

   - WNT - SEMMELEN - 1) treuzelen, talmen ZEMELEN, hetz. als sammelen en semmelen

3. Sèmmele meude in oewen èège tèèd (motto carnaval 2009) Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. zelfstandig naamwoord

   treuzelaar, zemelaar, iemand die treuzelt of zeurt (CR).

   - Cees Robben - Kwaanselt toch nie zô... sakkertjense semmelèèr... (19770422)

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "semmelair - ge zai't nen echte semmelair" - Anoniem; Nieuwe Tilburgse Courant - 19 november 1959; Uit Tilburgs folklore - 'n Kaoi rikkemedaosie -
   

2. Vèftien jaore was ie schrobbelèr, waor dè komter nie op aon, Nillus was ginnen semmelèr, wies z'n menneke wel te staon.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - affeseert en bietje, sèmmelèèr - schiet eens op, treuzelaar

   - WBD III.2.3:18 'semmelaar' = pitser
   ► voor de volledige tekst

   ► voor de volledige tekst Klik hier

3. Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SEMMEL

   - Jan Naaijkens, Dès Biks, 1992 - sèmmelèèr - treuzelaar

   - WNT - SEMMELAAR - treuzelaar - semmelaarster, vrouw die semmelt.

treuzelaar

treuzelaarster

1. zelfstandig naamwoord

   treuzelachtige vrouw

   - Cees Robben - Wè dist n semmeltrien... (19600219)

   - WBD III.1.4:56 'semmeltrien' = treuzelaar

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - säm?ltri.in, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'semmeltrien' - vrouw die veel semmelt

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - sèm?l?; samenst.: sèmeli?r, zém?ltri:n, een volksetymon op het geluid af naar zé:m?l? (zemelen)

2. Bosch sèmmeltrien - zeurkous

1. voorzetsel
   - Dialectenquête 1887 Willems - sedert, sinds

2. Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946

1. zelfstandig naamwoord

   cent in het meervoud ook 'geld'

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ene grôote cent - een sou, halve stuiver

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Toen zaate de meense in, die hadde gin sènte, jo! Der zaate gin sènte bij de meense, hu!
   

2. Figuurlijk

   - Hessels 2020 - Achter een vooroverbukkende vrouw: - die lòt flink in dere sènt loere! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. Uitdrukkingen

   - Pierre van Beek - ene cènt of anderhalf - niet veel soeps

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Dès me vur ene sènt òf vèèf Gezegd van een veel (vaak negatief) besproken figuur

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - dòr zit vur ne cènt of aanderhalf (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1972) - Dat is een buurt waar heel gewone mensen wonen, niet veel bijzonders.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - ne cènt vurt pèrd vaasthaawe (Si'70) - kaartterm: weinig inspanning, dus weinig verdienste.

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 ene cènt vurt pèèrd vasthaawe / volk van anderhalve cènt

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - iemand vur vèèf cènt meegeeve - iemand heel wat onder de neus wrijven, flink onder handen nemen.

   - Mandos, Brabantse Spreekwoorden, 2003 - spulle fiks, mar cènte niks, zi Jantje van Hees (- Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - '48) - mooie dingen maar geen geld (vH was een bekend boertje op de Kouwenberg)
4. zelfstandig naamwoord

   Aanvullende bronnen

surprise, inz. sinterklaasverrassing Naar Frans: 'surprise' met vocaalreductie

surprise, inz. sinterklaasverrassing Naar Frans: 'surprise' met vocaalreductie

1. tussenwerpsel

   bastaardvloek

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - "serniedoomen - 'n uitroep"

2. WTT - 2016 Sernie is een verbastering uit het Franse je renie, ik ontken. De verbastering wordt begrijpelijker als we bedenken dat je renie in de Franse uitspraak klinkt als zjerenie. De eerste lettergreep is dus een stomme e (sjwa). Doome is van het Latijnse dominus, de Heer.

1. serge

   - Henk van Rijswijk, Herinneringen aan zijn opleiding aan de Hogere Textielschool - 1 september 1950 tot en met juli 1954 - Serge: Wollen kamgaren stof geweven in 4 schachts dubbelkeper, ook wel 4 schachts gelijkzijdige keper genoemd, meestal in effen donkere tinten geverfd. Gebruikt voor heren- en dameskostuumstoffen als kolberts, pantalons en mantelpakjes. Koloniaal serge: als serge maar dan speciaal in lichtere tinten geverfd voor gebruik in de tropen.
   ► klik hier voor de volledige tekst
2. zelfstandig naamwoord

1. zelfstandig naamwoord

   een bepaald soort droge worst om in afgesneden vorm brood te beleggen

   - Kubke Kladder - Alles hier op de wèreld hee toch een end, behalve sesiesworst zô "de Tuter" zeggen, want die hee-t-er twee. Jè, wè zulde daor op afdingen!... (uit: Uit 't Klokhuis van Brabant 4, Nieuwe Tilburgsche Courant, 2-11-1929)

   - Jace van de Ven - C is Cèrvelaatwòrst, die hiet sesies (Tilburgs ABC, 1999)

   - Piet van Beers; 'n Flès (nie als te duure) wèèn/ 'n Rölleke mèèle moppe./ 'n Bèkske zult, 'n ons sesies./ 't Is dees week "Zèùneg soppe." (uit: 'Bodschappe doen', www.cubra, ca. 2005) - Lodewijk van den Bredevoort - Ik weet nog dè wer gegeten hebben en dègge dwars deur de soocies kost heene kèèke, diege op oewe bottram krêegt. (ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 boerenmetworst (Fr. saucisse) (1996)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - sesies zelfstandig naamwoord - snijworst (saucisse Fr.) (1998)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - sóssies zelfstandig naamwoord - worst (saucisse Fr.) - Zó dik as unne sóssies èn zó zwòòr as unne kènderwòòge. Zo dik als een worst en zo zwaar als een kinderwagen (zegt men van een zwaarlijvige). (1998)

   - Goedgetòld - sesies - zelfstandig naamwoord - boerenmetworst (Fr: saucisse). (2004)
   

2. Anonieme Italiaanse meester - 17de eeuw Etymologie - WTT 2013 - Ed Schilders Tilburgse woordenlijsten verklaren sesies als boerenmetworst of als snijworst, maar dat is wel erg dun afgesneden. Sesies is inderdaad afgeleid van het Franse saucisse , maar dat woord betekent tot op de dag van vandaag niet zozeer een bepaald soort worst, als wel iedere worst waarvan het gehakt gezouten is en vervolgens door de slager, meer bepaald de charcutier, is ingesloten in een darm. Saucisse is afgeleid van het Latijnse salsicia , gezouten. Het in het Frans eveneens gangbare saucisson is van saucisse afgeleid. Saucisson wordt gebruikt om de grotere, dikkere worstsoorten aan te duiden, en heeft betrekking op worst die men koud eet. (Alain Rey, Dictionnaire historique de la langue française, 1998) Cervelaatworst valt ook onder deze noemer maar heeft van oorsprong een duidelijk gedefinieerde receptuur. Het komt van het Franse cervelas , uit het Italiaanse cervellato , en dat was een Milanese charcuterie, soms op basis van varkensgehakt, soms rundvlees, maar altijd met varkenshersenen (de witte brokjes). Van oorsprong betekent cervelaat dus hersenworst. Onze (boeren)metworst heeft qua samenstelling niets te maken met varkenshersenen. Het woorddeel met is het Middelnederlandse woord voor gehakt varkensvlees. (WNT) De verklaring met snijworst biedt geen enkel houvast om te bepalen over welk soort worst het gaat als de Tilburger sesies bedoelde. Op zoek naar de echte Tilburgse Sesies - WTT 2013 - Ed Schilders Wat Tilburgse huisvrouwen honderd of vijftig jaar geleden precies bestelden als ze bij de slager om sesies vroegen (ook soosies, sosies en siesie ) is moeilijk te zeggen - áls het woord al op één enkele worstsoort betrekking heeft gehad. Duidelijk is wel dat sesies een van de rauwe worstsoorten is, zoals de slagers het noemen. Het was broodbeleg ( toelaog ), en het woord had zeker geen betrekking op wat wij nu wel braadworst noemen; die heette in het Tilburgs gewoon wòrst , liefst vòrse wòrst , en hoe vetter hoe liever . Voor zowel cervelaat als metworst zijn er in de slagerij en de charcuterie tientallen varianten in ingrediënten en bereidingswijzen - maar grofweg is het onderscheid als volgt:

   - boerenmetworst: varkensvlees en -spek gedroogd

   - cervelaatworst: 4 delen rundvlees, 3 delen varkensvlees, 3 delen vet spek gedroogd en gerookt (Baretta, 1956)

3. In de volksmond is sesies in de vorige eeuw waarschijnlijk in gebruik geweest voor uiteenlopende droge worstsoorten. In ieder geval werd sesiesworst al in 1929 in een Tilburgse tekst gebruikt, en wel in een column van Kubke Kladder [zie hierboven). Met behulp van de on line krantenbank van de Koninklijke Bibliotheek heb ik advertenties geraadpleegd van Tilburgse slagers in de periode 1850-1950. Welke vleeswaren brachten zij onder de aandacht van het publiek? Het onderzoekje leerde dat slagers in een en dezelfde advertentie steeds onderscheid maken tussen drie soorten worst. Een kleine keuze uit tientallen advertenties (alle uit de Nieuwe Tilburgsche Courant .)

4. zelfstandig naamwoord

   saucijs

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - worst (Fr. saucisse)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'zo dik as unne sossies èn zo zwaor as unne kènderwaoge' - Zo dik als een worst en zo zwaar als een kinderwagen (zegt men van een zwaarlijvige)
   ► sesies

suiker

peultje, peulerwt, 'haawke', 'pultje', 'peul'

suikerbiet - Beta vulgaris

suikerpotje sèùkerpötje lôope (uitdr.) gedrieën lopen waarvan de middelste het 'sèùkerpötje' is dim. van 'sèùkerpòt'

suikerstok Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de sèùkersteel = A.J. Claesen (blz. 30)

suikertante; vaak de tante die ook peettante was, de peter; in het beste geval was die tante bemiddeld (suiker = rijk), wat in het voordeel was van het peetkind [Sjaan] waar ons sèùkertante. Die ha ginne meens èn ha dus ok nôot gin kiendjes hoeve te kôope. Die waar verrèkkes rèèk gebleeve, èn die gaaf ons soms wèl es zôo mar en dubbeltje vur onze spòrspòt! (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2001)

suikertuut; snoepgoed op de kermis; mogelijk een kleine variant op de suikerspin

zeventig Kernkamp - Bezorging Dialectenquête 1879 - vier en zeuventig

suizen; ruisen van bomen

1. zelfstandig naamwoord

   seizoen

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - dees sezoen; sezoen;
   

2. Fr. 'saison', via Ned. 'seizoen'

1. zelfstandig naamwoord
   - WTT- 2013 - De uitspraak is niet vastgesteld, dus ook niet op welke lettergreep de klemtoon ligt
2. bijwoord

   ineens, plotseling, op staande voet; de handeling die beschreven wordt bevat altijd een element van verrassing of onverwachtheid.

   - elders, en vaker in Vlaanderen als gewoon bijwoord: 'siebots'

   - de uitspraak lijkt, gezien de uiteenlopende spelling in geschreven bewijsplaatsen, te hebben gevarieerd: sjiebòt, schibbot, sjibbot

3. Tilburgse bewijsplaatsen

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "siebot - ze mos er op 'ne siebot uit (onverwacht)" [op staande voet ontslagen]

   - A.J.A.C. van Delft - "Die knecht is er op ne schibbot uitgetrokken": Hij heeft onverwacht en zonder voldoende opzegtermijn in acht te nemen zijn ontslag genomen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

   - Wie er "op 'nen schibbot uittrekt" (een dienstmeid bijv.) neemt onverwacht ontslag. Dus zonder de gebruikelijke opzegtermijn in acht te nemen. (Tilburgse taalplastiek 13 Nieuwe Tilburgse Courant donderdag 11 mei 1950)

4. Naarus - Ik staauwde weg, en op innen siebot kwaamp ik terug en hak me in plattebuiskachel gekocht om te zoene, pekaant vur niks. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Pierre van Beek - "op unne siebot" is: ineens, vlug. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. XI; 10 jan. 1958)
   ► voor de volledige tekst

   ► voor de volledige tekst rikkemendaosie.htm

5. Anoniem, Nieuwe Tilburgse Courant - 19 november 1959, Uit Tilburgs folklore, 'n Kaoi rikkemedaosie - Nillus hee dè gevalleke noot nie verzwege, / Dettie op unne siebot gedaon ha gekrege...

   - Cees Robben - Ik ben bij de fraters weggegaan, en niet zomaar op unne siebot" zo ze in Tilburg zeggen. (in: Fraters, ca. 1980)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'siebot' - vlug, snel, ineens; 'sjiebòt' - plotseling, bij verrassing

   - Stadsnieuws - Hij wier op ene siebòt dur de mister öt de klas gestuurd èn hij hò niks gedaon (261108)
6. zelfstandig naamwoord

   Andere vermeldingen

   - Cornelissen en Vervliet - SIEBOT, znw., mannelijk - Op ' ne(n) siebot, op eenen oogwenk, oogenblikkelijk, dadelijk (...) 't Was op 'ne' siebot gedaan. Wacht 'en bitje, op 'ne' siebot ben ek bij u. SIEBOTS, bijwoord - Op 'nen siebot, schielijk , plotseling. Hij is siebots gestorven, zonder bichten of berichten. Da' niefs komt zoo siebots en zoo onverwacht. (Idioticon van het Antwerpsch dialect (stad Antwerpen en Antwerpsche Kempen); Gent 1899).

7. Etymologie - speculaties 1. Uit Frans 'sitôt' - lijkt niet juist Pierre van Beek - De dienstmeid was er "op 'nen siebot (ook wel sjiebot) tussen uitgetrokken" betekent, dat zij haar dienst plotseling had verlaten zonder een opzegtermijn in acht te nemen. Men kan in onze streken iets "sibots", dat is plotseling doen. Bij de Vlaamse schrijver Felix Timmermans ontmoetten wij: "Hij kende hem op ne sibot". Ook daar heeft het vreemde woord de waarde van plotseling. Laat ons nu denken, dat we hier te maken hebben met een verbastering van het Franse "sitot", dat "zo gauw" of "zo spoedig" betekent! (Tilburgse Taalplastiek, 146, 13-1-1972; Nieuwsblad van het Zuiden) 2. Uit jiddisch - onjuist Pierre van Beek - De dienstmeid was er "op een sjibbot tussen uitgetrokken" en daarmee had zij haar mevrouw eensklaps in de steek gelaten, zonder zelfs ook maar een opzegtermijn van hoe kort ook in acht te nemen. (...) De herkomst van dit wat jiddisch aandoend woord kunnen we niet thuisbrengen, ook niet al weten we, dat in onze streken ook gesproken wordt van "iets siebots doen". Ook dit "siebots" heeft daar de waarde van "plotseling". (Tilburgse Taalplastiek, 146, 23-3-1972; Nieuwsblad van het Zuiden) 3. Uit Frans 'aussitôt' en Nederlands 'subiet' - zeer onwaarschijnlijk

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Belangrijke dingen moesten soms 'op 'ne siebot' gebeuren. Ik vermoed dat die uitdrukking een verbastering is van 'aussitôt' en 'subiet', maar zulke dingen zijn moeilijk vast te stellen.
8. zelfstandig naamwoord

   Etymologie WNT: Op een bot , voorheen alom zeer gebruikelijk (in Noord-Brabant nog in deze eeuw [19 de ] het zeker wel verwante op een siebot, zie HOEUFFT , Bred T. 541); verg. in dezelfde beteekenis eensklaps, nfri. op een stuit (Nav. 25, 357), Frans tout d' un coup, it. di botto en voorts BOF (III) , I, 5) en BOT (X) , II, B, 3). Meestal in den zin van: plotseling, op eens, zonder overgang of voorbereiding en dus onverwachts. - Andre (plannen), genoegh had 'er Don Louis in 't hooft, die alle te gelyk, en op een' bot, verstooven. Want een' heftighe koorts maakt' hem tot een lyk, in den tydt van vyf daagen, HOOFT , N.H. 446 [1642].

   - WBD I:1412 'siedel'

serradella, eenjarig cultuurgewas v. d. familie der vlinderbloemigen (Ornithopus sativus), verbouwd voor verbetering van de bodem.

1. zelfstandig naamwoord
   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sindereklaos' (passim)

   - ...en naa van t jaor hong ik er aon mee de Siendreklaos [ik was veroordeeld tot het schrijven van de rijmpjes]. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - en vroeg aon Siendereklaos mijn irste jongensbroek... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

   - KAREL. En, Sjarel, hee Siendereklaos oe goed bedocht? (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kind zegt:) ik weet nauw al wèk vraog mee sinterklaos. - (De Vader verbetert:) Met St. Nicolaas. Sinterklaos zit bij V&D (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Vader tegen zn 18-jarige zoon: ) Ge zèt naa oud genog om t oe te vertelle onze Pa en ons moeder zèn Siedereklaos (17-10-1972)
   

2. Sint-Nicolaas na 6 december. Hij eet het voedsel dat de kinderen in hun schoen hebben gelegd voor zijn paard. Prent van de week van Cees Robben; Rooms Leven 4 december 1954.

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) [Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.] - Cees Robben - Komt toevallig Siendereklaos efkes nog mee appels gooien (19571207) - Cees Robben - Ik hogget as kèènd/ op Siendereklaos nie begrepen... (19601202) - Cees Robben - Onze pa en ons moeder zèn Siendereklaos... (onbekende datum)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Van Siendreklaos krêegde en timmerduske, dè kòste toen vijftien sènte!
   ► Klik

sigaar zie 'segaar'

sigaret

1. zelfstandig naamwoord
   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sindereklaos' (passim)

   - ...en naa van t jaor hong ik er aon mee de Siendreklaos [ik was veroordeeld tot het schrijven van de rijmpjes]. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - en vroeg aon Siendereklaos mijn irste jongensbroek... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

   - KAREL. En, Sjarel, hee Siendereklaos oe goed bedocht? (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kind zegt:) ik weet nauw al wèk vraog mee sinterklaos. - (De Vader verbetert:) Met St. Nicolaas. Sinterklaos zit bij V&D (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Vader tegen zn 18-jarige zoon: ) Ge zèt naa oud genog om t oe te vertelle onze Pa en ons moeder zèn Siedereklaos (17-10-1972)
   

2. Sint-Nicolaas na 6 december. Hij eet het voedsel dat de kinderen in hun schoen hebben gelegd voor zijn paard. Prent van de week van Cees Robben; Rooms Leven 4 december 1954.

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) [Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.] - Cees Robben - Komt toevallig Siendereklaos efkes nog mee appels gooien (19571207) - Cees Robben - Ik hogget as kèènd/ op Siendereklaos nie begrepen... (19601202) - Cees Robben - Onze pa en ons moeder zèn Siendereklaos... (onbekende datum)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Van Siendreklaos krêegde en timmerduske, dè kòste toen vijftien sènte!
   ► Klik

1. zelfstandig naamwoord
   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sindereklaos' (passim)

   - ...en naa van t jaor hong ik er aon mee de Siendreklaos [ik was veroordeeld tot het schrijven van de rijmpjes]. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - en vroeg aon Siendereklaos mijn irste jongensbroek... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

   - KAREL. En, Sjarel, hee Siendereklaos oe goed bedocht? (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kind zegt:) ik weet nauw al wèk vraog mee sinterklaos. - (De Vader verbetert:) Met St. Nicolaas. Sinterklaos zit bij V&D (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Vader tegen zn 18-jarige zoon: ) Ge zèt naa oud genog om t oe te vertelle onze Pa en ons moeder zèn Siedereklaos (17-10-1972)
   

2. Sint-Nicolaas na 6 december. Hij eet het voedsel dat de kinderen in hun schoen hebben gelegd voor zijn paard. Prent van de week van Cees Robben; Rooms Leven 4 december 1954.

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) [Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.] - Cees Robben - Komt toevallig Siendereklaos efkes nog mee appels gooien (19571207) - Cees Robben - Ik hogget as kèènd/ op Siendereklaos nie begrepen... (19601202) - Cees Robben - Onze pa en ons moeder zèn Siendereklaos... (onbekende datum)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Van Siendreklaos krêegde en timmerduske, dè kòste toen vijftien sènte!
   ► Klik

ogen

1. zelfstandig naamwoord

   sigaar

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - sigarke

2. ...ze [de baanwielrenners] fietsten d'r tong op d'r vistje vur 'n sigaor van zeuven centen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Mottem daor zien staon te kèke as n leeg sigarenkiesje (23-10-1963) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij vrijt al thuîs en wit de kiest segaare van höllieee Pa goed te staon! (10-01-1970) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Pa, wè wilde gij hebbe mee oewen verjaordag? - n pond goei oppaasse jongen en drie cigarkes in n kûîltje (09-04-1973)

   - Ro lf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'gròte segaoren'

   - Cees Robben - Ik ben net n kaoi segaar in n redelijk dekblad... (19880122)

3. Pierre van Beek - en segaar van dankjewèl - een gekregen sigaar Pierre van Beek - en segaar öt et weggeefkiesje - een van mindere kwaliteit

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - segaarekiesjesplènkskesspèekerskesfabriekaant - klein baasje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - plur. 'segaores', dim. 'segarke'

4. Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Illustratie uit Ach Lieve Tijd # 14 - Gulden Vlies Sigaren werden ook in Tilburg, in de Stedekestraat, gemaakt door de firma Majoie en Van der Voort - afb. ca. 1930 - Dan trakteerden ie op sigaare, ge moet dan wel aaltij heure dèt zen liste waare. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Oew haande vroren van oew lèèf en dan moeste nog den hille tèèd, dè sigarekiesje rèècht hauwe. In dè kiesje stond un braandende kèèrs, et waar un miraokel as ge die vlam op den hille lange, barre tocht aon kost haawe.In de bôjem van et kiesje han ze meej enne gloeiende spèker gaotjes gebraand in de vörm van un ster, ge liept asset ware meej un lichtende ster te venten. Veul kiesjes heb ik in braand zien vliegen, in dè van men kos ik et kèrske amper aonhaawe, den héle tèèd waaide et èùt. Nèè dè Driekoningenzingen hèk nôôt zon succes gevonden. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Lau segaar (Laur. Janssens) (blz. 46)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Fraans segaar = F. Janssens (blz. 48)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de siegaar = frater Acharius (blz. 100)

   - WBD III.2.3:287 'sigaar' = idem

5. Sigaren van de Tilburgse firma Majoie in een presentatiekistje Nieuwe Tilburgsche Courant 3-12-1929 Foto: Archief Pierre van beek / WTT

1. zelfstandig naamwoord

   sigaar

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - sigarke

2. ...ze [de baanwielrenners] fietsten d'r tong op d'r vistje vur 'n sigaor van zeuven centen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 6; 21-11-1929)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Mottem daor zien staon te kèke as n leeg sigarenkiesje (23-10-1963) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij vrijt al thuîs en wit de kiest segaare van höllieee Pa goed te staon! (10-01-1970) - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Pa, wè wilde gij hebbe mee oewen verjaordag? - n pond goei oppaasse jongen en drie cigarkes in n kûîltje (09-04-1973)

   - Ro lf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'gròte segaoren'

   - Cees Robben - Ik ben net n kaoi segaar in n redelijk dekblad... (19880122)

3. Pierre van Beek - en segaar van dankjewèl - een gekregen sigaar Pierre van Beek - en segaar öt et weggeefkiesje - een van mindere kwaliteit

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - segaarekiesjesplènkskesspèekerskesfabriekaant - klein baasje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - plur. 'segaores', dim. 'segarke'

4. Tekening: - Cees Robben - uit 3 jaar voetbal concentratie van A.P.M. van de Ven jr., 1946 Illustratie uit Ach Lieve Tijd # 14 - Gulden Vlies Sigaren werden ook in Tilburg, in de Stedekestraat, gemaakt door de firma Majoie en Van der Voort - afb. ca. 1930 - Dan trakteerden ie op sigaare, ge moet dan wel aaltij heure dèt zen liste waare. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Oew haande vroren van oew lèèf en dan moeste nog den hille tèèd, dè sigarekiesje rèècht hauwe. In dè kiesje stond un braandende kèèrs, et waar un miraokel as ge die vlam op den hille lange, barre tocht aon kost haawe.In de bôjem van et kiesje han ze meej enne gloeiende spèker gaotjes gebraand in de vörm van un ster, ge liept asset ware meej un lichtende ster te venten. Veul kiesjes heb ik in braand zien vliegen, in dè van men kos ik et kèrske amper aonhaawe, den héle tèèd waaide et èùt. Nèè dè Driekoningenzingen hèk nôôt zon succes gevonden. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Lau segaar (Laur. Janssens) (blz. 46)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - Fraans segaar = F. Janssens (blz. 48)

   - Karel de Beer, Tilburgs bijnamenboek - 2000 - de siegaar = frater Acharius (blz. 100)

   - WBD III.2.3:287 'sigaar' = idem

5. Sigaren van de Tilburgse firma Majoie in een presentatiekistje Nieuwe Tilburgsche Courant 3-12-1929 Foto: Archief Pierre van beek / WTT

1. zelfstandig naamwoord

   sigaret, sigaretje

   - Kees en Bart, in Tilburgsche Post 1922-193? - segrètje

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 06 03 - D'n Dorus brengt segrette mee / De Gust zörgt veur segaare. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 08 15 - Kriesje moes naor de gróóte school / In t irst ging ie hèèl gère / Mar toen ie thuis kwaam om vier uur / Dittie niks mir as blère. // "Mar menneke, wè kwèkte toch / Wè zumme naauw toch krège? / Vur zònne gròòte vent as gij / Toe Kriesje, schaomt oe ège. // Op t list tusse twee snikke deur / Kos t menneke wè zegge, / En mee de traontjes op zn wang / Is ie uit gaon legge. // "Naauw zit ik vort bij ne meneer / Die zuigt op n sigretje / Mar vleejjaor op de kiepkesschòòl / Zaat k bij n hèèl schòòn mèdje."

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - hèdde gij zat òn oew êen pèkske segrètte? Nèè, mar ek rôok op de schabberdebonk.

   - En kochte daor dan vur un frenkske/ Un pekske sugrette van Piraote Uit: De wèèvers van Tilburg, Ad van den Boom, circa 2005

   - Munne irste schuine mop geheurd/ Mijn eerste sigretje gepaft... (Tony Ansems, Aachter in de Sintelpad; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)
   
2. zelfstandig naamwoord

   sigaret

   ► segrèt

secretaris

tabakspruimpje

1. werkwoord

   huilen, jengelen

   - WBD III.1.4:251 'simmen' = huilen;

   - WBD III.1.4:253 'simmen' = drenzen;

   - WBD III.1.4:267 'simme' = kniezen

2. simme - simde - gesimd

   - WNT - SIMMEN (= sjumpen en simmen) - huilen, schreien, jengelen (smalend)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SIMMEN, voor grijnzen, of wat men in de praattaai wel 'jengelen' noemt. Het is waarschijnlijk van 'sim', aap ontleend. Ook wel 'simmeren', wat van 'simmer', grijnzer, gemaakt schijnt te zijn.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SIMMEN onov. ww. - huilen, wat minachtend aangeduid.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - sime(n), zw.ww. intr. 'simmen' - (min of meer smalend voor) huilen, wenen, schreien.

1. zelfstandig naamwoord
   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sindereklaos' (passim)

   - ...en naa van t jaor hong ik er aon mee de Siendreklaos [ik was veroordeeld tot het schrijven van de rijmpjes]. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - en vroeg aon Siendereklaos mijn irste jongensbroek... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

   - KAREL. En, Sjarel, hee Siendereklaos oe goed bedocht? (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kind zegt:) ik weet nauw al wèk vraog mee sinterklaos. - (De Vader verbetert:) Met St. Nicolaas. Sinterklaos zit bij V&D (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Vader tegen zn 18-jarige zoon: ) Ge zèt naa oud genog om t oe te vertelle onze Pa en ons moeder zèn Siedereklaos (17-10-1972)
   

2. Sint-Nicolaas na 6 december. Hij eet het voedsel dat de kinderen in hun schoen hebben gelegd voor zijn paard. Prent van de week van Cees Robben; Rooms Leven 4 december 1954.

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) [Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.] - Cees Robben - Komt toevallig Siendereklaos efkes nog mee appels gooien (19571207) - Cees Robben - Ik hogget as kèènd/ op Siendereklaos nie begrepen... (19601202) - Cees Robben - Onze pa en ons moeder zèn Siendereklaos... (onbekende datum)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Van Siendreklaos krêegde en timmerduske, dè kòste toen vijftien sènte!
   ► Klik

fantasiewoord

sinjeur, uitFrans 'seigneur'

Pinksteren

bedevaart naar Sint-Job in de kerk van Enschot (rond 10 mei, zijn feestdag)

1. zelfstandig naamwoord

   Sint Michaël - de heilige aartsengel

   - WTT2012, ES - het verkleinwoord 'Michielske' is waarschijnlijk in gebruik geraakt om de tweede feestdag van Michaël (op 8 mei) te onderscheiden van zijn heiligendag op 29 september. 8 Mei werd 'Michaëls verschijning' genoemd. Het lijkt erop dat in het Tilburgs die dag gekend was als de dag waarop Michaël in plaats van de draak de winter doodde.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 8 mei, einde van de vorstperiode

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Irst nò ut Sint-Michielske komt ut goej wêer'

2. Schilderij: Louis de Moni - 17de eeuw

1. zelfstandig naamwoord
   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'sindereklaos' (passim)

   - ...en naa van t jaor hong ik er aon mee de Siendreklaos [ik was veroordeeld tot het schrijven van de rijmpjes]. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - en vroeg aon Siendereklaos mijn irste jongensbroek... (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Mijn irste broek, 1941)

   - KAREL. En, Sjarel, hee Siendereklaos oe goed bedocht? (Dialoog Karel en Sjarel, in: Groot Tilburg, 8 december 1944)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kind zegt:) ik weet nauw al wèk vraog mee sinterklaos. - (De Vader verbetert:) Met St. Nicolaas. Sinterklaos zit bij V&D (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Vader tegen zn 18-jarige zoon: ) Ge zèt naa oud genog om t oe te vertelle onze Pa en ons moeder zèn Siedereklaos (17-10-1972)
   

2. Sint-Nicolaas na 6 december. Hij eet het voedsel dat de kinderen in hun schoen hebben gelegd voor zijn paard. Prent van de week van Cees Robben; Rooms Leven 4 december 1954.

   - Cees Robben - Siendereklaos dè is iemand/ die bang is vur niemand.../ Hij stao boven alle partijen.../ Hij haauwt nie van klaozen/ Die raozen en daozen.../ Dè paast nie in deez dure tijen! (19541127) [Met de tekening en klaozen verwijst Robben naar de ongewenste situatie dat er in Tilburg Noord en Zuid een apart sinterklaascomité was met ieder een eigen Sinterklaas.] - Cees Robben - Komt toevallig Siendereklaos efkes nog mee appels gooien (19571207) - Cees Robben - Ik hogget as kèènd/ op Siendereklaos nie begrepen... (19601202) - Cees Robben - Onze pa en ons moeder zèn Siendereklaos... (onbekende datum)

   - Interview met de heer De Kok (1978) Van Siendreklaos krêegde en timmerduske, dè kòste toen vijftien sènte!
   ► Klik

sintels

1. zelfstandig naamwoord

   zeepsop vocaalverkorting uit 'zêep', regressieve assimilatie: z wordt s

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 76 04 22 - Ik zie nog hoe ons moeder 'smaondags / Stond te zwèète aon de tèèl / Toe de rand toe vol mee sip-sop / Mee de wossem in d'r kèèl. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 04 07 k Weet nie of 't soep of sipsop is / t Smaokt allemol inder. - Stadsnieuws - Meej et sipsòp van de waas wiere ok nòg de plòts èn de stoep geschuurd. (230909)

   - WBD (III.2.1:290) sipsòp = afwaswater, ook genoemd: vuil afwassop, afwaswater, opwaswater, omwaswater, schotelwater

   - WBD (III.2.1:330) sòp, sipsòp - zeepsop
   

2. Chardin - 18de eeuw

1. telwoord

   zestig

   - Cees Robben - De sistig is ie gepasseerd... (19600226)

   - Cees Robben - k Ha sistig centen daor verdiend... (19550716) - Cees Robben - t Waoter van de Gielsebaon/ Is sistig jaoren oud... (19580830) [Jubileumprent ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de Tilburgsche Waterleiding Maatschappij (Robbens werkgever).]

   - Dialectenquête 1887 Willems - sistig

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SESTIG telw. zestig; 'kop sestig ' iem. met een zeer groot hoofd

2. Afbeelding uit het 'Nuuw Tilburgs Leesplèngske' dat in 2020 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven in samenwerking met Stadsmuseum Tilburg en Bibliotheek Midden-Brabant en Erfgoed Tilburg. De illustraties werden verzorgd door Ruben de Bruijn.

cityring, de ringweg rond het oude stadscentrum, bestaande uit Spoorlaan, Heuvelring, Paleisring, Schouwburgring en Noordhoekring. Promotiekaartje van website Tilburg.com.

1. zelfstandig naamwoord

   sjansen, verkering zoeken, flirten sjans hebben

   
   ► sjanse, sjaanse (werkwoord)
2. zelfstandig naamwoord

   uit het Frans; voornamelijk in de uitdrukking 'avoir de la chance': geluk hebben; en vandaar oorspronkelijk 'sjans hebben' dat wil zeggen het geluk hebben dat iemand, meestal de vrouw, zich mag verheugen in de belangstelling van een ander, meestal de man. In serieuzer beleefde vorm is 'sjans' vervolgens een 'verkering', de opmaat naar 'verloving' (de trouwbelofte).

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'sjaans' - liefdessucces, flirt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'den dieje heej aatèèj sjaans bè-t vraawvòllek'

   - WBD III.2.2:82 'sjans' = verkering

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SJANS zelfstandig naamwoord v. - voorspoed, welvaart, geluk: sjans is niet hetz. als kans, want dit laatste betekent Hazaard, lukslag.
3. werkwoord

   werkwoord

1. zelfstandig naamwoord

   sjansen, verkering zoeken, flirten sjans hebben

   
   ► sjanse, sjaanse (werkwoord)
2. zelfstandig naamwoord

   uit het Frans; voornamelijk in de uitdrukking 'avoir de la chance': geluk hebben; en vandaar oorspronkelijk 'sjans hebben' dat wil zeggen het geluk hebben dat iemand, meestal de vrouw, zich mag verheugen in de belangstelling van een ander, meestal de man. In serieuzer beleefde vorm is 'sjans' vervolgens een 'verkering', de opmaat naar 'verloving' (de trouwbelofte).

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'sjaans' - liefdessucces, flirt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'den dieje heej aatèèj sjaans bè-t vraawvòllek'

   - WBD III.2.2:82 'sjans' = verkering

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SJANS zelfstandig naamwoord v. - voorspoed, welvaart, geluk: sjans is niet hetz. als kans, want dit laatste betekent Hazaard, lukslag.
3. werkwoord

   werkwoord

1. zelfstandig naamwoord

   in de uitdrukking op sjanternèl gaon, zijn uit Frans: 'chanterelle', lokvogel

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Zèède wir óp sjanternèl gewist?... op vrijersvoeten...

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - As ge ze hebbe mot, motte rond etens tèd koomen, want ze is zowè altij op sjaanternel (1965)

   - Cees Robben - [Een man spreekt] Om den aandersten dag gao'k vort vur unne dag of virtien op sjanternel... - Prent van de week 14-11-1986

   - Cees Robben - ...op sjanternel... (19560609) in meer algemene zin: de bloemetjes buiten zetten, een fijn uitstapje of verzetje hebben - Cees Robben - Dan gao ons Toos op sjanternel (19700116) - Cees Robben - Vur unne dag of virtien op sjanternel... (19861114) - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - óp sjanternèl gaon ('67) - weg zijn om gelieven te ontmoeten; overal op goed geluk af boodschappen doen, winkelen, gezellig slenteren. (Fr. chanterelle = lokvogel, meisje dat als lokvogel de straat op gaat.)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 08 27 - Ze ginge saome naor de stad toe / Affijn, zòiets dè kende wel / Twee vrouwe mee gròòte tasse / Lekker op d're sjanternel.

   - die taante, die ons höshaawe vort regelde waar op chaantrenel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD III.3.1:43: lemma 'Uitgaan' - veel op sjanturnel gaan: Tilburg; ook voor Tilburg: 'uitgaan, aan de zwier gaan, de hort opgaan, op stap gaan, zwalken, dweilen' = uitgaan

   - WBD III.3.1:44: lemma 'Brassen' - 'veel op sjanturnel gaan', 'aan de zwier gaan' = brassen

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sjanternèl: 'op sjanternèl gaon'

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 08 èn sewèèle zèlfs nòg wèl op sjanternèl

2. Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek nr. 35 (17-4-1965): 'Men kan in onze stad nogal eens gemakkelijk te horen krijgen: "O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel!" We hebben deze uitdrukking nooit anders dan met betrekking tot een vrouw horen gebruiken. Erg vleiend is ze niet en de toon, waarop zij wordt uitgesproken getuigt reeds van afkeuring. "Op sjanternel zijn" laat zich moeilijk omschrijven. Het slaat o.i. op een vrouw, die "de stad in gaat" zonder dat daartoe eigenlijk enige noodzaak bestaat doch die dit uitsluitend doet, omdat ze moeilijk kan weerstaan aan een innerlijke drang er eens uit te zijn, eens weg te zijn uit het huishouden. Zij maakt zichzelf dan wel wijs allerlei boodschappen te moeten doen, maar dit is toch niet de eigenlijke drijfveer van haar handelen. Zulke vrouwen zijn erg ingenieus in het vinden van "boodschappen", met als gevolg dat men ze zelden thuis in haar huishouden aantreft. Wie voor de zoveelste maal aan haar gesloten deur klopt, kan dan wel eens geïrriteerd zeggen: "O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel". Wellicht is het zonderlinge woord "sjanternel" een verbastering van Frans. Daar bestaat ook het woord "chanterelle" en dat betekent: lokvogel. In zijn oorsprong zou men hier wellicht moeten denken aan een vrouw, die als lokvogel de straat opgaat. Nu, zodanig ongunstig is ons "sjanternel" beslist niet. Het is dan wel danig afgesleten, maar een minder gunstig smaakje is er toch nog aan vast blijven zitten.'

1. zelfstandig naamwoord

   uit Frans: 'chagrin', verdriet 1. verdrietige ontevredenheid

   - Kèk, onze glasbak stao hêel fèèn,/ dè kos niet beeter trèffe,/ der leej tot èn aanders sjaggerèèn/ enen draankwinkel pal nèffe. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Der stòn der te wèèneg) - Mar ik hèb meej die daoge gin tèèd vur sjagrèèn. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Kèk zeej aauwe Giel')

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 02 26 - D'n èène heetr sjaggerèn van / En d'n aandere is blij.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 04 16 - Toch had ze vlak vur ze vertrokke / Hèèl efkes 'n bietje sjagrèn

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 12 12 - Was ik in die aauw kèèt blève zitte, / Dan gong ik dòòd van sjaggerèn.

2. 2. slecht gehumeurd persoon

   - de Sjef is êen stuk sjagerèèn/ mar zen vrouw die is tevreeje. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nuuwe vrouwe nuuwe wètte)

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 dè sjagrèèn laagt nòg nie al zietie ene stront teege de muur opkrèùpe
3. zelfstandig naamwoord

   kZèè gin sjagrèèn ofsikkeneureg,/ èn ok smèèreges nie huumeureg. (Henriëtte Vunderink, Stèmminge, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - chagrijn(ig mens), verdriet, slecht humeur

   - WBD III.1.4:102 'chagrijntje' = lastig kind

   - WBD III.1.4:212 'chagrijnig' = slechtgehumeurd;

   - WBD III.1.4:223 'chagrijn' = knorrepot

   - WBD III.1.4:247 'chagrijn' = idem; 249 'chagrijnig' = bedroefd

chagrijnig Naar Frans: 'chagrin' , verdriet

1. zelfstandig naamwoord

   uit Frans: 'chagrin', verdriet 1. verdrietige ontevredenheid

   - Kèk, onze glasbak stao hêel fèèn,/ dè kos niet beeter trèffe,/ der leej tot èn aanders sjaggerèèn/ enen draankwinkel pal nèffe. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Der stòn der te wèèneg) - Mar ik hèb meej die daoge gin tèèd vur sjagrèèn. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Kèk zeej aauwe Giel')

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 02 26 - D'n èène heetr sjaggerèn van / En d'n aandere is blij.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 04 16 - Toch had ze vlak vur ze vertrokke / Hèèl efkes 'n bietje sjagrèn

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 12 12 - Was ik in die aauw kèèt blève zitte, / Dan gong ik dòòd van sjaggerèn.

2. 2. slecht gehumeurd persoon

   - de Sjef is êen stuk sjagerèèn/ mar zen vrouw die is tevreeje. (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nuuwe vrouwe nuuwe wètte)

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 dè sjagrèèn laagt nòg nie al zietie ene stront teege de muur opkrèùpe
3. zelfstandig naamwoord

   kZèè gin sjagrèèn ofsikkeneureg,/ èn ok smèèreges nie huumeureg. (Henriëtte Vunderink, Stèmminge, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - chagrijn(ig mens), verdriet, slecht humeur

   - WBD III.1.4:102 'chagrijntje' = lastig kind

   - WBD III.1.4:212 'chagrijnig' = slechtgehumeurd;

   - WBD III.1.4:223 'chagrijn' = knorrepot

   - WBD III.1.4:247 'chagrijn' = idem; 249 'chagrijnig' = bedroefd

Pierre van Beek - uitdr. op de sjambonkel - op de pof

ongure man Van 'sjanfoeter'; regressieve assimilatie van de 'n'

1. zelfstandig naamwoord

   uit het Frans; voornamelijk in de uitdrukking 'avoir de la chance': geluk hebben; en vandaar oorspronkelijk 'sjans hebben' dat wil zeggen het geluk hebben dat iemand, meestal de vrouw, zich mag verheugen in de belangstelling van een ander, meestal de man. In serieuzer beleefde vorm is 'sjans' vervolgens een 'verkering', de opmaat naar 'verloving' (de trouwbelofte).

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'sjaans' - liefdessucces, flirt

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'den dieje heej aatèèj sjaans bè-t vraawvòllek'

   - WBD III.2.2:82 'sjans' = verkering

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SJANS zelfstandig naamwoord v. - voorspoed, welvaart, geluk: sjans is niet hetz. als kans, want dit laatste betekent Hazaard, lukslag.
2. werkwoord

   werkwoord

1. zelfstandig naamwoord

   doorschijnende dameskousen; kousen waarmee een vrouw meer 'sjans' had, of meer kans daarop

   - 't Is dan ook gin wônder dè de dames hier vort hooge Russische lèrzen draogen of lichte sjanskouskes mee zwarte hielen, die nog 'n end boven de schuuntjes utsteken. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 7; 30-11-1929) - Vandaog of mèrge zulde 't nog belève, dè ze [ de moderne boerinnen] mee sjanskouskes aon onder de koei kruipe. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 5, 7 en 14-11-1929) - Pierre van Beek - dèsse meej sjanskouskes aon onder de koej krèùpe

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'sjaanskaawse' doorzichtige dameskousen, nylons

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SJANSKOUSEN mv. -dunne, als verleidelijk beschouwde dameskousen.

2. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt. Zitkussen met opdruk. Markt Tilburg Noord 2021. Foto: CuBra/WTT

1. zelfstandig naamwoord

   in de uitdrukking op sjanternèl gaon, zijn uit Frans: 'chanterelle', lokvogel

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Zèède wir óp sjanternèl gewist?... op vrijersvoeten...

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - As ge ze hebbe mot, motte rond etens tèd koomen, want ze is zowè altij op sjaanternel (1965)

   - Cees Robben - [Een man spreekt] Om den aandersten dag gao'k vort vur unne dag of virtien op sjanternel... - Prent van de week 14-11-1986

   - Cees Robben - ...op sjanternel... (19560609) in meer algemene zin: de bloemetjes buiten zetten, een fijn uitstapje of verzetje hebben - Cees Robben - Dan gao ons Toos op sjanternel (19700116) - Cees Robben - Vur unne dag of virtien op sjanternel... (19861114) - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - óp sjanternèl gaon ('67) - weg zijn om gelieven te ontmoeten; overal op goed geluk af boodschappen doen, winkelen, gezellig slenteren. (Fr. chanterelle = lokvogel, meisje dat als lokvogel de straat op gaat.)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 08 27 - Ze ginge saome naor de stad toe / Affijn, zòiets dè kende wel / Twee vrouwe mee gròòte tasse / Lekker op d're sjanternel.

   - die taante, die ons höshaawe vort regelde waar op chaantrenel. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD III.3.1:43: lemma 'Uitgaan' - veel op sjanturnel gaan: Tilburg; ook voor Tilburg: 'uitgaan, aan de zwier gaan, de hort opgaan, op stap gaan, zwalken, dweilen' = uitgaan

   - WBD III.3.1:44: lemma 'Brassen' - 'veel op sjanturnel gaan', 'aan de zwier gaan' = brassen

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sjanternèl: 'op sjanternèl gaon'

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 08 èn sewèèle zèlfs nòg wèl op sjanternèl

2. Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek nr. 35 (17-4-1965): 'Men kan in onze stad nogal eens gemakkelijk te horen krijgen: "O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel!" We hebben deze uitdrukking nooit anders dan met betrekking tot een vrouw horen gebruiken. Erg vleiend is ze niet en de toon, waarop zij wordt uitgesproken getuigt reeds van afkeuring. "Op sjanternel zijn" laat zich moeilijk omschrijven. Het slaat o.i. op een vrouw, die "de stad in gaat" zonder dat daartoe eigenlijk enige noodzaak bestaat doch die dit uitsluitend doet, omdat ze moeilijk kan weerstaan aan een innerlijke drang er eens uit te zijn, eens weg te zijn uit het huishouden. Zij maakt zichzelf dan wel wijs allerlei boodschappen te moeten doen, maar dit is toch niet de eigenlijke drijfveer van haar handelen. Zulke vrouwen zijn erg ingenieus in het vinden van "boodschappen", met als gevolg dat men ze zelden thuis in haar huishouden aantreft. Wie voor de zoveelste maal aan haar gesloten deur klopt, kan dan wel eens geïrriteerd zeggen: "O, ze is natuurlijk weer op d're sjanternel". Wellicht is het zonderlinge woord "sjanternel" een verbastering van Frans. Daar bestaat ook het woord "chanterelle" en dat betekent: lokvogel. In zijn oorsprong zou men hier wellicht moeten denken aan een vrouw, die als lokvogel de straat opgaat. Nu, zodanig ongunstig is ons "sjanternel" beslist niet. Het is dan wel danig afgesleten, maar een minder gunstig smaakje is er toch nog aan vast blijven zitten.'

in uitdrukking van de domme, koest, stil, sjakies Oewèège sjaokes haawe = Zich van de domme houden

in uitdrukking van de domme, koest, stil, sjakies Oewèège sjaokes haawe = Zich van de domme houden

etymologie onbekend

etymologie onbekend, mogelijk een verkorting van

1. zelfstandig naamwoord
   - Pierre van Beek - ..."sjappietouwer". We bedoelen er mee een straatslijper. In de oudste vindplaatsen betekent het matroos, zonder enige ongunstige bijbetekenis, doch dit laatste kan men tegenwoordig allerminst zeggen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Typisch Tilburgs afl. ?; 22 jan. 1958)

   - Pierre van Beek - Ouderen zeggen nog wel ooit: "'t Is een echte sjappietouwer" (of sjanfoeter), waarmee ze een straatslijper bedoelen, waarvan iedereen last heeft; een gemene kerel, 'n doordraaier, 'n lanterfanter, 'n lichtmis, 'n rinkelrooier, 'n sjappie. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Tilburgse Typen afl. XIII; 28 maart 1958)

2. Allium ascalonicum

1. zelfstandig naamwoord

   sjalot (Allium ascalonicum)

   - Cees Robben - Ik zie mn selotte en peekes al staon/ Mn kiendjes vur slaoi al dn hofpad op gaon... (19570309) - Cees Robben - Krooten.. praai.. selotte.. (19611221)
   

2. Verbastering van Frans: 'échalotte' (uitje), met vocaalreductie - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - səlᴐtə(n), resp. silᴐtə(n) , zelfstandig naamwoord mv. 'sielotten' - sjalotten.

3. zelfstandig naamwoord

   sjalot, 'sjarlòtje', 'jöntje' Uit Frans 'échalotte' (uitje)

   - WBD III.2.3:105 'sjartol' = sjalot; ook 'sjarlotje' - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SJARLOT (klemtoon op lot), zelfstandig naamwoord m - sjalot, Allium ascalonicum L.

   - WNT - SJALOT (ontl. aan Frans: échalotte) naam van een soort van ui, met doorgaans aan een of twee zijden platte bollen...
   

als de weerlicht Uit Frans: 'chasser' + 'vite'?

1. naam

   de Engelse toneelschrijver en dichter William Shakespeare

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 01 21

2. De naom zee niks Rondwaandelend dur Tilburgs straoten Krègde soms iets in de gaoten Dè agge't eventjes bekèkt As 'n tang op 'n vèrken trekt. "den Heuvel is hillemaol plat 'n "Koei"-straot die gin koei bevat 'n "Tuin-straot, die gin tuintjes hee ne "Noord''-hoek, die in 't centrum lee. 'n "Akker''-straot, die èkkers mist Is de "Park''-straot òòt park gewist? En de schòòn vrijgezellenflat Is in de "Trouw"-laon neergezet. Sjeekspier hee vruuger al gezee:

   - En ik heb daor ok vrede mee -

3. "We geve't hoe dèt bisje hiet, Agge mar z'n goei kaanten ziet. Lechims variant op de woorden van Julia: What's in a name? That which we call a rose/ By any other name would smell as sweet. In: Romeo and Juliet.

   ► Meer onverwachte gasten in het WTT - klik

   ► Meer onverwachte gasten in het WTT - klik hier

sjees

sjezen, weggaan

1. zelfstandig naamwoord

   In de sloten en grachten gingen we: "Ruigt" draaien. Deze sloten en grachten waren onder water bijna dicht gegroeid met allerlei waterplanten. Vooral met waterpest. Met een schepnetje had men weinig succes. Daarom werd er in die sloten alleen maar:"Ruigt gedraaid". Hiervoor werd een dikke tak gezocht, liefst met nog wat uitsteeksels van oude takjes er aan. Die tak werd dan in die dichte begroeing van waterplanten gestoken en paar maal rond gedraaid en dan uit het water getrokken. Op de slootkant werd dan goed nagekeken wat er allemaal tussen die waterplanten mee omhoog gekomen was. Vooral naar salamanders zochten we, want die hadden onze speciale belangstelling en werden thuis in het aquarium gezet. De viskesfreters en torren werden in een glazen pot mee naar school genomen voor de frater, die ons tijdens de natuurkundeles vertelde hoe deze waterdiertjes allemaal heetten en hoe nuttig ze waren.

   - WBD rögt ègge - onkruid uiteggen

   - WBD I:1484 wikke als onkruid: 'wikke', 'röcht'

   - WBD III.4.3:217 rögt - onkruid; ook genoemd: onkrèùd, bocht

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - RUIGT (uitspr. röcht) znw.v. - uitschot, bucht, iets dat klein en gering is; allerlei afval van hout, stroo, onkruid enz.; slecht volk, gepeupel Van 'ruig' met vocaalkrimping vóór suffix)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - RUIGTE, voor heeschheid, schorheid; somtijds voegt men daarbij 'in de keel';

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - RUIGTE (rögt) m - wildgroei, onkruid: rögt plukke.
2. zelfstandig naamwoord

   rògveld roggeveld rògzaajer zelfstandig naamwoord

   - WBD (handschrift K 183 = Tilburg) - oud versleten paard
3. werkwoord

   Damen Handschrift (1916) - "rogzaaier - een oud mager paard" ròjbraoke radbraken

   - ròjbraoke - ròjbròkte - geròjbròkt (in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij rojbròkt)

   - A.P. de Bont; Dialekt van Kempenland 2 (1958) - zw.ww.tr. 'raaibraken' (< radebraken) - radbraken
4. zelfstandig naamwoord

   ròjmaoker

   - WBD (II:2694) 'rojmaoker' - rademaker

   - WBD (II:2694) 183 b (Hasselt): 'rojmóóker (en/of) raojmaoker?'
5. zelfstandig naamwoord

   ròk rok

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - hij heej daor nen baoje ròk binnegegoojd (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1973) - gezegd als een fabrikant een niet onverwacht bezoek aan een arbeidersvrouw aflegde.
6. zelfstandig naamwoord

   rökske rokje

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'waaierige rùkskes'; 'hij hefte heur rùkskes'

   - Pierre van Beek - Van iemand, die op de laatste zondag, dat er gelegenheid bestaat tot het vervullen van zijn Paasplichten, ter H. Communie gaat, hoorde ik zeggen: "Hij gaat met de rooi rokskes", terwijl een ander zeide: "Hij gaat met strooi in 't haar". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Onze folklore afl. 4; 19 maart 1959)
7. werkwoord

   rokt As ie rokt, ròkt ie van de wèès uitdr. Et rokt er - het is er niet pluis 2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'rooke', met vocaalkrimping ròkt werkwoordsvorm; persoonsvorm raakt

   - Dirk Boutkan (1996) - (blz. 37) raoke - hij ròkt
8. werkwoord

   2e + 3e pers. enk. tegenwoordige tijd van 'raoke', met vocaalkrimping rökt ruikt tegenwoordige tijd sing. 2e + 3e pers. van 'rèùke', met vocaalkrimping rolle werkwoord, zwak rollen

   - WBD (van een paard) zich over de rug wentelen en met de benen in de lucht klauwen

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden - 2003 - iemand róllen as nen vrèdagse gaorenbôom (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1979) - iemand erdoor halen (Vrijdags werden de stukken van de doekboom gerold, waar ze tijdens het weven omgedraaid werden, om ze 's zaterdags bij de fabrikant in te leveren.)

chauffeur

chauffeur

shag

uit Frans 'jacquet'

1. zelfstandig naamwoord

   chocolade, chocolademelk, reep chocolade

   - Cees Robben - Wè d ons moeder toch moes spaoren/ vur de swiet... de kaskenade.../ De kleeraozie... de seklade... (19560512) [De prent behandelt het feest van de Eerste Communie en de kosten daarvan, die ook voor het oog van het kerkvolk gemaakt werden. Chocolade was een geliefd cadeautje.] - Cees Robben - Die fèèn trip (...) mee dr prevelementje en durre seklaade.. (19850215)

   - De fraters zörgden dan veur ranja en wèèrme seklaademelk (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Die soldaote gooiden meej stukken seklaade, die han wij in gin vèèf jaor meer gepruufd. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Om half elf kréég ik elke dag, enne beker seklaade. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Seklaade, waor we de smaok van, meej de komst van onze bevrijders, teruggekregen han, kréégen we zôveul we lustten. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - en ripke seklaade... (Henriëtte Vunderink; Ons Moeder; k Zal van oe blèève haawe, 2007)

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'òn de seklaadekaant gòn zitte' - Aan die kant gaan zitten waar het meeste voordeel te halen valt.

   - Ge moogt oewe schoen zètte, èn de vòllegede mèèrege waare de peeje ènt aaw brôod wèg, èn laager en spikmènneke in, òf en marsepèène vèèrekespotje, òf ene kinkenduut van gevulde seklaa. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
2. zelfstandig naamwoord

   chocolade Uit Frans 'chocolat' > Ned. 'chocolade', met vocaalreductie

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - ' sjeklade'

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - òn de sjeklaadekaant vatte ('76) - de beste kant pakken.

verkleinwoord van seklaa, sjeklaa chocolaatje Foto's: Cubra

jaloers uit Frans: jaloux

jaloersheid; uit Frans: jalousie

uit Frans 'chemise', hemd

werklust (?)

1. werkwoord

   kinderspel; 'ja-neeën'

   - A.J.A.C. van Delft - "Willen we gaan klappinkeren?" vraagt een jongen voor een spelletje, dat elders "sjennien" genoemd wordt en in Loon op Zand "janeëjen" heet. Wil men deze woorden verklaren, dan zou het kunnen zijn, doordat het opgeklapte (opgewipte) houtje ja (jè) of neen (nie) het doel bereikt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 108; 6 april 1929)

2. Afbeelding uit het 'Tilburgs Leesplèngske' dat in 1997 door de Stichting Tilburgse Taol werd samengesteld en uitgegeven. De illustraties zijn gemaakt door Jan van de Wiel.

1. zelfstandig naamwoord

   1. drop in het algemeen

   - N. Daamen (handschrift 1916) - "sjep - drop"

   - Pierre van Beek - Om te beginnen dient ge dan te weten, dat "sjep" het Tilburgse woord is voor "drop". (Tilburgse Taalplastie 98, 09-03-1970)

   - Lechim - Ik weet nog asser niemand keek/ dè'ker stiekum aon lekte/ Zo dé de brokke en de sjep/ Vaast aon mekaare plekte... (in: Toe flitterkes gesneeje; ongedateerd knipsel uit Tilburgse Koerier, ca. 1970)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 03 27 - Zuurbolle en pèpkes duimsjep...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 64 02 07 - Toen ie unne rol sjepkes krèèg

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 57 09 27 - Ik heb al poeierkes geslikt / En sjep en asperientjes / Ik denk zò alles bij mekaar / Host wel veur n paor tientjes

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 en bakkesvol meej sjèp - een mondvol drop

   - WBD III.2.3:250 'sep' = drop; 251 'sepsteel' = dropsteel

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SEP (sèp) v. drop: een sèpke; verwant met 'sap' en 'sabbelen'?

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sèp zelfstandig naamwoord - drop
   

2. Nieuwe Tilburgsche Courant 23-12-1912 2. Aftreksel van laurierdrop; sjepwater, dropwater. Stukjes laurierdrop werden in een flesje op water gezet, zodat ze oplosten en een dropdrankje vormden. Het oplossen werd bespoedigd door te

   - Informant Toine Raaijmakers - Door sjèp in water te rutsele, krijgt men sjèpwaoter.

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - sjèpsteel

   - A.J.A.C. van Delft - Een jongen koopt "sjep en maakt er sjepwaoter van"; als hij wat veel van dat dropwater drinkt, "spierst" (spuwt) hij. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Cees Robben - Ik heb t op munne borstrok, moeder... Hedde nie wè sjep om te rutselen... (19641113)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Ik mot shep-waoter waant ik hebbet op munnen borstrok en ik gin laast krège van de kaoi koorse, aanders begien ik te ijle (17-08-1964)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - rutsel es meej oe sjèpflèske - schud eens met je dropwaterflesje

   - En as ge vur unne cent sjepdròp kòcht, dan konde die in n flèske meej waoter onder oe bèd bewaore en flink rutsele. Dan konde fèèn sjèpke trèkke. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - WBD III.2.3:252 'sep' = dropwater, ook: 'sepnat', 'sepwater'

   - WNT - SEP (oorsprong onbekend, misschien bij 'sippen') - drop, t.w. geneesmiddel en snoepgoed. (In N-Brabant en de Bommelerwaard)
   ► rutsele (schudden). Bovendien werd

   ► sjèpflèske op een donkere plaats, het

   ► sjèphuukske, bewaard,

   ► sjèpwaoter kon

   ► schömketrèkke.

   ► rutsele (schudden). Bovendien werd het

   ► sjèphuukske, bewaard, aangezien dit de donkere kleur zou bevorderen. Het

   ► sjèpwaoter kon gedronken worden, maar liever werd het gerutseld zodat schuim ('broes') ontstond dat vervolgens uit het flesje werd opgezogen:

3. Pierre van Beek - Hoewel oud, is het woord in onze stad en omgeving nog lang niet uitgestorven. Vooral onder de brede volksmassa wordt het best verstaan. Het komt ook voor in samenstellingen als bv. sjepsteel, sjepfleske en sjepwaoter. Toen de kinderen nog niet zo met speelgoed verwend waren als tegenwoordig, moesten zij zich op primitiever manier behelpen, wat overigens de verbeelding vaak niet ten kwade kwam. Één spelbezigheid nu was het "fleske rutselen" of het "schuimke trekken". Daartoe werd een stukje longodrop in water, in een behoorlijk flinke medicijnfles, opgelost. Dit oplossen werd bevorderd door het schudden van het flesje. Naarmate het oplossingsproces voortging, werd het water donkerder bruin gekleurd. Dat vormde eigenlijk nog slechts het voorbereidend stadium voor het spel. Bij het schudden ontstond in het bovenste gedeelte van de driekwart gevulde fles een bruine "broes" als op gerstebier. Dit zoete schuim nu werd er, als zoete lekkernij, door de hals van de fles afgezogen. Speelmakkertjes, die zich bereid toonden een knikker of een boon te betalen, mochten ook wel eens een keertje zuigen aan de fles van de rijke bezitter. Met de hygiëne werd het door de volwassenen al niet zo nauw genomen, laat staan door hun kinderen! Een goede donkere dropoplossing gold onder de kinderen als ideaal. Die kleur was natuurlijk afhankelijk van de opgeloste hoeveelheid drop. Nu heerste er onder de jeugd de opvatting, dat sjepwater donkerder werd als de fles in het donker werd weggezet. Dit klopte wel indien het oplossingsproces zich vóór het wegzetten nog niet geheel voltrokken had. Of nadien de kleurverandering verder ging, dank zij het gebrek aan daglicht, betwijfelen wij. Eerder vermoeden we, dat de moeders hun kinderen iets op de mouw speldden, om het kind er met zachte hand toe te brengen het flesje in een donkere kast te zetten, als die moeder het geknoei en soms ook het geruzie begon te vervelen. (Tilburgse Taalplastiek, 09-03-1970)

   ► alles over sjèp op CuBra

1. zelfstandig naamwoord

   het flesje waarin de sjepdrop op water werd gezet; daarna op een donkere plaats werd bewaard; en regelmatig geschud, totdat een zwart drankje ontstond. Door de inhoud te schudden, ging de sjep schuimen. Het smakelijke schuim werd dan niet gedronken, maar opgezogen. Dit heette 'sjèpke trèkke' of ook 'schömke trèkke'. Het schudden van het flesje heette 'rutsele'.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - dropwaterflesje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - 'Rutsel us meej oew sjèpflèske' - Schud eens met je dropwaterflesje.
   

2. Afbeeldingen: WTT

1. zelfstandig naamwoord

   een donker hoekje; in het bijzonder daar waar het dropwater bij voorkeur bewaard werd

   - Pierre van Beek - "Wè zitte gè daar toch in een sjephuukske. Kom toch hier bij het raom zitten", zei een Tilburgse grootmoeder tegen haar kleinkind. Die grootmoeder bleek van oordeel, dat het kind in een wat donker hoekje van de kamer zat. (Tilburgse Taalplastiek, 09-03-1970)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - Zitte weer in oew sjèphuukske? - Heb je je weer teruggetrokken?

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sèphuukske
   

2. Bron: www.childhood memories

dropriem, dropveter (soort snoepgoed)

1. zelfstandig naamwoord

   dropwater

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sèpwaoter
2. zelfstandig naamwoord

   sjèrpetiene serpentiene

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 75 02 13 - Nog hier en daor wè sjerpetiene / As 'ne klieder in de geut / Dèsser 'r nog oovergebleeve / Van t Karneval en van de leut.

sergeant

sajet, grof weefsel van kamgaren uit Franse 'saye'

chatten

van het Franse jeu, spel, plezier, en vandaar: het leven - Cees Robben - Mar den zjeuj die was er uit...! (19560107)

cheviot

uit Engels 'shirt'

scheldnaam voor jood

kindervestje

kindervestje

ongeveer: sloffen

1. zelfstandig naamwoord

   uit jiddisch sjoege: antwoord idee, notie meestal met ontkenning 'geen'

   - De wèreld kan nie fesoendeluk blève draaie op meensche die héél goed zen in 'n bepaold vak, mar gin sjoege hebbe van ut vak waor ze mee stamboome of kedookes zen ingestuperd! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945)

   - uitdrukking: geen sjoege geven, geen aandacht schenken; ook: zich stil houden; niet reageeren. - Cees Robben - As gem iets vraogt gift ie mistal gin sjoegel.(19650416)

2. Prentbriefkaart ter gelegenheid van de kermistentoonstelling 'Jaozeetie', Tilburg 2018.

1. zelfstandig naamwoord

   uit jiddisch sjoege: antwoord idee, notie meestal met ontkenning 'geen'

   - De wèreld kan nie fesoendeluk blève draaie op meensche die héél goed zen in 'n bepaold vak, mar gin sjoege hebbe van ut vak waor ze mee stamboome of kedookes zen ingestuperd! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 25 mei 1945)

   - uitdrukking: geen sjoege geven, geen aandacht schenken; ook: zich stil houden; niet reageeren. - Cees Robben - As gem iets vraogt gift ie mistal gin sjoegel.(19650416)

2. Prentbriefkaart ter gelegenheid van de kermistentoonstelling 'Jaozeetie', Tilburg 2018.

1. werkwoord

   uiteenlopende betekenissen ervandoor gaan

   - Piet Heerkens, uit: Brabant, De zaog van Sint Joozep, 1941 - Belzebub, dieën ploert, / die is er toen mar gaaw van-tussen-deur gesjoerd.
   

2. groeten

   - Pierre van Beek, TTP 128, 21 juni 1971 - 'Hij heeft tegen mij gesjoerd' wat goeden dag gezegd door met de hand te zwaaien betekent. Dat zou dan afkomstig kunnen zijn van het vernederlandste Frans 'gebonjoerd'.

   - "Tot ziens!" riep de mus en ze sjoert a-weer weg... (Leo Heerkens; uit De kinkenduut (Piet Heerkens), De mus op mne kreugel, 1940)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SJOEREN onov. ww - uitzwaaien, dag zeggen met het handje: 'sjoert 'm mèr dag'. Afgeleid v. d. laatste, beklemtoonde lettergreep v. 'bezjoer', bonjour. Vooral tegen kinderen gebruikt.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - sú.re(n), zw.ww.tr. (kindertaal) 'sjoeren' (< bonzjoeren) - met het handje dag zeggen! Sjoert ze mär!; Sjoert em mär! Zie 'bònzu.re(n)

3. kijken

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

   - Kunde meejpesaant meej 'n pilske vatte. Dè zô ik doen, in ieders geval. Dè's beter dan thèùs 'n bietje dur de raome te zitte sjoere. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Dus daor ston ik dan te sjoeren (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
4. zelfstandig naamwoord

   sliert

   - Pierre van Beek, TTP 128, 21 juni 1971 - 'Overigens ziet er voor ons al dat gesjoer weinig geestelijk uit. Het smaakt naar bargoens. Zoals verwacht vonden wij dan ook! "Daar kwam de hele sjoert (ook sjoecht) meiden en jongens". Dat wordt als bargoens gekwalificeerd. "Sjoert" betekent daar: troep, sleep of sliert.

zaak, geval uit Frans: chose

1. zelfstandig naamwoord

   verkorting van hansop, nachtpakje voor kinderen

   - WNT lemma hansop - De tot eene koppeling geworden eigennaam Hans Sop, vertaling van hoogduits Hans Supp(e), de naam van eene komische tooneelfiguur die ontleend is aan den Franschen Jean Potage.

   - WTT 2023 - De broer van Hans Worst.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - sjop mannelijk - hansop, nachtkleding voor kinderen; uit 'hansop' (Hans Sop) met weglating van de eerste, onbeklemtoonde lettergreep.

   - Koenen - hansop - oorspronkelijk hans-soeps, vertaling van Frans: Jean Potage = hansworst, harlekijn; later ook: wijd kledingstuk als dat der hansworsten. Thans inz. nachtpakje voor kinderen.

2. Foto: WTT

uitdrukking hinderlijk, lawaaierig drukte maken

1. zelfstandig naamwoord

   sjouwertjes

   - A.J.A.C. van Delft - "Sjouwerkes zijn houwerkes", zegt de eene buurvrouw tegen de andere, die klaagt dat haar zuigeling vaak braakt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)

2. WTT 2016 - Wsch. is 'sjouwerkes' een zetfout in het genoemde citaat uit de krant en moet het 'spouwerkes' zijn: kindje dat overgeeft.

shoarma

jus d'orange, sinasappelsap

jujubes (snoep) Naar Frans: 'jujube'?

jujubes (snoep) Naar Frans: 'jujube'?

1. bijwoord

   juist, precies, zopas uit het Franse juste; precies, zojuist

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Dè doeie naa sjuust verkeerd. - Dat doe je nou net verkeerd.

   - Dialectenquête 1887 Willems - suust

2. 1 - tussenwerpsel, uitroep - Cees Robben - Sjuust mevrouwke... (19550514) - Cees Robben - Sjuust wè ge zegt Kee... (19560707) 2 - bijwoord - Cees Robben - Sjuust vandaog... (19600701) - Cees Robben - ...en sjuust dn vierde man (19601230) - Cees Robben - Ik ben sjuust op de kèès gebid... (19590328) - Pierre van Beek - Ik hèb et oe sjuust nog gezeej

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SUUST bw, de s-klank in het begin zal v. h. Frans: juste stammen: juist. Het woord dient een enkele keer om de juistheid van een opmerking te bevestigen, maar veel frequenter om een correctie of aanvulling op eigen bewering in te leiden: of nee: suust...

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - süst, resp. süst bijw. (Frans juste) - juist

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sjuust bw - juist, precies

   - WNT - JUIST, gewestelijk JUUST

conform de Franse manier om bijwoorden te vormen met achtervoegsel 'ment'

dialect met Surinaamse / Antilliaanse tongval? schaafijs Carnavalssticker. Tilburg maart 2019. Foto CuBra.

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - onweersbui

   - Pierre van Beek - mee ene schoer - plotseling

   - WBD III.4.4:80 'schoer' = zware bui

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - schoer, m., alleen gehoord in de uitdr. 'mee unne schoer' - in een opwelling, met een plotselinge beweging (vgl. ramscheut).

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - niet vermeld!

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect - 1899 - SCHOER zelfstandig naamwoord v - schop, stamp
2. zelfstandig naamwoord

   onweersbui, wervelwind lange oe

   - WNT - SCHOER (IX) - bui (onweersbui, regenbui, windvlaag (ook in N. -Brabant)

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - sk in inlaut: in compact gebied dat stukken bevat van... T... (blz. 69)
   

3. verwant met du. 'Schauer' en eng. 'shower'

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SCHOER, voor eene zware regen-, hagel- of onweersbui. Sommigen denken het zamengetrokken van 'schoever', schuiver,...; volgens mij eerder als 'schoor', scheur (ruptura), soort wolkbreuk... Eng. shower.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - DONDERSCHOER, regenschoer, of enkel schoer: ene donderbui, dondervlaag. REGENSCHOER, regenvlaag, regenbuy.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SCHOER, alleen in de uitdr. 'mee unne schoer' - in een opwelling, met een plotselinge beweging (vgl. ramscheut)

uit Frans 'crapule'

slager

slag

1. zelfstandig naamwoord

   beslommering, gezeur

   - zelfstandig naamwoord; de etymologie is onduidelijk; mogelijk uit Franse clameur - Cees Robben - Meej al mn zörgen en slameur (19580705) - Cees Robben - De kender (...) pruuven den slameur... (19650507) - Cees Robben - Dan ruuk ik wir dem eeremoei/ die vruuger deur vur deur/ De straot op kwaam heel zwoel en zwaor/ van kender en slameur... (19701016)

   - Stadsnieuws - Hoe gaoget? Òch, zen gangeske, èn nòvvenaant ginne slameur (100609)

   - WBD III.1.4:382 'slameur' = drukte

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLAMMEUR, voor beslommering. SLAMMEREN is bij Kil. hetzelfde als slommeren, t.w. confundere, intricare, impedire;

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slemö:r, zelfstandig naamwoord mannelijk 'slameur' - beslommering, drukte, moeite en zorg.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SLAMEUR - slamè:r zelfstandig naamwoord ma nnelijk

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SLAMEUR zelfstandig naamwoord m., geen mv. Beslommering, last, drukte, moeite, zorg. In de slameur zitten. 'Ne slameur van 'en huishouwen.

   - WNT - SLAMEUR (wsch. verlengde vorm naast 'sleur') - beslommering, moeite, zorg, drukte

2. fantasie-achternaam; bijnaam - Cees Robben - Merieke Slameur is dôôd... (1810918)

b ijwoord over de (gehele) lengte van een ruimte

slaaf

slaag

slagen

1. samentrekking

   slaat het (met ge/gij/gullie, hij/zij/et als onderwerp)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Naa slaoget pas zis uur. Gullie slaoget nie aaf.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - slaoget mar gaoj - bekijk het maar

2. Slaoj meej aaj mee jèùn meej èèrepel, tentoongesteld in het rariteitenkabinet van .de kermistentoonstelling 'Jaozeetie', Tilburg 2018.

sla; veldsla, 'vèldslaoj' (Lactuca sativa) - 'molsla'

lange slungelbenen naar analogie van

sla-emmeren [?] - de etymologie is zeer onduidelijk

grote voeten

buitenkansje; slaatje

1. werkwoord

   slaan slaon - sloeg - geslaon (geslaoge)

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Dè slao nèrges óp. - Dat raakt kant noch wal.

2. slaan als pijniging

   - Dialectenquête 1887 Willems - Ze hèbben em den kòp afgeslaoge.

   - Dialectenquête 1887 Willems - ze hèbben em bont en blaauw geslaon;

   - Wurrom maag dè naa nie? Wurrom naa zon mènneke geslaon? (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Hij waar der gehaawe en geslaon, zôas dè hiete. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - De frater heej un gat in menne kop geslaon. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Asser geslaon wier, vong hij aaltij de irste klappen op. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'ze hèbe nem bont èm blaw geslaon'.

   - WBD III.1, 2:30 'slaan' = slaan; ook: 'naaien, ertegenaan peren, bossen, een labbezoet geven' 53 'slaan' = een pak slaag geven; ook: 'afslaan'

3. in verband met paarden

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - van de vang geslaon - op hol geslagen

   - WBD óp hòl slaon - op hol gaan (van een paard), ook genoemd 'er tussenöt gaon'

   - WBD slaon - het achteruittrappen van een paard

   - WBD slaon - met de benen zwaaien en bewegen tijdens het werpen (m.b.t. merrie) - ook genoemd 'raome'

4. in de weverij

   - WBD slaon (II:1038) - slaan: inschieten v. d. weefspoel; ook inslaon, durslaon insochiete, schiete of gôoje

5. zang van vogels

   - WBD 'slaan' - zingen (van vogels), ook aangeduid met 'fluiten,

6. preken, slagen of slag'

slaap = oogvuil

slapen

slap

1. bijwoord

   slecht

   - WBD slèèchte kont - slecht paard, ook 'stolper' genoemd

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Nou zeg, die schoenen zèn ôk goed slêcht (23-10-1963)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - et zèn de slèèchtste nie, die nòr daaw aore -... naar hun ouders aarden

   - WBD III.1.2:148 'slecht gaan'= moeilijk vooruitkomen

   - WBD III.1.4:79 'slechterik' = slechte mens

   - J. H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - = SLECHT ook bw: niet wel, kwalijk; het slecht hebben: van zaken gezegd.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'slaecht' - slecht

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SLECHT (in 't Zuiden ook slächt) - gevaarlijk ziek, enkel alsgezegde 'Ne slechte mensch - ook: iemand die een slechte gezondheid heeft.

2. bijwoord: nauwelijks, ter nauwernood, moeilijk, kwalijk. Frederik Hendrik Kämmerer

sleden

slijk, modder

slijm stijfgeworden sap uit steenvruchten, gom, snòt

1. werkwoord

   slepen, slijpen vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij slèpt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 40) slêepe, slipte (sleep je)

   - WBD slèèpe - (van een paard) onder het stappen de hoeven niet voldoende opheffen, ook (Hasselt) 'sloffe' genoemd

   - WBD slèèpe, waaj slèèpe (Hasselt) - slepen (met de sleep over akker of weide gaan ter egalisatie)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SLEIPEN hetz. als 'slepen' en 'sleepen' in de wdbb., Frans: tariner

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slä.pə(n), zw.ww.tr. en intr. 'sleipen' - slepen

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLEIPEN, naar den meer Brabandschen tongval, voor 'slepen'; aldus ook bij Kiliaan.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SLIJPEN voor slepen, en ook de woorden hier van afstammende.

2. slijpen, in de betekenis slepen met een voetbal (in tegenstelling tot de bal afspelen aan een ander) - Cees Robben - Mar assie zôô blèèft slèèpe, zettie r van zn lèève ginne eene... (19810731)

   - Informant Ad Vinken; Tontje Bèks, die kos pas slèèpe!

   - WBD III.1.2:154 'slepen' = sloffen

iemand die 'sleept', dat wil zeggen: bij voetbal op z'n eentje met de bal opdringt, tegenstanders omspelend; ook 'pingelaar' te noemen

slijpplaat

1. werkwoord

   slijten

   - Dialectenquête 1887 Willems - slèète - slêet - gesleete

2. in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij slèt

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (Gehoord van 2 Tilburgers aan de Maas in Rdam, zeer diepzinnig. De eerste in extase van al dat weten) As ge dè naa ziet, èzer slèt, hout slèt, mar waoter slèt nie. -Jao, mar waoter verdampt toch. - Jè, dè weet ik wel, mar t slèt toch nie. (17-10-1966)

   - Cees Robben - Wè slaopt slet nie... (19841012) - Cees Robben - En tijd die slet war... (19560929)

slak

slijkbord, spatbord

slakkenstroop; hoestdrankje Violiersiroop anno 2013

cilinder

slangetje

slijt, verslijt tegenwoordige tijd 2e + 3e pers. enk. van 'slèète' zelfstandig naamwoord

boordevol

sleuf in: 'in de sleuf staon', grondwerk verrichten

1. werkwoord

   sluipen

   - WBD III.1.2:123 'sluipen' = verdacht rondlopen;

2. ook: 'gluipen', 'rondloeren', 'struinen'

   - Dialectenquête 1887 Willems - slèùpe - slôop - gesloope

3. in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/ hij slöpt

sluis

sluiten slèùte - slôot - gesloote in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij slöt

sleutelbos

sluitspier

1. werkwoord

   glijden op een ijsbaan

   - WNT - SLIBBEREN - 3) glijden over sneeuw of ijs

   - Piet Heerkens - De schooljong slibbere naor de stad / en dokkele langs de blaanke baon, (uit: Dn örgel, Sneuw, 1938)

   - Henriëtte Vunderink - op en èèsbaon meej zen alle./ "Kakhiele" roepe èn die veur oe/ stiekem laote valle. (uit: 'Slibberen in de wènter')
   
   ► kakhiele

2. spelling slippere

   - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015 - We ginge slippere zin wij vruuger aaltij, slipperbaon, glijbaon zègge ze naa. Kwaame we afgeslipperd. Zôo deraaf, hi

   - WBD (III.3. 2:153) slippere, slibbere = glijden op het ijs

   - WBD (III.1.2:13) 'slipperen' = glijden; ook: 'schuiven'

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SLIPPEREN, onov. ww (ook: slibberen) zich glijdend voortbewegen over een glijbaan op ijs of sneeuw.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slipərə(n) , zw.ww. intr. 'slipperen' - glijden over sneeuw of ijs (inz. als spel van kinderen).

   - WNT - SLIPPEREN - glijden op een glijbaan (te Turnhout)

3. glijden, afglijden

   - Kubke Kladder - ...vur de deur hee Jantje van Hest 't vendel gezwaaid, zô schoon as hij dè alleen kan en zô lang tot dè 't zweet in lange pierwurmstraoltjes van onder z'nen hoogen zije over z'n kaoken slibberde. (ps. v. Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

   - Piet Heerkens - Ik haaw toch zoveul van m'n schoon aaw plat; / et rolt zo gezond van oew lippe / en et slibbert er over oew tong zo glad / en et huppelt zo loch t op oew lippe. (uit: De Mus, Mn aaw plat, 1939)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLIBBEREN, voor glijden. Komt van slibbe, slibber, slijk.
   ► slipperlatte

4. Uit: De Engelbewaarder, jrg. 35, 1919.

uit: (tus)s(e)licht èn donker, schemering

stolmachine

hakmesje

zacht gebakken ei mogelijk variant van sloeber(en), slurpen

waarschijnlijk van slurpen

1. naam

   scheef; slim; bijdehand; erg, bedenkelijk Et durke hangt er slim in. - Het deurtje hangt er scheef in. Audio-opname 1978 - èn dan moeste zien dèsse rèècht hong, dèsse zak zègge meej et durkappe, dèsse nie slim hong want aanders gingde himmòl slim! (Interview met dhr. Bertens; transcriptie Hans Hessels 2013)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - slim is ie wèl, mar mist òn zen bêene.

   - Daamen, Handschrift 1916 - scheef is hij wel, maar het meest aan zijn benen (gezegd van iemand die mank is en daarbij niet erg bijdehand)

   - WBD III.1.4:26 'slim' = verstandig

   - WBD III.4.4:226 'slim' = krom, ook 'gewrocht'

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SLIM - scheef, krom, slecht, kwaad, verstandig. Zie Kil.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SLIM bn - behalve 1) schrander, betekent het ook:2) scheef, en 3) erg, vooral in de zegswijze ' dès nie zo slim'.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slim, bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'slim'- 1) scheef, schuin; 2) erg, verkeerd.

   - WNT - SLIM A) 1) niet recht, scheef, schuin; slinksch, oneerlijk, onoprecht; erg, t. w. verkeerd, gevaarlijk, bedenkelijk
   ► Klik
2. naam
   - Informant Toine Raaijmakers - erg; bedenkelijk

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - dès nie zo slim - dat is niet zo erg.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - SLIM - scheef, krom, slecht, kwaad, verstandig. Zie Kil.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - bijvoeglijk naamwoord en bijw. 'slim' _ 1) scheef, schuin; 2) erg, verkeerd - WNT - slim a) 3) erg, t. w. verkeerd, gevaarlijk, bedenkelijk

1. zelfstandig naamwoord

   diarree; onderdeel van een waterpomp

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - zèède on de slinger? (opgetekend uit Daamen, Handschrift Tilburgs Dialect, 1916) - heb je last van diarree? (naar het Roosendaalse merk 'Slingerkoek', een peperkoek)

2. WW ôn de slingerschèèt

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 51) verkleinwoord slingertje, ook slingerke

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Hij mot nog aaltij slinger zeggen tegen dè ding wè aon de pomp hangt (23-02-1972)

slinken

betekenis onduidelijk; groeien? hangen?

1. bijwoord

   verkeerd

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "let er op, het lopt bepold slip uit (verkeerd)"

   - WBD III.1.1:135 'slip' = schoot', ook: 'kooike'

   - WBD III.1.4:340 'slip lopen' = geen succes hebben

2. zelfstandig naamwoord nachthemd

   - Cees Robben - Mn vrouw weegt 130 kilo... Asse smèèreges op munne slip leej dan hek unne snipperdag... (19740920)

   - WBD III.4.4:279 'slip' = hoeveelheid die men in een schort kan dragen

1. werkwoord

   glijden op een ijsbaan

   - WNT - SLIBBEREN - 3) glijden over sneeuw of ijs

   - Piet Heerkens - De schooljong slibbere naor de stad / en dokkele langs de blaanke baon, (uit: Dn örgel, Sneuw, 1938)

   - Henriëtte Vunderink - op en èèsbaon meej zen alle./ "Kakhiele" roepe èn die veur oe/ stiekem laote valle. (uit: 'Slibberen in de wènter')
   
   ► kakhiele

2. spelling slippere

   - Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015 - We ginge slippere zin wij vruuger aaltij, slipperbaon, glijbaon zègge ze naa. Kwaame we afgeslipperd. Zôo deraaf, hi

   - WBD (III.3. 2:153) slippere, slibbere = glijden op het ijs

   - WBD (III.1.2:13) 'slipperen' = glijden; ook: 'schuiven'

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SLIPPEREN, onov. ww (ook: slibberen) zich glijdend voortbewegen over een glijbaan op ijs of sneeuw.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slipərə(n) , zw.ww. intr. 'slipperen' - glijden over sneeuw of ijs (inz. als spel van kinderen).

   - WNT - SLIPPEREN - glijden op een glijbaan (te Turnhout)

3. glijden, afglijden

   - Kubke Kladder - ...vur de deur hee Jantje van Hest 't vendel gezwaaid, zô schoon as hij dè alleen kan en zô lang tot dè 't zweet in lange pierwurmstraoltjes van onder z'nen hoogen zije over z'n kaoken slibberde. (ps. v. Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

   - Piet Heerkens - Ik haaw toch zoveul van m'n schoon aaw plat; / et rolt zo gezond van oew lippe / en et slibbert er over oew tong zo glad / en et huppelt zo loch t op oew lippe. (uit: De Mus, Mn aaw plat, 1939)

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLIBBEREN, voor glijden. Komt van slibbe, slibber, slijk.
   ► slipperlatte

4. Uit: De Engelbewaarder, jrg. 35, 1919.

latten waarop men slippert, slibbert = ski's Ik zè daor van t wenter is op zn zwitsers aon t waandele gewist mee zon paor van die lange slipperlatten aon mn voeten, en twee van die douwpieken in men haande... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

1. zelfstandig naamwoord
   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Ze wil dr déél hebbe mar ik zè nie mesjokke waant ze hee al unne slodder gekregen (17-08-1964)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - veel, hoop, berg
2. zelfstandig naamwoord

   CiT (37) 'Wè zal de mister 'ne slodder beure'

   - WBD III.1.4:112 'slodder' = idem; ook: 'sloor', 'sloddervos', 'sloerie'

   - WBD III.4.4:260 'slodder' = grote hoeveelheid

   - WNT - SLODDER - Ook in toepassing op een flink bedrag dat iemand erft of wint

sul, goeje klôot

1. zelfstandig naamwoord

   slappe pantoffel

   - WBD stijlslof: houten plaat die ligt tussen stijl en stijlpor.
2. zelfstandig naamwoord

   uitdr. öt zene slof schiete - opvliegen; plotseling met iets bijzonders voor den dag komen (zowel positief als negatief)

   - WBD III.1.3:243 'slof' = pantoffel; leren pantoffel

   - WBD III.1.4:231 'uit zijn slof schieten' = zich kwaad maken

   - WNT - SLOF (II) l) slappe pantoffel zonder hak; 8) in verschillende toepassingen voor steunsels

sloffe - slofte - gesloft geluk hebben (Hasselts?)

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - sloofje, voorschootje
2. zelfstandig naamwoord

   slokske Slokje

   - Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004)

3. Beschrijving van het WBD: De hoeveelheid drank of vloeistof die men in één keer in de mond neemt en doorslikt. Waardering voor Tilburg door WBD: verspreid.

voorschoot

sloot verkleinwoord ook aangetroffen als slôojke(s) meervoud = slôoj

sloot verkleinwoord ook aangetroffen als slôojke(s) meervoud = slôoj

verleden tijd van 'slèùpe'

slopen, afbreken

1. zelfstandig naamwoord

   vrouwelijke goedzak

   - Van Dale - onnozele, sullige vrouw; beklagenswaardige, goede vrouw, ziel; slordige, slonzige vrouw.

   - Van Dale - nog niet gesloten koolplant; (gew.) koolzaad; (gew. raapzaad)
2. zelfstandig naamwoord

   Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - en goej sloor

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "sloren - planten van koolzaad"; "beste vrouw, niet al te snugger"

   - Cees Robben - [vrouw tegen andere vrouw:] Och wè zèn we toch sloor. (19580906) [Robben gebruikt sloor dus als meervoud.]

   - WBD I:1422 koolzaad, het zaad van Brassica napus oleifera, ook wel van Brassica rapa, waaruit raapolie wordt geperst: 'sloor' (hs K183)

   - WBD III.1.4:112 'sloor' = slodder! ook: 'sloerie', 'sloddervos'

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SLOOR zelfstandig naamwoord v. (scherpe o) - goedaardig, sulachtig, deernisweerdig vrouwmensch

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - SLOOR zelfstandig naamwoord vrouwelijk - onnoozel vrouwspersoon.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - slo:r zie: slö:r, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'sleur' - sloor, ziel: 'n goei sleur van een mäid.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLOER, voor een onachtzaam, slordig, morsig vrouwspersoon. Anschlüren is in het Neder-Saksisch: zich de kleederen slecht aantrekken.

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - SLOOR, goed onnoozel vrouwspersoon, ook wel 'sloof';

3. Kil. sordida ancilla, serva vilis, ignava.

   - WNT - SLOOR 1) a) - onnoozele, sullige vrouw; b) beklagenswaardige, goede vrouw; ziel; c) vrouw v. geringen stand; sloof

1. zelfstandig naamwoord

   sloot verkleinwoord ook aangetroffen als slôojke(s) meervoud = slôoj

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'den diepe slôot'

   - over slooikes en waaikes en vennekes... (Piet Heerkens; uit: Brabant, Den oiver en de kinkenduut, 1941)

   - midden in 'n vuil, gruun, modderig slooike... (Piet Heerkens; uit: Brabant, Den oiver en de kinkenduut, 1941)

   - Cees Robben - bij unne slôôt... (19551119)

   - Cees Robben - slooikes... vol mee drek en wier. (19570316)

   - Onderweg slooike springen, zwemmen in et kenaol. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD III.3. 1:405 'sloot' = straatgoot; ook genoemd: 'blauwsloot, goot'

   - WBD III.4.4:182 'looot' = idem

   - WBD III.4.4: 141 'slootkant' = aflopende zijde; 184 'slootkant' = oever

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - slôot (blz. 17 en 179)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'slòòt' zelfstandig naamwoord - sloot
2. werkwoord

   sloot verleden tijd van 'slèùte'

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 23) slo:te = slôote

3. Ill.: Naumann - emberiza schoeniclus, rietgors, slôotmus

slaapkamer

sloopje

slaapt 2e + 3e pers. enk. van 'slaope', met vocaalkrimping

sluipt tegenwoordige tijd sing. 2e+ 5e pers. van 'slèùpe', met vocaalkrimping

slurf

slorpen, slurpen slörpe - slorpte - geslorpt

1. zelfstandig naamwoord

   1. slot, afsluiting, einde

   - Op slot wik oe dan nog raoien,/ Verbaastert noot oe moeders Taol,/Blèft ze spreke, leze, schrève,/ Dès in heilig Ideaol. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) ...en op slot hèk naa zon fèn fietske gekrege dèk er nie mir op durf te gaon zitte. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) 2. halssnoer

2. Het slot was een halssnoer, bestaande uit drie of vier snoeren bloedkoralen, die aan de beide uiteinden samenkwamen in een gouden versiering welke om de hals ineen gehaakt werd. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 1 Wijkbuurten in vroeger dagen; Nieuwe Tilburgsche Courant 8-11-1950)

sluit tegenwoordige tijd sing. 2e+ 3e pers. van 'slèùte', met vocaalkrimping

1. zelfstandig naamwoord

   sloot verkleinwoord ook aangetroffen als slôojke(s) meervoud = slôoj

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'den diepe slôot'

   - over slooikes en waaikes en vennekes... (Piet Heerkens; uit: Brabant, Den oiver en de kinkenduut, 1941)

   - midden in 'n vuil, gruun, modderig slooike... (Piet Heerkens; uit: Brabant, Den oiver en de kinkenduut, 1941)

   - Cees Robben - bij unne slôôt... (19551119)

   - Cees Robben - slooikes... vol mee drek en wier. (19570316)

   - Onderweg slooike springen, zwemmen in et kenaol. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD III.3. 1:405 'sloot' = straatgoot; ook genoemd: 'blauwsloot, goot'

   - WBD III.4.4:182 'looot' = idem

   - WBD III.4.4: 141 'slootkant' = aflopende zijde; 184 'slootkant' = oever

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - slôot (blz. 17 en 179)

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - 'slòòt' zelfstandig naamwoord - sloot
2. zelfstandig naamwoord

   slootje verkleinwoord van 'slôot', met vocaalkrimping Bosch slotje - slootje

slotje verkleinwoord van 'slòt', met umlaut

1. zelfstandig naamwoord

   veiligheidsspeld

   - WBD III.2.2:30 'sluitspeld' = idem; ook 'veiligheidsspeld'

2. Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - slötspèld zelfstandig naamwoord - veiligheidsspeld

voorschootje

slokje

slokjesbaas, iemand die flink borrels drinkt

1. zelfstandig naamwoord

   solution (merknaam)

   - 2019 solution; bandenplak (Mededelingen van Hans Hessels, opgetekend uit zijn familiekringen Hessels en Marinus 1960-1980.
   ► Voor de volledige lijst Klik hier

2. Nieuwe Tilburgsche Courant 3-9-1918

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - (textiel) olie voor het gladmaken van de wolvezel

   - Va n Dale - SMOUTOLIE - 2) olie waarmee textielvezels, vooral wol, worden besprenkeld om ze gemakkelijk verspinbaar te maken
   

2. 1941 - Wij zien nog de drommen fabriekswerkers door Tilburgs straten snellen in bijna versnelden pas (...) Scherpe tabakswalm uit zwartgerookte steenen pijpjes, en sterke fafbrieksolie-lucht die in de vette kleeren zat, sloeg den voorbijganger tegen. (Anoniem; in Nieuwe Tilburgsche Courant 30-01-1941, Hoe was het in onze streken?")

   - Ze stonke nòr smoutollie, dè wèl, mar ze mòkten ok laoke èn ze mòkte flenèl. Èn rips, èn baaj, èn ok mesjèster. (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)
   ► zie vèthòl en duuvelèèr

smal

smaak

smaken vocaalkrimping ook in tegenwoordige tijd: smokt

smeken

vettige substantie; fig. bijdehandje

1. werkwoord
   - Dialectenquête 1887 Willems - smèère - smèèrde - gesmèèrd - geen vocaalkrimping

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 22) smèère naast smeere. (blz. 96) enem botteram smeere

2. smeren, invetten, besmeren

   - Lechim - Et smèère van de botterhamme... (pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag)

   - WBD invetten (in bakkerij: blik, plaat of vorm invetten om aankleven te voorkomen)

   - Hessels 2020 - Als je etensresten rond de mond hebt: - lustet nie omdègget ammel òn oewe mond smèèrt? (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

3. weggaan, weglopen, er vandoor gaan

   - em smeere - ervandoor gaan

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - 'smairen' 'hij smairden en' hij trok er uit

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'hij smeirde er tusschenuit'

4. Uitdrukkingen

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - ik smèèr men ziel meej en spèkzwaord, zi Door, dan schèùft ze den duuvel dur zen haande (opgetekend uit Daamen, Handschrift Tilburgs Dialect, 1916)

5. Aanvullende bronnen

   - Cornelissen & Vervliet - Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 - SMEREN Ook: gesmeerd worden: die boter smèèrt slecht.

b ijwoord 's morgens smèèreges ziedem noot nie. - 's Morgens zie je hem nooit.

smijten

WVD smelleken (Falco columbarius) - erg kleine valk, die aan de bovenkant blauwgrijs is en aan de onderkant licht roestkleurig.

1. werkwoord

   smelten

   - Dialectenquête 1887 Willems - smèlte - smolt - gesmolte
   

2. In de tegenwoordige tijd soms 'smilt':

   - Cees Robben - De boter smilt (19600624)

1. zelfstandig naamwoord

   smeerlap vijg (vrucht van de vijgeboom), dadel (vrucht van de dadelpalm),

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "smerlappen (dadels, vijgedalen)"

   - En tóch wisten wij dat er op de weekdagen in ons dorpssnoepwinkeltje evenveel heerlijkheden te koop waren, zooals: zuurtjes, tooverbollen, jodenvet, drop, vijgen, smerlappen" enz. enz Herinneringen uit mijn artistenleven , door Luciën, Nieuwe Tilburgsche Courant 9 september 1933. (Luciën was een in Hilvarenbeek geboren humorist en conferencier.)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - 'smirlap', smèrlap (blz. 34) met vocaalreductie, ook 'smirlap'

   - Cees Robben - smerlappe (19630628)

   - WBD III.1.4:105 'smeerlap' = schavuit

   - WBD III.1.4:113 'smeerlap' = smeerpoes

   - WBD III.2.3:173 'smeerlap' = vijg

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMÈÈRLAPPEN zelfstandig naamwoord m., mv. - dadels, de vrucht v. d. Phoenix dactylifera
   

2. Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - smèrlappe zelfstandig naamwoord - smeerlappen, dadels Hees smèrlap (I:21) Str. smerlap (l:77)

1. naam

   smeerlapperij Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1935 - 'smèrlapperij' = troep, rotzooi Piet van Beers Waotersnood 1995: M'n vrouw zeej:Nou,dè is me daor/ ok 'n smèrlapperij. (Spoeje doemmeniemer; 2009)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMÈÈRLAPPERIJ zelfstandig naamwoord v. -handelwijze v. eenen smeerlap; vuiligheid, morsig werk. Ik lees zoo'n smèèrlapperij nie'.

2. Affiche in een mupi voor een zomerfestiviteit. Tilburg, Ringbaan Oost. Foto: CuBra

smerig, smeerbaar; vies; zacht Ons vrou zi "ziedde naa, daor heddet al, ik vèn ut ok smèrrig". (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Giestere nog zo blaank en rein, hoe kunde vandaog toch zo smerrig zijn! (Piet Heerkens; Dooi, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941) et Geld, dè zo fijn is, - wè-d-enkel mar schijn is, - maokt groot wie klein is enen smerrig wie rein is. (Piet Heerkens; uit De knaorrie, Geld, 1949)

smerig, smeerbaar; vies; zacht Ons vrou zi "ziedde naa, daor heddet al, ik vèn ut ok smèrrig". (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Giestere nog zo blaank en rein, hoe kunde vandaog toch zo smerrig zijn! (Piet Heerkens; Dooi, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941) et Geld, dè zo fijn is, - wè-d-enkel mar schijn is, - maokt groot wie klein is enen smerrig wie rein is. (Piet Heerkens; uit De knaorrie, Geld, 1949)

smart

merkteken op vaste afstand aan de rand van weefsel, ter aanduiding van de maat

smid

's middags

smeekt(e) tegenwoordige tijd sing., resp. verleden tijd van 'smeeke', met vocaalkrimping Willeke de smid (Goirle) aan het werk in zijn smidse - Archief Pierre van Beek

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - smidsvuur

   - WNT - SMIDSE, smisse - 1) vuurhaard van een smid
   

2. Piet Heerkens - Elooi viet et wijfken en staak et in 't vuur/ van z'n gloeiïge smis wel 'n hallef uur/ en trok aon den blaosbalg en stookte en pookte/ toe 't vuurke goed gloeide en 't schaawke smookte; (Piet Heerkens; uit Vertesselkes, Den eersten aop, 1944) Johann Hamza - De smid; 1900

3. zelfstandig naamwoord

   smidse, smederij

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'hij leej ze in z'n smisse neer'

   - WBD III.4.4:224 'smisselke' = iets kleins in zijn soort

   - WNT - SMIDSE, in N-Ndl. thans de geijkte vorm, heeft zich uit 'smisse' ontwikkeld, onder invloed van 'smid'

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - smis, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'smis' - smidse, werkplaats van een smid.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMIS zelfstandig naamwoord v. - hetz. als smidse, werkplaats van eenen smid
   

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - smidsvuur

   - WNT - SMIDSE, smisse - 1) vuurhaard van een smid
   

2. Piet Heerkens - Elooi viet et wijfken en staak et in 't vuur/ van z'n gloeiïge smis wel 'n hallef uur/ en trok aon den blaosbalg en stookte en pookte/ toe 't vuurke goed gloeide en 't schaawke smookte; (Piet Heerkens; uit Vertesselkes, Den eersten aop, 1944) Johann Hamza - De smid; 1900

3. zelfstandig naamwoord

   smidse, smederij

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'hij leej ze in z'n smisse neer'

   - WBD III.4.4:224 'smisselke' = iets kleins in zijn soort

   - WNT - SMIDSE, in N-Ndl. thans de geijkte vorm, heeft zich uit 'smisse' ontwikkeld, onder invloed van 'smid'

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - smis, zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'smis' - smidse, werkplaats van een smid.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMIS zelfstandig naamwoord v. - hetz. als smidse, werkplaats van eenen smid
   

1. zelfstandig naamwoord

   gerecht dat bereid wordt van het eerste 'slachtafval' bij de varkensslacht - volksgerecht voor fijnproevers

   - Cees Robben - Hedde trek in t smodderpötje/ mee den steek.. (19550205)

   - Cees Robben - Robben en rooms; Tilburg 1981 - Daags daarna werd het varken afgekapt. De grote stukken gingen de kuip in en het klein goed ging terzijde voor de bloedworst, de zult, de kaoikes en de balkenbrij. De hersens en de steek werden het eerst gegeten... dat was het smodderpötje. Daar kon onze pa zich te goed aan doen... dan glommen z'n kien en zn wangen van al dat kösselijk vet.
   
   ► Dossier Varken

   ► Dossier Varken culinair

2. Informant Harrie de Rooij - Het woord smodderpotje werd bij ons thuis gebruikt voor de gebakken kaoikes (stukjes vet) en kleine stukjes vlees die direct na het slachten en nog vóór de komst van de officiële keurmeester, links en rechts van het varken werden gesneden en samen gebakken om op te smikkelen. Over de geur van dit, door de volwassenen zeer gewilde, braadpannetje kon je verschillend oordelen. (e-mail 2013)

1. zelfstandig naamwoord

   mond, gezicht

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 'smoelwèèrk' - gezicht

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 et meens ha en smoelwèèrk van aaw lappe

   - WBD III.3. 1:236 'smoelvechten' = bekvechten

   - WBD III, 1. 1:64 'smoel' = gezicht

   - WBD III.1.1:96 'smoel = mond; 98 'smoel' = mond (spotnaam)

   - WBD III.1.4:269 'een smoel trekken' = een lelijk gezicht trekken

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMOEL zelfstandig naamwoord mannelijk +v. - muil; zelfstandig naamwoord m., zonder lidw. 'smoel in iet hebben' er vermaak, voldoening in hebben.

   - WNT - SMOEL - 1) mond; 2) gezicht, gelaat; 3) snoet of snuit van een dier

2. Louis Leopold Boilly

smoelsmid = tandarts

smokkelaar

1. zelfstandig naamwoord

   smaak

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Òn heur is reuk nòch smaok aon Het is een erg saaie vrouw

   - WBD III.1.4:189 'smaak' = genoegen
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - smaakje

smaakt(e)

op maandag

smoor, kookpunt

1. werkwoord

   geen vocaalkrimping 1. roken van tabak

   - Cees Robben - Kunde smoore? luste sneevel? - Kun je roken, lus je jenever?

2. 1.1 roken in de zin van aan rook blootstellen

   - Daornao gekookte ham, gin gewone zooas ge in de winkels koopt, nèè ham die bij den bakker 'n wijltje in den oven gesmoord hô, half en half gebraojen zoodè 't er 'nen geur afsloeg om waoterachtig van te worren. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 9; 22-02-30)

   - WBD III.2.1:363 'smoren' = stoven

   - WBD III.1.2:236 'smoren' = stikken

3. 2. achterhouden van geld, stiekem geld sparen

   - WBD III.3. 1:365 'smoren' = verduisteren; ook genoemd! 'taaien'

   - A.J.A.C. van Delft - Een straatventer "kwèkt"; een kind "seevert"; een meisje "semmelt" en een arbeider "smoort" een gulden. Dat smoren is een volkskwaal. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Cees Robben - Kunde smôôre.? Jao, meneer Lewie.. (19841005)
   ► smoorzèkske

4. Nieuwe Tilburgsche Courant, 23 juni 1893. 3. koorts hebben (cf. warmte van stoven?)

   - Van Delft, Nieuwe Tilburgsche Courant; Van vroeger dagen 115; 18 mei 1929 - Het veroorzaakte zoo'n plezier dat vader voortzette en 'n nieuwen deun voor den dag bracht [variant op Altijd is Kortjakje ziek]:
   ► smorselpötje

   ► smörske, smeurske, smurske

5. Toon, munne zoon, is smoorend ziek; Midden in de week, mèr 's morgens nie, 's Zondags gaot ie un borreltje drinken En 's Maondags ligt ie in 't bed te st..... 4. Andere betekenissen

   - WBD III.4.4:251 'gesmoord' = gedempt

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - SMOOREN, in 't Zuiden: smoren: rooken, smoken, in rook opgaan; Smooren gelijk 'nen Turk, gelijk 'n fabriekschouw.

smoorzakje

smoorpotje; heimelijk bij elkaar 'gesmoord', appeltje voor de dorst

smoutolie

1. werkwoord

   smullen

   - A.J.A.C. van Delft , Nieuwe Tilburgsche Courant, Van vroeger dagen 115, 18 mei 1929 - Geleidelijk zakte het jongensstelletje af, ieder naar eigen woning. Daar zat "onze vadder" met z'n kleinste op den schoot, en liet hem op de knie wippen, zingende:
2. zelfstandig naamwoord

   Hup mèr Jaans, den beer ies los, Heddum nie hoore brulle? Snijd um z'n neus en oore aaf, Dan hedde nog wè te smulle. smulpaop smulpaap, schimpnaam, vooral voor katholieke prelaten en monniken die het er goed van namen [paap = rooms-katholiek]; meer algemeen: iemand die graag lekker eet, een culi.

   - WBD III, 2, 3 Eten en drinken (2004). Beschrijving van het WBD: lekkerbek. Waardering voor Tilburg door WBD: verspreid.

1. naam

   tros-anjer (Dianthus barbatus)

   - Toelichting Sterenborg; kaartsysteem - plant die tot het geslacht Dianthus behoort (zie onder) ofwel de anjelieren; circa 300 variaties. De Tilburgse aanduiding snòffel duidt op de welriekendheid: snòffele = snuffelen = ruiken aan.

   - WTT 2020 - Zie voor de etymologie echter ook hieronder voor een verklaring uit het Franse 'girofle'

   - Henk van Rijen, Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1988 - gras-anjer (Dianthus plumarius)
   
2. zelfstandig naamwoord

   Dianthus plumarius

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "snoffels - anjelieren"

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - wè staode toch te snuffelen -kruuk liever kruinaogels (seringen) dan snoffels (anjers), mun dalidassen staon schôon maar ruuken nie (10-03-1967)

   - Cees Robben - Welke blomme wilde op oew begraofenis? Snoffels... dalidas.. paosblomme.. of stinkerkes... (19850118) - Cees Robben - Ik ruuk liever snoffels as kruinaogel... (19670519)

   - WBD III.4. 3:357 snoffel - anjer (Dianthus), ook genoemd: stinkende juffers

   - WBD III.2.1:425 snoffel, boeresnoffel = duizendschoon, ook: lievermenneke

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - JENOFFEL zelfstandig naamwoord vro uwelijk

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - JENOFFEL. De duizend-schoonen worden hier genoemd 'boeren-jenoffels'.

   - K. Heeroma, Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - GENOFFEL: een bloem, anjer, anjelier.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - snòfəl , zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'snoffel' 1) anjelier; 2) vrouwelijk geslachtsdeel, snᴐfəl , zelfstandig naamwoord vrouwelijk 'snoffel' - anjelier (de oudere, welhaast verdwenen klankvorm v. h. woord).
   ► lievermènneke
3. zelfstandig naamwoord

   Etymologie Dianthus caryophyllus

's nachts

snauwen

snaar

korte H. Mis (zonder preek); denk aam 'hap snap'

verstand

praatzieke vrouw, de mond van zo'n vrouw

praatzieke vrouw, de mond van zo'n vrouw

1. zelfstandig naamwoord

   snede van een brood; snijkant van een mes; bilspleet

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 52) snee - sneeke

   - WBD III.2.3:42 'sneetje brood' = avondeten ook 'brood eten'

2. gezegde

   - Dronken, in het gezegde met 'n snee in zn neus thuiskomen. De Noord-Brabantsche Tongval, Nieuwe Tilburgsche Courant 31-07-1930.

   - WTT 2023 - het idee achter het gezegde 'Met 'n snee in z'n neus thuiskomen', is dat de dronkeman zijn neus heeft opengesneden met zijn borrelglaasje.

3. lichaamsdeel

   - WBD III.1.1. lemma vrouwelijk geslachtsdeel snee, Tilburg

   - WBD III.1.1. lemma aarsspleet snee, alleen in Tilburg en Kobbegem

   - WBD III.1.1. lemma vrouwelijk geslachtsdeel sneetje, Tilburg
4. werkwoord

   sneed, sneden verled en tijd van 'snije' Jeneverkruiken met merken, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986

sneed, sneden verled en tijd van 'snije' Jeneverkruiken met merken, aangetroffen bij archeologisch onderzoek naar het Kasteel van de Hasselt. Ill. uit: Graven naar het kasteel van Tilburg , H. Stoepker 1986

sneetje

1. zelfstandig naamwoord

   jenever

   - Voorbeeld van systeemkaart Wil Sterenborg - Toen waar de sneevel nog goejekôoper as de limmenaade. - Toen was jenever nog goedkoper dan limonade.

   - N. Daamen, Handschrift Tilburgs dialect 1916 - "snevel - jenever"

   - A.J.A.C. van Delft - sneevel - Bij Mieke Piek - die wonde destijds in de Heuvelstraot wor na Pierson zunne winkel hee - wieren op zonnen aovond [de avond van de klòttermarkt, 5 december] liters snevel verkocht! (Nieuwe Tilburgsche Courant, 5 dec. 1929)

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, Jan Viool, 1938 - Z'n ooge blonken as van glas / en gluurden deur 'n kier...... / ze dreven, - as 't geen snevel was, - / ze dreven rond in bier!

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - 'k Wens oe vurspoed in oe zaoken,/ steeds goed centen in oe tes./ En vur die t um gère lussen,/ Aaltij sneevel in de fles. - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont), in Groot Tilburg 1941 - Half zn tèd zaat ie tot aon znen nek vol sneevel... - Lowie van Dorrus Misters, rubriek Onze Tilburgse folklore, afl. 2 Doden-cultus van eertijds, Nieuwe Tilburgsche Courant 16-11-1950 - Resten nog een paar omstandigheden op de dag der begrafenis zelf. Dan werd namelijk iedereen, die ter uitvaart kwam, bij het intreden van de woning een glaasje jenever aangeboden. En nu zien wij de drankbestrijders overeind komen, want dat was een ergerlijk misbruik volgens hen. Doch als wij ons verplaatsen in de tijd waarover wij spraken, is dat geenszins het geval. Men moet dit gebruik zien als een voorbehoedmiddel tegen eventuele besmetting van de zozeer gevreesde ziekten.

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Ene gèldbèùl, en flès sneevel èn en jonge mèèd kunde noot alleen laote.

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, (Op Textielfabriek) Meneer, hik, waor motte, hik, deez slakken, hik, mee gevuld worre? -Mee snevel, potverdomme! (15-06-1963)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - (n kraai over de overledene:) Hij hee veul gezoope mar onze Pa hee wel unne teil snevel op (17-10-1972)

   - Theo de Wijs, schriftelijke mededeling aan Cees Robben - Ik heb liever koaje snevel dan goei werk! (10-01-1970)

   - Cees Robben - ..Kaoije snevel smaokt me toch aaltij nog beter dan goei wèèrk... (19700329) - Cees Robben - Vruuger zaag ik blauw van de snevel (...) en naa vort van de middelsèène... (19820730) - Cees Robben - En de miste kasteleins zen nog t biste rôôms ôôk... Ze dôôpen dren snevel nog aaltij aauwverwets... (19831007) [water bij de jenever doen] - Cees Robben - Lustte snevel.? Jao, meneer Lewie.. (19841005) - Cees Robben - t Biste is dè gij Van Dam/ Den snevel vort laot staon/ Want aanders haolde t niemer man/ En gaode naor de maon... (19710319) - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - kom on men hart, want ge ruukt nòr sneevel (opgetekend uit Daamen, Handschrift Tilburgs Dialect, 1916) - schertsende liefdesverklaring van een drinker aan zijn glas

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - et gao derin as sneevel in ene kaajlègger (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1970) - het valt goed in de smaak

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - sneevel èn traone geeve gin vlèkke (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) - Het is beter zijn leed uit te huilen (Leed slijt en een roes kan men uitslapen.)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden (2003) - nòr de sneevel stinken as ene frater nòr snuf (Pierre van Beek - Tilburgse Taalplastiek 1971) de fraters van Tilburg stonden bekend om het gebruik van snuiftabak

   - Elie van Schilt - daor wier goeie drank geschonken en goei sigaren gerokt, gin snevel die mee ut half literke los bij de slééter was gehold,

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - SNEVEL m (verbastering v. Frans: genièvre) - jenever.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland - 1958 e.v. - sne.vel, zelfstandig naamwoord mannelijk 'snevel' - jenever.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch,1899 - GENEVEL (uitspr. zjeneevel) zelfstandig naamwoord m en niet v - genever, Frans: genièvre - SNEVEL zelfstandig naamwoord mannelijk - mond; Houd oewe' snevel toe.

   - Jan Naaijkens - Dè's Biks (1992) - sneejvel zelfstandig naamwoord - jenever

   - Frans Verbunt - Tilburgs vur tonpraoters, zeuvende perbeersel, 1996 gesneeje sneevel: Kiske zôop zo schielek dèttie gesneeje sneevel krêeg assie kwaam kaorte

   - WBD III.2.3:272 'jenevel' (ook 'snevel') = brandewijn

2. Etiket van de oude jenever van de Tilburgse distilleerderij Knegtel Advertentie uit Nieuwe Tilburgsche Courant, circa 1920

snevelboer vergelijk groente- em visboer

zatlap, dronkaard, dronkenlap, zuiplap sneevel = jenever

liefhebber van jenever

snack

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III.1.3:63 'snelzeiker' = regenpijpen (bep. kleding)

2. Ill.: Naumann (Scopolax)