1. zelfstandig naamwoord

   onderloper

   - WBD - ónderleuper (II:962) onderloper = doekboom v. e. weefgetouw
2. bijwoord

   onderlèst onlangs

   - Goed, zôo zaat ik dus onderlèst bij kaffeej De Saawelèèr in de Pironstraot (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Onderlèst waar mèn wasmesjien kepòt èn Fredje van Boesschoten waar langsgewist, mar die kossem niemer gemokt krèège, zeetie. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Ik liep onderlèst dur de Heuvelstraot (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Dus onderlèst belle wij meej z'n tweeje èggeraans òn de deur aon, doeter zon meens ope. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)
   ► onderlist
3. bijwoord

   onderlist onlangs

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 66 01 28 - En toen ik onderlist / 'n Goei kaauw had gevat...

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 62 05 18 - Zòò heetie onderlist gedaon

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

1. werkwoord

   opleggen

   - oplègge - li(n) op - opgeleej

   - A.P. de Bont: zwak werkwoord overgankelijk. - opleggen
2. werkwoord

   opliere opjutten, aansporen

   - KAREL. En mèn raoide 't aon! Ge bent al percies as veul meensche die aander meensche opliere om hout te gaon kappe en gappe, mar zelf d'r ège er nie aon waoge. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 2 februari 1945)

in verbinding met 'em' = 'em opblaoze'

oordeel

aanrecht, het

1. tussenwerpsel

   ocharm

   - Cees Robben - hij (...) stao gèère in den ochèèrum... (19680628)

   - Cees Robben - ...ocherm we doen ze toch dr bist... (19540724)

2. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OCHERMEN tw - ocharm, ocharme. Spr. In den ochermen staan beklaagd worden, medelijden opwekken.

   - WNT - OCHARM - uitroep van smart

1. tussenwerpsel

   Och God!

   - Frans Verbunt - ach Heer!

   - Piet Heerkens, uit: Dn örgel, aaw Tilburg, 1938 -

2. Geen brood, geen mik, ochod-ochod-ochod! goei weef, één keend, ochod-ochod-ochod!

   - Audioregistratie 1978 - èn toen was Drikka Kools, die wonde daor op de Ruudèèk waor naa Jan van Kempen wont in dè ouw hèùs. Èn die ha daor en ketaaw, die was vort oud èn dan moes ik daor gòn wèève nouwòchòd, òchòd, òchòd, hèGin brôod, gin gèld, òchòd, òchòd, òchòd! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

   - Cees Robben - Verdomme, gilt Lewie... Ochot-te-chot.. (19700925)

   - Audioregistratie 1978 - Jè, nèè, hoe was dè lieke ok wir? Gin brôod, gin eete, òchòd, òchòd òchòd! Zôo was dè vruuger!. (interview met dhr. Hermans, transcriptie door Hans Hessels)
3. tussenwerpsel

   Òch-òch-òch-tòch och och och toch

   - Òchòchòchtòch ôjee ôjee. Naa moet ik wir en hil stuk vol gaon zwamme. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

1. tussenwerpsel
   - Och God!

   - SJAREL. Ochchote nee, dè zok gezellig vène. (Dialoog Karel en Sjarel , in: Groot Tilburg , 8 december 1944)

2. oddeklonje eau de cologne, reukwater

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 78 08 24 - Duukskes mee oddeklonje.
   ► onjeklonje

eau de cologne, Keuls water, reukwater

eau de cologne, Keuls water, reukwater

1. naam

   u, jou, je vroeger ook geschreven (en uitgesproken?) als 'ou'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Bij de streken waar de vorm met nadruk 'jou' klinkt, is T niet vermeld (blz. 123)
2. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'je'

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - "oe - jou"

   - Heerkens - zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - et is en 'uw' geleeje dèk oe gezien hèb

   - Cees Robben - Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Cees Robben - k Wil oe hier wel kwèèt... (19600701) - Cees Robben - Dn tèèd die zal t oe leere (19600916) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122)
3. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'u'

   - Cees Robben - Dies verzuuk ik oe ootmoedig (19660916) [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop]

   - Cees Robben - Nao al t zuut der vurrige daogen/ t zilte naa op oewen dis..... (19540306)

   - Cees Robben - smerrige vingers op oe pet (19540703) - Cees Robben - Gao-de meej oe bloei te veld... (19560804) - Cees Robben - En denkt aon oe boezeroen... (19570622) - Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander (19600116) - Cees Robben - Mar snut irst oe neus (19640522) - Cees Robben - Bende klaor meej oe wèèrik Merie? (19650917) - Cees Robben - Gij meej oe kaskenaade.. (19661021) - Cees Robben - Ge het mepessaant toch n weltje oe verzet gehad... (19810417)

   - Henk van Rijen - oew ôoge verschiete - een tukje doen

   - Henk van Rijen - oew schaoj inhaole - je schade (achterstand) inhalen

   - Henk van Rijen - oewen daas - je sjaal

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OEW bvw. Uw: oewen hof, oew huis.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OE bez. voornaamwoord - Uw, Frans: votre, tien. Oe huis, oeë stok, oeën hond.

4. pers. vn. u, jou, je Laot leven mij, 'k laot leven ou . . . (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Vurreej , 1932) zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OU vrnw. - U. Dat is van ou. Ik heb 't tegen ou gezeed.

1. tussenwerpsel
   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "oei zò noa, had ie em (bijna)"

   - WNT - OEI - gearticuleerde uiting van pijn

2. Kaart: D. Zeijnen

1. zelfstandig naamwoord

   Oerle

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - et oel (bep. wijk)

   - ok Oel en de Paddewaaikes, het Kretshuiske en iets over tuiten..., de blende Fiel; Willem van Mook, voorwoord in programmaboekje van de Korvelse revue Vruuger en naa, 1926.

   - Een oude weverswoning, ergens in Oel. Aan den vaalblauw bekalkten wand speelt een oude hangklok met de koperen maneplak voor het slingerruitje kiekeboe", op den maatslag van den tijd: tik-tak. En onder de oude hangklok zit een jong meisje te noppen. Haar teere vingeren hanteeren behendig het pluisijzer, dat als een nijdig vogeltje pikpik de noppen uit het weefsel trekt. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Kruispolka, anoniem (Frank Klaroen = Willem van Mook); 26-2-1941)

   - Cees Robben - Hij gaat op zoek maar t is wel vreemd/ Hij vindt geen Oel of Loven/ Geen Körvels-huukske of t Zaand/ Geen Padde-waaikes en geen Vraand/ Geen höfkes en geen hoven. (19651224)
   
2. naam

   oets Uit Kroniek van de Kempen 1987 mallejan

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "oets - voertuig om boomen mede te vervoeren"

   - Henk van Rijen - 'oets, oerts'

   - Lowie van Dorrus Misters; Verder om niet te vergeten "de oets", ook wel mallejan genoemd, het speciale vervoermiddel voor bomen. Deze bestond uit twee wielen maar groter dan een gewoon karwiel, zodat dus de as ook hoger kwam te liggen. Deze as was zwaarder dan van een gewone kar en er op lag een houten balk en hieraan was beweegbaar verbonden een vooruitstekende paal van ca. 3 m met aan het vooreind een stevige ijzeren ring, waar bij het gebruik de haamknuppel werd ingehaald met aan de uiteinden hiervan ook een stevig ijzeren oog, waar bij het inspannen de haagten of strengen werden ingehaakt. Dit voertuig werd gebruikt voor het vervoer van bomen, die onder de as werden gehangen. Drik en Kees Zebregs aan 't Goirke, Tinus, Kees en Jan Leijs, Hasselt, Huybrechts Lijnsheike waren in dit werk de mannen van 't vak. (Lowie van Dorrus Misters; rubriek Uit onze Tilburgse folklore, afl. 21 Tilburg had een respectabele lijst; Nieuwe Tilburgsche Courant 4-2-1954)

   - Stadsnieuws - Wènnen oets, naa traptie der wir meej baaje pôoten in! - Wat een onnozele hals, nu trapt hij er weer met beide voeten in

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - OETS m - mallejan, voertuig met twee wielen voor het vervoeren van bomen. Niet in WNT, wel in v. Dale: OETS m - mallejan.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - HOETS vr! - mallejan. In Lage Mierde: 'n oerts.

   - J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - OEST noemt men hier zeker werktuig om stukken geschut of andere zware ligchamen te ligten of voort te trekken. Reeds bij Kil.

   - WBD - 'oets' - mallejan (II:2787)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OERTS zelfstandig naamwoord mannelijk zie HÖRST, zie HÖRTS
3. naam

   HÖRTS, NÖRTS, ÖRTS, HUITS, UITS, NUITS, in N. Kempen: HOERTS, HOETS, OETS, NOETS voertuig op 2 wielen, met langen dissel, om boomen te vervoeren Mallejan - Anton Mauve (Rijksmuseum) Schilderij (detail) - Oets of mallejan in de winter - kunstenaar en datum niet bekend

   ► Dossier: Oets - Mallejan in prent- en schilderkunst

1. naam

   u, jou, je vroeger ook geschreven (en uitgesproken?) als 'ou'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Bij de streken waar de vorm met nadruk 'jou' klinkt, is T niet vermeld (blz. 123)
2. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'je'

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - "oe - jou"

   - Heerkens - zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - et is en 'uw' geleeje dèk oe gezien hèb

   - Cees Robben - Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Cees Robben - k Wil oe hier wel kwèèt... (19600701) - Cees Robben - Dn tèèd die zal t oe leere (19600916) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122)
3. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'u'

   - Cees Robben - Dies verzuuk ik oe ootmoedig (19660916) [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop]

   - Cees Robben - Nao al t zuut der vurrige daogen/ t zilte naa op oewen dis..... (19540306)

   - Cees Robben - smerrige vingers op oe pet (19540703) - Cees Robben - Gao-de meej oe bloei te veld... (19560804) - Cees Robben - En denkt aon oe boezeroen... (19570622) - Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander (19600116) - Cees Robben - Mar snut irst oe neus (19640522) - Cees Robben - Bende klaor meej oe wèèrik Merie? (19650917) - Cees Robben - Gij meej oe kaskenaade.. (19661021) - Cees Robben - Ge het mepessaant toch n weltje oe verzet gehad... (19810417)

   - Henk van Rijen - oew ôoge verschiete - een tukje doen

   - Henk van Rijen - oew schaoj inhaole - je schade (achterstand) inhalen

   - Henk van Rijen - oewen daas - je sjaal

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OEW bvw. Uw: oewen hof, oew huis.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OE bez. voornaamwoord - Uw, Frans: votre, tien. Oe huis, oeë stok, oeën hond.
4. naam

   uw, jouw, je

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - OUW, voor 'uw', veel gebezigd, niet zonder voorbeeld bij de ouden. Niet uitgesproken als in 'oud'; ook niet 'auw', maar als 'oew'. Ik acht het veel minder onbeschaafd dan het Hollandsche jouw .

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OUW - uw. Ouwe vrind. Ouw kind
5. zelfstandig naamwoord

   ouwbaoker de etymologie is niet opgehelderd

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ouwbaoker Ouwoer
6. werkwoord

   ouwehoere ouwehoeren

   - Audioregistratie 1978 - Ik kan van teej ok wel ouwoeren hor! Mar van en borreltje gaoget wèl gemakkeleker! Oôo jè! En zachte wènk, hi! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

je eigen, jezelf

ondersch eidend voegwoord of Vaak gevolgd door 'dè'; de komplemènte van ons moeder èn òf dè...

voegwoord of, of dat

effenaar

offer

officier

ooft

1. zelfstandig naamwoord

   oogst

   - Dirk Boutkan (1996) - (blz. 25) ogst
2. tussenwerpsel

   ojeejao

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ojeejao Ja hoor, zeker wel.

ademen

1. bijwoord

   ook, eveneens

   - Toine Raaijmakers (informant) - Mar dan dik et ók ôok. - Maar dan deed ik het ook beslist.

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - eete zullie ók gèère kèès?

   - Henk van Rijen - lap et em ok es! - doe het ook maar eens!

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - ók, voegw. en bijw. 'ok' - ook

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OK bijwoord - ook, Frans: aussi
2. bijwoord

   ook

   - Dialectenquête 1876 - ik ben tevreeje; zêde gê 't oak?

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OOK, Kemp. ok bijwoord, Frans: aussi

ook niet herhalend: ter versterking v. e. ontkenning

1. zelfstandig naamwoord

   oorlof, verlof, congé

   - Toine Raaijmakers (informant) - oewen òlf hèbbe - 't erop hebben zitten: Hèdde oewen òlf?

   - Toine Raaijmakers (informant) - zenen òlf krèège - zijn congé krijgen

   - Toine Raaijmakers (informant) - èèrges meej in zenen òlf zèèn - ergens mee in z'n sas zijn

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Hedde den òlf ? (Ben je klaar met je werk? Olf is vrijaf, verlof) (20-07-1962)

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - zen òlf hèbbe ('65) - zijn taak volbracht hebben; vrij zijn

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - òlf maoke (D'16) - er met het werk uitscheiden

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - zen òlf krèège ( '65) - ontslagen worden; (òlf is verwant met oorlof - vergunning, verlof, toestemming)

   - N. Daamen - Handschrift 1916 - k heb olf (ik heb mijn taak volbracht); ik heb zelf mar olf gemokt (gereed of niet ik ben er uit gescheiden)

   - Henk van Rijen - 'òllef, òllem' - verlof, vrij, ontslag

   - Schuermans, Algemeen Vlaamsch idioticon (1984, herdruk) - OLF, verkort van: oorlof

2. Typoscript van een brief van A.C. Hoogendoorn aan Pierre van Beek - 1965

1. zelfstandig naamwoord
   - N. Daamen - Handschrift 1916 - "olgendag - een geheelen dag'
   
2. zelfstandig naamwoord

   'Den ölleger' van 'et Gurke' - Foto - Regionaal Archief Tilburg ölleger orgel De verwisseling van de R en de L (methatesis) komt vaker voor in het Tilburgs; zie: - A.J.A.C. van Delft - Een dorpel noemt hij een "dulleper"; een orgel een "ulleger"; zelfs hoort men de wijk Korvel ooit "Kullever" noemen. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 118; 8 juni 1929)

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'den ölleger in 't Café'

   - Schuermans, Algemeen Vlaamsch Idioticon, 1865-1870 - L wordt met R verwisseld, en omgekeerd. Zulker (zurkel), flamboeës (framboos), kellever (kervel), hallever (armvol), enz.

3. ... as ik naauw nog is in de Noordhoekse kerk koom en ik zie daor zn praachtige schilderingen, zne prikstoel, zn ramen, den outer en dieën schonen uileger, dan vergao k van plezier... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - Swels dn ölleger spulde/ stölperdenie over den dölleper van de Kölleverse kerk.. (19651015)
   ► örgel

1. bijwoord

   allemaal

   - Boom en boojem staon belooverd/ vol blaank blommen ollemaol. (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Maonnaacht , 1932)
   
   ► ammel

   ► òmmel
2. zelfstandig naamwoord

   ollie olie

   - Ik zaag er [paddenstoelen] zô wit as roome, zô gèl als boter, wir aandere zô bruin as peperkoek en vettig blinkend of er ollie over gesmèrd zaat... (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

   - Dialectenquête 1876 - ollie (met heldere korte o)

   - Cees Robben - in den ollie.. (19870508)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 79 05 23
3. zelfstandig naamwoord

   Ollie bespaoring? 't Is 'ne trubbel mee d'n ollie, We motte mindere en gaauw, Aanders zitte we van 't wènter Mee allemolle in de kaauw. 't Auto-rije mot op staoikes Honderd per uur, dès volop zat Om te vurkoome dèmme laoter D'n bojum zien van 't ollievat. In Argentinië - heur ik zegge - Slaon ze'r naa al van op hol Gin beziene in de tènke Mar kösselukke alkehol. Och, 't is zó mar 'n gedachte Mar witte waor ik bang vur ben? Dèsse daor strak ók zónder ollie Durlóópend in d'n ollie zèn.

   - Frans Verbunt - dès aanderen ollie zittie, èn hij zêek in de lamp

   - Frans Verbunt - (sneevel) ik hèbbem liever as den hèllegen ollie

   - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Stien ollie (Joh. Mutsaers) (blz.56)

   - WBD - III.2.3:233 'oliekoek' = idem

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - óllie, met korte vocaal (krt. 61)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - 'ollie' zelfstandig naamwoord - olie

jullie, uw

oliebol

bruid die in de zogenaamde 'besloten tijd' in de kerk de 'roepen' krijgt, omdat er haast is bij het huwelijk

1. werkwoord

   oliën, smeren

   - Ik denk ineens aon die boerin, die mee 'n aander boerin stond te praote over d'ren koffiemeulen en vroeg: Olliede gullie den ullieën ook?" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 8; Nieuwe Tilburgsche Courant 19-11-1938)

   - A.J.A.C. van Delft - En Arjaon praotte d'r overheene: "Olliede gullie de jullieje ok meej slappen ollie?" (A.J.A.C. van Delft, uit: Toen Tilburg nog dorps was: Een heel typisch dialect; Nieuwe Tilburgsche Courant, 17 juli 1956)

   - Cees Robben - Ôlliede-göllie den öllieje-ôôk... (19560825) [Oliën jullie die van jullie ook?]

   - Kek, wat feen/ Net as van meen/Ge het dezelfde Citroën/ Olliede Gullie de Jullieje Ok? (Tony Ansems, Olliede gullie de jullieje ok?; van de cd Tilburgse Liekes American Style; 2008)

   - Olliede göllie den öllieën ôok? - Smeren jullie die van jullie ook?

2. Pierre van Beek - ullieje

jullie, uw

1. zelfstandig naamwoord

   oliekont

   - WTT - 2013 meestal wordt oliekont beschouwd als een scheldwoord of spotnaam voor Tilburgers; met als aanleiding de lichaamsgeur van arbeiders die in de textielfabrieken werkten met smoutolie.
   ► smaawt
2. naam

   Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek

   - 1974 (ca.) - "olliekont" - dialect - onder "olliekont" wordt verstaan een "verleidster" , een "bijdraaister" maar is altijd wel iemand die men het slecht kwalijk nemen kan. "ollie" is afkomstig van het frans: "jolie" = lief, aardig

   - WTT - 2013 Als Van Beek gelijk heeft dan is de volgende stap logisch: kont is dan ook een verbastering, en wel van het Franse con. - A.M. de Jong (Merijntje Gijzens jonge jaren; 1957) - Thuis... We zijn Brabanders.

   - O . . . Ik heb ook nog femilie in Brabant, in Tilburg, is dat

3. bij jullie in de buurt ?

   - Nee, da's een andere kant uit.

   - Nou ja, dat lazert ook niet, 'k heb ze nog nooit gezien, die

4. oliekonte... Dan zal ik ook maar Merijntje zegge, as ie 't

   - Henk van Rijen - verveeloor

vervelen, lastig zijn

oliemolen

1. zelfstandig naamwoord

   apenootje, pinda zaad van een tropische plant (Arachis Hypogaea)

   - Cees Robben - t Snoeppepier en bakkesvol/ En t ôllienutje... (19580329)

   - Ginge we aaltij meej de kènder nòr de - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - Bèèrege. Èn de kènderwaoge, we naame pindas meej, ollienutjes war [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - Jan Naaijkens, Dè's Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - (1992) - 'ollienutje' zelfstandig naamwoord - apenootje, pinda

2. Overdrachtelijk voor rotte tand(en)

   - Naa mokte dè nie veul èùt, hij ha toch aaltij al enen bèk vol gebraande ollienutjes. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

ooievaar

stinkende sigaar

oorlog Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - nôot mir ollòg - nooit meer oorlog

oorlogstijd, oorlogsjaren

1. zelfstandig naamwoord

   uil, uiltje

   - Pierre van Beek; Tilbugse Taalplastiek aflevering 183, Nieuwsblad van het Zuiden 1974-01-25 - Wanneer iemand heel verbaasd kijkt, weten ze dat bij ons meer plastisch uit te drukken met: "Hij zet een gezicht als een uil voor het gootgat". Dat lijkt ons inderdaad een nogal verbazingwekkende situatie. Het gootgat was in oude boerderijen een door het weglaten van een steen uitgespaard gat in een buitenmuur. Dit gat bevond zich onder de gootsteen "op de geut", dat is de "keuken" van de boerderij. Bij het schuren van die keuken werd het gat gebruikt om het vuile water naar buiten te keren. De kat kroop er ook door uit en in als de deur dicht was.

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 Komt ten offer, den uil is dood. Ten offer gaan is naar de lijkdienst gaan. Toegelicht door H. Mandos & H. Mandos-van de Pol, De Brabantse Spreekwoorden, 2003 Tijdens die dienst werd geofferd, waarbij men langs de baar ging, sommigen namen hieraan deel om door de familie gezien te worden en verlieten daarna de kerk. De uitdrukking hekelt deze bedoeling.

   - Ill.: Naumann - Athena noctua

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 Dè's vur onzen Huib, zei de jongen, en hij stak 'n pad in zene zak. Toegelicht door H. Mandos & H. Mandos-van de Pol, De Brabantse Spreekwoorden, 2003 Woordspeling met de naam Huib = Hubertus, en Huib = uil

   - WBD III.4.1:189 'uil' - uil (steenuil) (Athene noctua), ook: 'huib', 'huibke' of 'smelleken' genoemd.

   - WBD III.1.4:36 'uil' = ezelachtig persoon
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen - uiltje

1. samentrekking

   voegwoord omdat; doordat

   - Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'omdè ze vererremoeien'

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij heej veul pròts ómdèttie stèèrk is

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OMDAT vgw. - wordt altijd gebezigd voor 'opdat'

2. omdat het (en dus niet omdat je het) - Cees Robben - Omdegget (...) eene keer per jaor mar carneval is... (19600226) omdat ik er - Cees Robben - omdekker (19721027)

omgaan

omgooien, omvergooien

omhebben

1. bijwoord

   omlaag

   - Henk van Rijen - 'omblêeg, omlêeg' - omlaag

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OMLEEG (scherpe e) bijwoord - omlaag
2. bijwoord

   òmmel allemaal

   - dè's ommol t mijn... (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: t Zaangerke , 1932)
   ► ammòl

1. bijwoord

   immers

   - WNT - IMMERS, emmers, ommers

   - R. J. - Ze kwaamen ómmers nòr et kiendje kèèke

   - "Dè zeg ik toch ommers, dettie goed zingt." (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 2; Nieuwe Tilburgsche Courant 8-10-1938) - Den arbeider is z'n loon waardig, zee St. Paulus ommers!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; Nieuwe Tilburgsche Courant 15-10-1938)

   - Daor is ommers ok niks van aon! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg, 4 mei 1945)

   - Cees Robben - Hij pruimt ommers (19570817)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 05 30 - Ik moes ommers gaon kiezen / Veur de geminteraod.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 58 08 22 - 't Is wezeluk zô moeiluk nie / As dèt messchien wel lékt / 't Wèèst ommers zn ège / As ge uit oew òògen kèkt.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 02 06 - Want de tèd dèsse nog kènder ware / Vergete ze ommers nòòt.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 12 30 - We hebben ommers onverwaachs / n Snipperdag gekregen.

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 65 07 16 - Hij ha ommers veul meer geleerd / As vruuger hullieje pa...

   - ...ik geleuf dè alleman ont klòttere waar, et waar ommers bekaant Siendereklaos. (Tillie B.: pseudoniem van Nicole van Wagenberg; uit een column van haar website Tilburgs Taolbuuroo, 2012)

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 06 - die zèn ommers al lang ötgezonge

   - Zegsman dhr. Hessels (1931-2006) - 2020 - Als je terugschrikt voor een hond: die doe niks, dies ommers blij dèttie et lèèven heej!
   ► Volledige bron:

2. Aanvullende bronnen

   - J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - OMMERS, voor 'immers'

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OMMERS, OMMES, OÉMMERS, OEMMES bw - immers, Frans: pourtant, n'est-ce pas?

voegwoord om reden (dat), omdat

omslaan

1. zelfstandig naamwoord
   - WBD III. 1.4:384 'omstand maken' = drukte maken
2. bijwoord

   omsteburt om beurten

   - Elken irste Woensdag van de mònd omsteburt bij iemand aanders bij mekaare koome om te kunne klèppe. (Nel Timmermans; Onze klèpclub; CuBra; 200?)

afwas

omwassen, afwassen

1. voorzetsel
   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - Daor hèddem aon. - Daar komt hij aan.

   - Voorbeeld op originele systeemkaart Sterenborg - òn hèùs koome met regelmaat bij een ander thuis komen

   - Cees Robben; Prent van de Week, Nieuwsblad van het Zuiden / het Nieuwsblad, 12 maar 1974 - ik trek mee dees weer mn miezezonneke mar is aon...

   - Pierre van Beek; Verzamelaar van grenspalen, Nieuwsblad van het Zuiden, 15 januari 1966 - Opvallend is ook, dat de mensen nooit verwonderd kijken of argwanend doen als je vraagt waar grenspaal nummer zoveel ergens staat. Ze weten het doorgaans wel. De boeren zien hem altijd staan als ze op hun velden werken, maar we hebben - buiten douaniers - nog geen mens ontmoet, die ook 't nummer van "zijn" paal kende. "Ik zie hem iedere dag... maar welk nummer...?... daar heb ik nooit naar gekeken...", luidt dan het antwoord. Noemt ge een paar streeknamen, die ge van de kaart geleerd hebt, dan worden de ogen van die mensen groot: "Ge zijt er goed aan bekend, bekaant nog beter as ik"... kunt ge dan te horen krijgen. Maar niemand vindt het gek, dat men als vreemdeling een grenspaal zoekt.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek, 1998 - tis dik aon - het is nauwe vriendschap

   - A.J.A.C. van Delft; Van Vroeger Dagen; Nieuwe Tilbugsche Courant, 1929-04-27 - Zij is er goed aan bekend zegt men in plaats van zij is er goed mede bekend.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek, 1998 - On zo-n kèèr hèk niks aon - Met zon wagen kan ik niets doen

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 aon, òn als werkwoordelijk deel

   - Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus, 2009 - En vurlichting waar der toen nòg nie bij, dus veul vraauwe waare-n-er èllek jaor steevaast bij. Dan waare ze wir aon de tèl, èn asse n mònd of zis op scheut waare, dan werd de luurkörf wir klaor gezèt.

   - Kernkamp; Dialectenquête, 1879 - Ze waandelden tot oan de staad
2. bijwoord

   aan

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Dènkt eraon dègger on dènkt . - Vergeet niet eraan te denken.

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ik bèb et òn men hart

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - hij heej gezeej dèttie òn me zal dènke

   - Henk van Rijen - òn zon kèèr hèk niks aon

   - Henk van Rijen - òn höös koome

   - Henk van Rijen - òn kouse nuuw voete braaje

   - WBD III. 2. 2:83 'aan zijn' - verkering hebben

Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonraojde'

aanbinden ònbèène - bond aon - òngebonde

onbescheiden, figuurlijk: dronken

onbewaakt

ònbieje - bôoj aon - òngeboje aanbieden

aanbreien

aanbranden, ook figuurlijk

aanbrengen ònbrènge - bròcht aon - òngebròcht

Henk van Rijen - aanduwen

aandacht

aandeel, aandeeltje Henk van Rijen - aandeel, part

1. naam
   - WBD - linkerkant van het paard, ook genoemd 'bè de haand' of 'van de haandse kaant)
2. naam

   ondèngbaor ondenkbaar

   - D irk Boutkan (1996) - (blz. 28) uit cluster ngkb wordt de k verzwegen

aandenken, voorwerp dat aan iets of iemand herinnert

eindelijk

1. zelfstandig naamwoord

   onderband

   - WBD - ónderbaand (II:997) - onderband (touw v. e. dradenkruis)

   - WBD - ónderbaand (II:1000 en 1010) - onderband: vitskoord
2. zelfstandig naamwoord

   onderbroek onderbroek ...zon lange onderbroek, meej lage zoldering, in menne nek. In de volksmond bekend as un onderbroek meej lange mouwen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

(er) onderdoor

onderdrukken

spelletje

kind dat niet groeit

onderuit

eindelijk

ondermijnen

onderploegen

1. werkwoord
   - WBD - ondiep onderploegen van mest
2. werkwoord

   ondersneuwe ondersneeuwen; figuurlijk: overdonderd, overbluft worden

   - 2020 - Laat je niet overbluffen!: - lòt oewèège nie ondersneuwe! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006). Volledige bron: Klik hier

ondervèène, ondervon(d), ondervonde

ondervinding

1. bijwoord

   onderweg; figuurlijk: in verwachting onderweg

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et is nie èèrg as ge onderweege honger krèègt, as ge mar tèùs it.

   - Cees Robben - En onderweege likkisaon... (19550716)

   - Cees Robben - onderwege (...) akkoe naor huis breng (9870102)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 01 14 - En zèmme dan toch onderweege

   - Frans Verbunt - zat zèèn òf onderweege

   - Ik waar onderweges nòr ene maot van mèn (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ONDERWEGEN bw onderweg; onderwegen blijven - achterwege blijven, niet uitgevoerd worden

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - onderweejge bw - onderweg

2. in verwachting

   - Frans Verbunt - onderweg, in verwachting

   - Ze vonden et wel leuk un nuuw moeder, der èègeste han ze amper gekend, ziek of onderweege. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

1. bijwoord

   onderweg; figuurlijk: in verwachting onderweg

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Et is nie èèrg as ge onderweege honger krèègt, as ge mar tèùs it.

   - Cees Robben - En onderweege likkisaon... (19550716)

   - Cees Robben - onderwege (...) akkoe naor huis breng (9870102)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 70 01 14 - En zèmme dan toch onderweege

   - Frans Verbunt - zat zèèn òf onderweege

   - Ik waar onderweges nòr ene maot van mèn (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ONDERWEGEN bw onderweg; onderwegen blijven - achterwege blijven, niet uitgevoerd worden

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - onderweejge bw - onderweg

2. in verwachting

   - Frans Verbunt - onderweg, in verwachting

   - Ze vonden et wel leuk un nuuw moeder, der èègeste han ze amper gekend, ziek of onderweege. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

onderwijl, inmiddels

onderwijs

1. Dennis Masselink - Ik wist gewoon niet beter als dat klotteren 'normaal nederlands' was Maykel van Antwerpen - Stervensdruk, veel vocht, lange sjokkende rijen, brillen die beslaan.... Ik zou het zo wéér doen! Danielle van Son - En dat sinterklaas op 'tafel reed' dat is in de rest van Nederland niet echt bekend. Astrid Lamberts - Hahaha, ja klotteren, had t er afgelopen december nog over met mn niet Brabantsche vriend die er niets van begreep!! Margo Sengers - Ja is écht tilburgs, klotteren! ! Erwin Danklof - Klotteren was briljant, nu is het gewoon koopavond... Desiree van Doremalen - Klotteren in de parkeergarage heel gezellig. En Sinterklaas die op tafel reed kennen ze behalve in Limburg [Tilburg?- WTT - ] nergens. Mijn man uit Rotterdam wist niet wat ie hoorde Sint die op tafel rijdt!!! Wat doet ie dan... Petra Donders - oh ja, de klottermért! Heb hier nog steeds een houten tekendoos die daar vandaan komt. Dorri Eijsermans - Ja! Klotteren; één van de leuke dingen van Sinterklaas. Spannend, ook! En, inderdaad, toen wij nog in de Sint geloofden, "reed" hij op tafel. En niet alleen bij ons; hij had ook op oma's tafel gereden! Voor alle kleinkinderen... Lizette Steijns - Als ik hier in limburg zeg van wij gingen klotteren voor sinterklaas, kijken ze je stom aan. Was altijd gezellig de klotter markt in de garage. Als het er weer zou komen daar, kom ik er wel voor naar tilburg. Marga Mols - Gezellig klotteren op d'n klottermert! Marga Mols - Ik woon al jaren in Den Haag, maar een Sint die op tafel rijdt kennen ze hier ook zeer zeker niet! Resy Smulders - Dat was leuk, samen met je eerste liefde klotteren en benzine snuiven. Anneke van Vliet - De klottermert! Angélique Röther- de Liefde - Jaren met mijn vader en broer nootjes verkocht op de klotermert. Je bent een echte Tilburger als je Loeks notenbar kent :)) Monique Thijs-Govers - Heb er nog worstenbroodjes verkocht op de klottermarkt onder het koningsplein Diana Erkeland - Ojeh stond altijd een bels vrouwke en die had nog van die oudverwetse holle grote suikerbeelden, eej die waren me lekker! Mieke Damen - ja leuk en lekkere belse chocolade poppen was echt gezellig ja Jeroen van Ingen - Klotteren...één van de mooiste Brabantse woorden... Nathalie Michielse - Zooooo leuk, jammer isnie mir, Koningsplein ja, en dan lekker broodjes met worst en zuurkool eten Suzanne Van Den Abbeelen - Weet iemand de herkomst van het woord? Ik herinner het me ook nog! Anita Kuijpers - Ik heb pas een aantal jaar geleden ontdekt dat niet iedereen weet wat klotteren is. Voor ons Tilburgers toch zo normaal om voor de feestdagen lekker te slenteren langs de kraampjes en verpakte cadeautjes kopen zonder te weten wat erin zit. Door van Heesch - Klotteren is wel leuk en warm in de parkeergarage van het koningsplein helaas mag het niet meer i.v.m brandgevaar geloof ik nu is het alleen winkelen in heuvelstraat niks klotteren dat is verleden tijd Lisseth van Bebber-Versluis Jaren lang op de markt gestaan met kleding. De klotermarkt had altijd wel wat speciaals! Sander van Rooij - "Klotteren" een echt Brabants woord waar we trots op mogen zijn Linda Werdmüller von Elgg - Ja klotteren dat deed ik meestal op de westermarkt. En mijn ouders trouwens ook. Kim Wolfs Vd Broek - ooo dat is e[c]ht al weer lang geleden, zelfs ik ken het nog. wat was dat altijd leuk zeg. zo in de donkerte Noortje Nijs - Alleen het woord klotteren al in den bosch weet men dan alniet waar je het over hebt Hans van Dongen - Klottermért, in de parkeergarage onder het koningsplein. 6. rondslingeren

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - KLOTTEREN, onov.ww., te onderscheiden van het door v. Dale genoemde 'kloteren': prutsen, knutselen. 'Klotteren' is: onbeheerd achterblijven, zo maar ergens liggen, meestal gebruikt in de uitdrukkingen: 't ligt te klotteren en laote klotteren; ook: vallen.
2. zelfstandig naamwoord

   klò tterkèèr

   - Daamen - Handschrift 1916: "klotterkair - iemand die gemakkelijk valt"

   - En wie isser na wir gevàlle meej der fiets of van dre trap , èn wie heej dan de miste blauwe plèkke, Jè want ge hètter klotterkèère bij hörre. (Nel Timmermans; Onze klèpclub; CuBra; 200?)
3. zelfstandig naamwoord

   k lòttermèrt markt op sinterklaasavond

   - Daamen - Handschrift 1916: "klottermert Sinterklaasavondmarkt (op klompen door arbeiders in de werkuren bezocht)"

   - A.J.A.C. van Delft - De markt op Sinterklaasavond heet "de Klottermèrt" en de menschen die deze bezoeken "gaon klotteren" of "ze zèn wiste klottere". (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 109; 13 april 1929)
   ► KLIK

   ► KLIK HIER voor een artikel van A.J.A.C. van Delft uit 1929
4. zelfstandig naamwoord

   klòw klauw

   - WBD - klòw - gedeelte van een huid dat een poot bedekte (II 594)
5. zelfstandig naamwoord

   Onbekende schilder. De klompen van de jongen zijn opgevuld met stro omdat ze hem eigenlijk nog te groot zijn. klumke klompje Cees Robben: bevaore dur en klumpke

   - H. van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek (1993) - 'klumke'

   - verkleinwoord van 'klomp', met umlaut en assimilatie van de 'p'

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - Toen moes ik op de klumpkes, smèèreges op de klumpkes, smèèreges om zeuven uur beginne, om zeuven uur moes ik beginne op de klumpkes (transcriptie Hans Hessels 2014)

   - A.J.A.C. van Delft - "Klompke schuiven" gebeurde eveneens met tien of meer. Men vormde een grooten kring en één moest zich omdraaien. Er werd weer afgeteld, en wie het lot trof, moest uit den kring treden, terwijl de anderen zich op den grond of in de wei met de voeten tegen elkaar gedrukt plaatsten. De klomp liet men nu onder de beenen van den kring doorschuiven en middelerwijl moest hij, die buiten den kring stond, trachten den jongen te pakken bij wie op een gegeven oogenblik de klomp onder het been was. Dit viel niet mee, wijl tijdens het spel de klomp ook opgenomen mocht worden en bijv. naar de overkant geworpen. Daardoor moest dan de tikker den kring weer rond en tegelijkertijd verhuisde de klomp natuurlijk weer naar een ander kind. Gelukte de vangst echter, dan moest hij die getikt was, in zijn plaats treden. Zoo speelde men in 't vrije veld vroolijk voort. (Nwe Tilb. Courant; Van Vroeger Dagen afl. 106; 23 maart 1929)
6. zelfstandig naamwoord

   klurke

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann, Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 - (blz. 30) klurke - verkleinwoord van 'kleur', met vocaalkrimping

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Et heej mar nèt en klurke Gezegd van kleurtjes die tegen wit aanzitten; gebroken wit

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad (1984) - 'oew fleurige klurkes', 'meej en klurken óp zen wang'
7. zelfstandig naamwoord

   klutje, klutsje

   - Dialectenquête 1876 - klutje (met doffe u)

   - Daamen - Handschrift 1916: "klutje - 't is zo'n oardig klutje (klein jongetje, manneke)"

8. ...en t klutsje begreep er niks van want hij ha niks gedaon, docht ie. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - k Zeg stil mar klutje... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - Ons klutje dè strooit... Wè plezier in t rond... (19561222) - Cees Robben - Hedde wir in de Laai te ligge te meutele, dab-klutje... (19790504)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 06 27 - Hij sjouwde mee 'n zwaore kèr / Dur 't hartje van de stad / Hij was zò klèn, de kèr zò gròòt / Dè'k meelij mee 'm had. // Want toen ie bij "de Koreblom" / D'n oprit overreej / Zette ik m'n fiets langs de kaant / En hielp dè klutje mee

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 68 05 16 - Twee klutjes van n jaor of aacht...

   - ...èn langs de kaant stao zonnen aawen Tilbörgse meens meej en klèèn klutje te kèèke, èn ik heur diejen brak zègge... (Ed Schilders; Wè zeetie?; Website Brabants Dagblad Tilburg Plus; 2009)

   - Hoe grôoter de strêûp hoe beeter. Ge had toen ok nòg veul mêer sorte kender dan teegesworreg. Ge had irst platte kènder. Dè waare de kiendjes die nòg nie kosse lôope. Die wèrre dikkels ok haawkènder genoemd, omdèt moeders ze òn de mèm moes haawe. Asse dan grôoter wiere van et zòg, dan waare-n-et irst klutjes, dan ploddekes, en dan brakke. Ge had ok nòg broekpoeperkes, jungskes, mèdjes òf durskes. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)
9. naam

   klutje-klôot

   - Cees Robben - Mn klutje-klôôt (19751212)
10. werkwoord

    k lutse

    - WBD - III.4.4:314 'klutsen' = vermengen
11. werkwoord

    k luuve

onderzoek

1. werkwoord

   onderzoeken

   - onderzuuke - onderzòcht - onderzòcht

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ONDERZUKEN onderzoeken
2. naam

   òndieft ondeugend

   - WTT - de etymologie is vooralsnog onduidelijk

   - H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit Ons lievenheerentieke, 1932 - ondieft *) lievenheerentieke, *) noot van Sterneberg bij dit woord: ondeugend...

ondiep

aandeel, aandeeltje Henk van Rijen - aandeel, part

aandoen (in diverse betekenissen)

aanduwen

aandraaien

ondeugd, ondeugend persoon

aanaarden

1. werkwoord
   - WBD - (van een koe) een zwellende uier krijgen in de draagtijd; ook 'èùre' of 'öjere' genoemd

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. intr. aanuieren, een mooie volle uier beginnen te krijgen: Ze (de koe) ö rt schoon aan.
2. bijwoord

   onfesoendeleks

   - Wet is er naa vur onfesoendelijks aon degge oe bord aflekt? (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

misselijk, onwel (gewoonlijk in verband met overdadig eten)

1. werkwoord

   aangaan, betreffen

   - Cees Robben (datum onbekend) - Wè kiendjes kôope òngao...

   - WBD - (III. 2. 1:478) 'aangaan' = blaffen (v. e. hond)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - AANGAAN (ongaon) ov. ww. , meestal als zelfstandig naamwoord gebezigd; een begin maken dat meteen het halve werk is: 't is mèt 'n ongaon (De Bont).

   - Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANGAAN, ongon, wkw. - aangaan, betreffen

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANGAAN - heengaan, weggaan; beginnen (b. v. de mis); kwalijk, barsch toespreken; toebehoren; iemand aangaan - dringend verzoeken; aan iemand aangaan- hem aansporen, aanzetten; gevoelig berispen of afranselen; aan iet aangaan - er aan beginnen
2. zelfstandig naamwoord

   zelfstandig naamwoord onderneming

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - eemigreere dès en hil òngaon

   - J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - AANGAAN, voor 'beginnen' verouderd.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ONGAON: 'n hil ongaon - een omvangrijk karwei

aangebonden

aangebrand; figuurlijk: zwanger vóór het huwelijk;

ongeduldig, onrustig

aangeven

1. naam

   aangehaald, aangedaan door

   - A.J.A.C. van Delft - "Wè is dè keind toch aongehaold mej bukpènt" beteekent dat een kind telkens aan buikpijn onderhevig is. (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 111; 27 april 1929)
2. bijwoord

   òngelaoje blijkbaar uit 'aanladen', maar als werkwoord niet bekend dronken

   - Dè uurke wier enen halve naacht/ ik was goed òngelaoje (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Dur de maand gevalle...)

   - Piet van Beers Grèèze cèlle: Toen ik zèlf nao nog wè slokke/ Òngelaoie zèè vertrokke... (Spoeje doemmeniemer; 2009)

onkosten, opcenten

ongelijk, ongelijkheid

1. naam

   aangelegd behept zijn met iets

   - - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Èrgeraand meej òngeleet zèèn = Ergens mee behept zijn.

2. voltooid deelwoord van 'lègge' als bijvoeglijk naamwoord met voorvoegsel on = niet

   - Cees Robben - Ik ben nie bang vur n ongeleet aai... (1987016)

ongelovig

1. bijwoord

   ongelogen, echt waar

   - Cees Robben - Jan Dokus waar unne goeie meens/ Die vèèf en twintig jaor/ De zaok gediend had toerlezjoer/ Jè... ongelogen waor... (19600701) - Cees Robben - Des ongelogen waor. (19821231)

2. Carnavalsslogan. Tilburg 2019. Foto: CuBra. Carnavalssticker. Tilburg maart 2019. Foto CuBra.

ongeluk

ongelukkige

opgedirkt de etymologie is onduidelijk

het aangenomen werk

Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

ongestadig, onbestendig

ongestadig, onbestendig

aangetrouwd

ongehuwd, ongetrouwd

ongevoelig

aangewaaid

voltooid deelwoord van aonzètte aangezet

zonder gezien te hebben, ...te hebben

1. zelfstandig naamwoord
   - Frans Verbunt - buitenechtelijke partner

   - WBD - II. 2. 2:111 'aanhouder' = minnaar

   - Cees Robben - 'ze hee wir unne nuuwe aonhauwer'

   - Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHOUDER - zelfstandig naamwoord mannelijk - vrijer, in ongunstige beteekenis: 'hoeveel aanhouders heeft ze al wel niet gehad?'

   - Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHOUDEN, wkw - aan het branden houden, aanbranden, liefdesbetrekkingen hebben.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHOU(D)ER - die met dieven aanspant, verheler en opkooper van gestolen goederen; die ongeoorloofde liefdesbetrekkingen met eene vrouw heeft, bijslaper (concubinus).
2. werkwoord

   aanhouder

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - den ònhaawer wint

   - WBD - III. 2. 2:111 'aanhouder' = minnaar

3. ònhaawe - hiel aon - òngehaawe aanhouden (diverse betekenissen)

   - Henk van Rijen - Haawt oewe jas mar aon.

   - WBD - III. 3. 1:353 'aanhouden' = arresteren; 258 'aanhouden' = zaniken, zeuren

   - WBD - III. 1. 4:50 'aanhouden' = aandringen

   - WBD - III. 2. 2:110 'aanhouden'= ongehuwd samenleven

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 07 die hò zen sòkken òngehaawe

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANHOUDEN - omgang hebben, verkeren; blijven houden; brandende houden; aanlokken, aantrekken.

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. 1) intr. (het) aanhouden (met iemand), het met hem houden, één lijn trekken met, op iemands zijde staan. 2) tr. aanlokken, aanhalen.

   - Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANHOUDEN, wkw - aan het branden houden, aanbranden, liefdesbetrekkingen hebben.

aanhang

aonhange, hing aon, aongehange de dupe zijn

aanhalen

onheus

aanjagen schrik ònjaoge - bang maken

eau de cologne, Keuls water, reukwater

aankijken

1. werkwoord

   aantobben, aansukkelen ònklôote - klotte aon - ongeklot (met vocaalkrimping) ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij klot aon

   - Cees Robben - We klôoten hier zó mar aon

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - mar ònklôote meej sint Thoomas' hunneke (Si'67) - Maar wat aanrommelen met het hondje van Sint Thomas

   - WBD - III. 1. 4:54 'aankloten' = aarzelen; 371 'wat aankloten' = stuntelen

   - Stadsnieuws - et schiet nie op, hij leej mar en biet je òn te klôoje (041006)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - = aanrommelen, ongeïnspireerd werken (ook: ònmèùkeïe)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. intr. aankleuten, aankloten; Ge moet mar wa met em aankleute'; langzaam met iets verder gaan.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - AANKLOTEN (onkloo:te) onov. ww, werken zonder zich al te veel illusies te maken omtrent het resultaat, zijn best doen in het besef van eigen beperkingen en afhankelijkheid.

   - Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - 'onklòòte' ww - zie klòòte
2. werkwoord

   ònknêûpe aanknopen

   - WBD - 'aonknêûpe', 'anknéúpe' (II:1012) - aanknopen van kettingdraden; ook: 'aondraoje', 'andraoje' of 'andrèèje' genoemd

1. werkwoord

   aantobben, aansukkelen ònklôote - klotte aon - ongeklot (met vocaalkrimping) ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij klot aon

   - Cees Robben - We klôoten hier zó mar aon

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - mar ònklôote meej sint Thoomas' hunneke (Si'67) - Maar wat aanrommelen met het hondje van Sint Thomas

   - WBD - III. 1. 4:54 'aankloten' = aarzelen; 371 'wat aankloten' = stuntelen

   - Stadsnieuws - et schiet nie op, hij leej mar en biet je òn te klôoje (041006)

   - Ruud Damen & G.W.J. Steijns, Et Buukske (2008) - = aanrommelen, ongeïnspireerd werken (ook: ònmèùkeïe)

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. intr. aankleuten, aankloten; Ge moet mar wa met em aankleute'; langzaam met iets verder gaan.

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - AANKLOTEN (onkloo:te) onov. ww, werken zonder zich al te veel illusies te maken omtrent het resultaat, zijn best doen in het besef van eigen beperkingen en afhankelijkheid.

   - Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - 'onklòòte' ww - zie klòòte
2. werkwoord

   ònknêûpe aanknopen

   - WBD - 'aonknêûpe', 'anknéúpe' (II:1012) - aanknopen van kettingdraden; ook: 'aondraoje', 'andraoje' of 'andrèèje' genoemd

1. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen - draadmaker (op textielfabriek)

2. onze Co werkte op un wollenstoffefebriek, hij waar daor ònknèûper (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - WBD - 'anknöpster' (II:1012) - aanknoopster: vrouw die 'aandraait'

   - Henk van Rijen - = òndraajer, man die de 'kettings' aan het kettingraam knoopt.

1. werkwoord

   ònkoome - kwaam aon - òngekoome aankomen, aanraken

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Ge meut er nie ònkoome.

2. aankomen, in gewicht toenemen

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Hoeveul is ze òngekoome?

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - ik moes òssebloed drinke óm òn te koome

3. (er) aankomen, arriveren

   - Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANKOMEN - aankomen, arriveren, groeien, bloeien

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANKOMEN - beginnen (twist, brand); groot worden (kind, gewas); voegen, passen; iemand hooren aankomen - iemands inzicht raden.

aanlanden, ergens arriveren, terechtkomen

aan laten, niet uitmaken ònlaote - liet aon - òngelaote

aanleren

aanleg, talent, geschiktheid Hij heeter ginnen ènlèg veur. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLEG zelfstandig naamwoord mannelijk : Hij heeft geenen - voor . . . (muziek, studeren)

1. werkwoord
   - ònlègge - li aon - òngeleej; praes.: hij leej aon

2. de arbeid aanvangen; een tocht onderbreken; een café bezoeken

   - Bij mene vurregen baos moes ik om aacht uur ònlègge.

   - Zumme bij 't Dòrsteg Hèrt ònlègge?

   - Interview Hermans - 1978 - ge had nie veul sènte, ge kost nie veul ònlègge èn mènne kastelein, assie oe kènde dan pofte ie wèl (transcriptie Hans Hessels, 2013)

3. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. . . . 5) inchoatieve waarde heeft het ww. in ' ene meet aanlegge' het eerste begin maken met de bouw van een mijt. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLEGGEN, onlè:, wkw. Het goed - ; doelmatig handelen

1. werkwoord

   aanlopen; duren Komt nog mar is ònlôope.

   - WBD - III. 4. 4:120 'aanlopen' = duren

2. ònlôope - liep aon - òngelôope Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANLOOPEN uitblijven: het zal nog een jaar - eer dat het werk gedaan is.

aanmaken ònmaoke - mòkte(n)aon - òngemòkt Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANMAKEN - gereed maken (stoof, kachel); bijleggen: hij alleen kan het opnieuw - .

Frans Verbunt - aanrommelen

1. werkwoord

   aannaaien

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Zich gin ooren òlaote naoje.

2. ònnaoje - naojde(n)aon - òngenaojd Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANNAAIEN - ge zult hem geen ooren - (niets wijsmaken, d. i. : hij is geen ezel) Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANNAAIEN - spr. iemand ooren aannaaien

1. werkwoord

   aannemen

   - Cees Robben - dan zèède òngenoome

   - Gezegde: goed van ònneeme - goedgelovig

2. ònneeme - naam aon - òngenoome in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij nimt aon Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANNEMEN: een boodschap aannen , als lid opnemen; hij is goed/slecht van aannemen (leert gemakkelijk / moeilijk) Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANNEMEN: goed, gemakkelijk, slecht, moeilijk van aannemen zijn - . . leren

onnozel; beklagenswaardig

1. bijwoord

   PM overdreven, onnodig, geweldig, enorm

   - Cees Robben - Hijs onnut stèèrik... dieje Jan.. (19600226) - Cees Robben - [Onderwijzer tegen leerling] Gij Pietje.. de drie trappen [van vergelijking] van sterk.. ..stèèrik, mister.. onnut stèèrik en t pèèrd van Jantje Groenen, mister... (19700821)
2. naam

   Frans Verbunt - 'onnut veul geld' - geweldig, enorm veel geld

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ONNUT, als bw - in hoge mate of zelfs in overdreven mate; onnut groot, onnut sterk

3. Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - onnut bw - extreem, zeer, geweldig

   - WNT - ONNUT - van zaken: niet van nut; van personen: onbruikbaar

aanpassen ònpaase - paaste(n)aon - òngepaase Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANPASSEN - Een kleedingstuk, schoenen - -. Men bezigt meer 'passen'.

oneven uit Frans 'impair' A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - In de verb. 'paor of onpaor' (kinderspel) Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ONPAAR (uitspr. ompaar) bvw. oneven (van getallen)

1. werkwoord

   begaan Toine Raaijmakers (informant) - aanmodderen, zo maar bezig zijn; lòt em mar ònpertije - laat hem maar begaan/ betijen, zijn gang maar gaan

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Laot um mar aonpartije, hij is nie gewôôn, maar kaaigek (23-10-1963)

2. Toine Raaijmakers (informant) - Lòt en mar wè-d-ònpertije - Laat hem zijn gang maar gaan

   - is eigenlijk een misvorming van ònbetije

Pierre van Beek - hard werken, flink doorwerken

1. werkwoord

   'ònschiete' in kindertaal; kleding aantrekken

   - ònpiepe - piepten aon - òngepiept

2. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANPIEPEN - in de kindertaal 'aanschieten': me zullen oe' fraksken is aanpiepen.

ww., zw . aanaarden met de ploeg (van aardappelplanten)

1. werkwoord

   aanranden

   - ònraande - raande(n)aon - òngeraand

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANRANDEN - aanvallen om te berooven; aanklampen: de kleermaker randde hem op straat aan voor zijn schuld.

aanraken

1. werkwoord

   aanprijzen, aanbevelen, recommanderen

   - Cees Robben - ik zal em ònrikkemendeere

   - ònrikkemendeere rikkemendeerde (n) aon - òngerikkemendeerd

2. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanrekonmanderen, aanbevelen.

   - Enquête over Je favoriete Tilburgse woord op Facebookpagina Je bent een echte Tilburger als... maart 2013 -

1. naam

   Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'net of w'uit ons neus bloejen' Om verwantschap aan te duiden ons moeder, ons oomaa, ons Miet ; onze paa (= vader)

   - A.J.A.C. van Delft - Alles wat tot een huishouden behoort, spreekt men aan met "ons". Zoo zegt men: onzen vadder, ons moeder, onzen hond, ons kat, enz.(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Cees Robben - Dees zèn dons; èn zèn dè döllie? [onze kinderen; en die van jullie]

   - Cees Robben - Ik zie ons moeder zôo nòg staon

   - Cees Robben - èn naa gifde ons grutje èn onzen grutvadder en schôon hendje

   - Cees Robben - Onzen Lieven Heer gong ze zuuke; . . . . , zi ons taante Wies;

   - Mar goed. Om nog is op die van óns trug te koome. (Jos Naaijkens; De kèrstman die mar nie vol kwaam; CuBra, ca 2005)
   
   ► onze
2. naam

   Dirk Boutkan (1996) - (blz. 60) onze/ons kènder, onze/ons vraawe (blz. 59) onze paa, bruur, neef, zwaoger, onz ôom, onzen/onz oopaa A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - óns aaw hèùs is afgebraand In het bijzonder gebruikt om de echtgenote aan te duiden

   - Cees Robben - Dan is ons vrouw den baos.

3. C.J. Verhoeven, Haorese woorde, spreuke en gezegdes (2007) - ONS: d'ons - die van ons, mijn vrouw Piet van Beers Wie tuinbonen wil eten moet Februari niet vergeten: Dè vraogt mar Aon ons Kee. (With Love; 1982-1987)

   ► den onze

1. werkwoord

   aanschaffen

   - Cees Robben - we han toch veul beeter ene goejen bok kunnen ònschaffe;

   - Cees Robben - Ik hèb mar en nuu klok òngeschaft;

2. ònschaffe - schafte (n) aon - òngeschaft Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSCHAFFEN wkw. zeldz . , 'aankoopen',

1. werkwoord

   aantrekken (van kleren) Ge schiet tòch wèl ne jas aon meej zon kaaw.

   - Cees Robben - dan kundem sebiet wir ònschiete;

   - Cees Robben - 't is den liste keer dè ge menne jas aonschiet

   - ònschiete - schôot aon - òngeschoote

2. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. tr. + intr. aanschieten 1) tr. garven en schoven met zekere snelheid werpen naar de persoon die ze optast; 2) (een of ander kledingstuk) snel aantrekken. J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - AANSCHIETEN, een hemd of rok, of ander kleedingstuk, voor 'aantrekken' . K. Heeroma - Brabants uit de 18e eeuw (woordenlijsten Verster,1968) - AANSCHIETEN - aandoen (bij Hoogstraten aangetekend) Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSCHIETEN: kleedingstuk haastig aantrekken

   - Van Dale aanschieten - haastig aantrekken (van kleren)

aanslag (i. a. b.) Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'aonslag'

1. werkwoord
   - ònslaon - sloeg aon òngeslaon; geen vocaalkrimping; ik slao - gij slaot - hij slao

2. aanslaan Henk van Rijen - aanspreken, aanbreken, beginnen te gebruiken Kees en Bart - Tilburgsche Post ca. 1930 - 'nooit hoog aongeslaon'

   - WBD - 'aonslaon (of: òn- ?) (II:1039( - aanslaan

3. Henk van Rijen - 'Dè seklaade aaj zu me onderaand us ònslaon'

   - WBD - III. 3. 1:379 'aanslaan' = salueren

4. kreunen, jammeren van pijn

   - WBD - III. 1. 4:255 'aanslaan' = luid schreien

5. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - st. ww. intr. aanslaan 1) met overdreven ophef gewagen van; 2) heftig kreunen of jammeren van pijn. Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Toen hadde nòg die tuuberkuulooze koeje, hoen völleghèd dè was, dè hèbbe ze op et momènt, dè hèbbe ze gòddank nie mir. Mar ôot dèsse dervan ònsloege man dègge der niks mir meej kost doen! (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

   ► Klik hier voor audiofragment)

1. werkwoord

   aanslepen; aanslijpen

   - Cees Robben - ik krèèg dees jaor de honde mar nie òngesleepe;

   - ònslèèpe slipte aon - òngesleepe

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSLEEPEN - met moeite aanbrengen ; AANSLIJPEN Ne punt aanslijpen (fijner slijpen) Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSLEIPEN - lang duren, langdurig zijn, aanslepen

1. werkwoord

   aansluiten

   - WBD - III. 4. 4:201 'aansluiten' = grenzen; ook 'raken', 'aanliggen'

2. ònslèùte - slôot aon - òngesloote Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSLUITEN - aan een ander voorwerp sluiten of passen.

1. werkwoord
   - WBD - III. 2. 3:281 'aansmoren' = roken
2. bijwoord

   ons nèffe onze buren, de buren Ak vruuger meej Nètte van bij ons nèffe wo praote, dan liep ik den hòfpad op riep oover de hèg. (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2002)

1. werkwoord

   aanspannen

   - ònspanne - spande(n) aon - òngespanne

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPANNEN - dicht op een spannen

1. werkwoord

   aanhechten, vasthechten Pierre van Beek - met een speld dichtmaken (van een luier) Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPETEN - aanspelden: zij heeft den kraag van het kleed maar aangespeet.

   - WNT - AANSPETEN bedr. zw. ww. Uit 'speten' aan een spit doen, en 'aan' (bw), in de zin van aanhechten; eigenlijk het braadspit of een zilveren of houten speetje door het voorwerp steken en het zoodoende vasthechten.

2. Joos SPETEN ww, overg. = spelden (affigere acicula; hij speette het kruis op mijn borst. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aanspeten, aanspelden: enen doek, ene nuizek (neusdoek) aanspeite. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSPETEN - aanspelden

aanspraak, gelegenheid om mensen te spreken, voordracht De kènder moesen en ònspraok doen - De kinderen moesten een voordracht houden/ versje opzeggen Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPRAAK - zelfstandig naamwoord vrouwelijk ; zonder mv. Alleen van meisjes gezegd en meestal in de uitdr. : aanspraak hebben, d. i. aangesproken worden. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANSPRAAK - aanspraak hebben - verkeeren, sprek, van eene jongedochter, gevrijd worden.

aanspreken Pierre van Beek - aandere manne ònspreeke - hogere instanties om hulp aanklampen ònspreeke - spraak aon - òngesprooke in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij sprikt aon Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSPREKEN wkw - Tot iemand het woord richten.

1. werkwoord

   aanstaan

   - Cees Robben - jouwen meens stao mèn nie aon; dè stond mèn wèl aon;

2. ònstaon - ston(d) aon - òngestaon Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTAAN - wkw - bevallen

1. werkwoord

   aansteken, aan het branden brengen, besmetten

   - WBD - (III. 2. 1:264) ònsteeke = aansteken, ook aandoen (v. d. lamp)

   - WBD - III. 2. 3:161 'aangestoken' = wormstekig

   - ònsteeke- staak aon - òngestooke

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTEKEN wkw - het vuur, het licht, eene pijp - ; meer: in brand doen. contact zoeken met een meisje

   - Audioregistratie 1978 - Meej vrije? Vrije, dè, huhu, dè was toen meej, dè was en moejlekheid! Dan ginge ze ze ònsteeke, zin ze vruuger! Ik gao ze ònsteeke, ik gao ze onsteeke zin ze dan! Èn as dè mèske vuur gaaf, dè was, dè was dè dè goed kwaam! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

aansterken, consolideren

1. werkwoord

   aanstellen, benoemen; zich abnormaal gedragen Stèlt oewèège nie zo aon!

   - WBD - III. 1. 4:96 'aansteller' = hansworst

   - ònstèlle stèlde(n) aon - òngestèld

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTELLEN - in dienst stellen

Frans Verbunt - parmantig aan komen stappen Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - 'onstiefele' ww - met vaste tred naderbij komen

aanstaande

1. werkwoord

   aanstoten ònstôote - stotte(n) aon - òngestôote Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANSTOOTEN - Meest in wederkeerige of lijdende vormen met de bet. v. slecht, zonder smaak gekleed gaan.

   - Cees Robben - Prent van de week 30-08-1985 Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.
2. naam

   ont sluw, kwaadaardig, met slechte bedoelingen

   - Voorbeeld Sterenborg - o nte kapoen - gehaaid persoon, grote deugniet

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - "ge zult em nie licht kraigen, doar is ie te ont veur (te slim)"

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - '"t is 'nen onte mensch (zedeloos mensch)"

   - Cees Robben - Cees Robben; t Was unne bekaampige meens.. (...) Daorbij was ie nog ont ôôk... (19691107) - Cees Robben - Nie ont mar pront.... (19850830) - Cees Robben - Mar het mar ginne bangen... Ik ben ginne onte meens... (19641127) - Cees Robben - Op zon onte menier (19780512) - Cees Robben - Dè waar n heele onte streek... (19611020)

   - Henk van Rijen - ba, wè zèède gè tòch en ont mènneke - een vervelend kereltje

   - Frans Verbunt - en onte taante - een gehaaide tante

   - Vruuger zeeje ze dè Tilburgers nie ont mar pront zèn. Òf ok wèl: Nie lammenteere mar akkedeere. (Ed Schilders; Wè zeetie?; website Brabants Dagblad Tilburg Plus 2009)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ONT bn, volgens - WNT - is een 'onter': 'iets dat slecht is in zijn soort' en houdt het woord verband met 'ont' en 'ontig', 'die thans nog in meer zuidel. gewesten in den zin van 'slecht, vuil' gebruikt worden.

   - J. H. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal-eigen(1836) - ONT. Men zegt hier een 'ont mensch', niet alleen voor een vuil mensch, gelijk elders, maar ook voor een slechts mensch (homo malus, homo nequam). ONT is wsch. verkorting of zamentrekking van 'onnut' of 'ontijg';

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - ónt, bijvoeglijk naamwoord - smerig, vuil 'enen onten boer'; hij is ont (in zijn woorden) = gemeen.

   - Vrom. De opvatting van Hoeufft dat dit woord ontstaan kan zijn uit onnut kan ik delen, zijn mening dat ontijg aan de basis ervan zou liggen echter niet. Het verband met Deens/Zweeds ond is dus waarschijnlijk ook te verwerpen, (brief 4 XII. 85)

   - A. Weijnen, Etymologisch dialectwoordenboek (1995) - ont - vuil, gemeen (wnbr., zholl., nbet., bommel., Mierlo)

   - WBD - (III.3.2:31) ont doen, ont spelen = vals spelen; ook; foezele, foetele

   - WBD - (III.1.4:27) 'ont' - slim; 76 'ont' = gemeen

   - WBD - (III.4.4:237) 'ont' = vuil, smerig

Pierre van Beek - z'n gang gaan Pierre van Beek - lòt em mar òntamboere - laat hem zijn gang maar gaan

aantekenen, in ondertrouw gaan

kwaadaardigheid

1. werkwoord

   aantuigen

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Gè zit ôk goed in oew vléés. - Jè, jè en t is ammaol ècht, nie aongetuigd, gelèk van mn ège (23-02-1972)

   - Ik heb dees jaor nie veul wèèrk mee den kerstbôom oprèùme èn over en jaor wir òntèùge, zi smoeder vurrege week nog tege mèn. (Jos Naaijkens; De kèrsbôom in de dôos; CuBra, ca 2005)

   - Bij ons vruuger tege kerst/ kwaam er veul bij kèèke./ Den kerstbôom wier toen aongetèùgd /waor alles vur moes wèèke. (Jos Naaijkens; Et Kèrstklêed; CuBra, ca 2005)

   - WBD - optuigen (v. e. paard)

   - WBD - III. 1. 3:9 'aantuigen' = zich verkleden

   - WBD - III. 1. 4:166 'aantuigen' = uitdossen

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. aantuigen 1) optuigen, het (ge)tuig aandoen;

2. 2) hetz. als betö.ge(n): We mossen dätte nog aantöge, d. i. aanschaffen.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANTUIGEN - het getuig aandoen; fig. aankleeden

zichzelf iets niet gunnen

onthand

onthouden (in beide betekenissen)

w erkwoord, sterk

aantrekken òntrèkke - trok aon - òngetrokke

ontschieten, uit het geheugen verdwijnen; ontglippen ontschiete, ontschôot, ontschoote

1. werkwoord
   - ònvatte - viet aon - òngevat

2. aanpakken (ook figuurlijk voor geld aannemen)

   - Cees Robben - Ze waare wel van vat-aon

   - Cees Robben - Nou oopaa, gij vat nogal aon!

3. Uit het weekblad Groot Tilburg, dat tussen 1939 en 1946 verscheen. De tekening van Frans Mandos van een professor voor een schoolbord dateert uit 1939 en was het vaste kader van de rubriek 'Cursus in Tilburgs'. Lezers konden korte Tilburgse zinnetjes insturen, die op het schoolbord werden afgedrukt.

1. bijwoord

   onnodig, nutteloos, overdadig;

   - Toine Raaijmakers (informant) - Ge moet oew gèld nie ónverdoens ötgeeve; ónverdoense dinger - prullerij, waardeloze spullen

   - Ze beschaoiige de boel hier nie onverdoens. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Cees Robben - t Is nie onverdoens verdaon... (19580426) - Cees Robben - Dn rèègen viel in overdaod/ Zôô onverdoens in steeg en straot (19600902) - Cees Robben - alles is te gribbel-de-grabbel gegooid... en hil de mieter onverdoens verdaon... (19650205)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 05 08 - Zò onverdoens m'n centen kwèt / Dè vèn ik toch mar zund.

   - Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - iets ónverdoens ópmaoke ('86) - onnodig geld verspillen, dooreten terwijl men al genoeg heeft

   - Cursus in Tilburgs krantenrubriek circa 1940 - (l6) 'Ge mot die lucifers nie zò onverdoens verschrappe'

   - Stadsnieuws - Ge moet dè nie onverdoens opmaoke; daor is et vus te köstelek veuir. (251006)

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - ONVERDOENS, in de uitdr. 'ten onverdoens' - zonder enig nut of zin. Blz. 83: eenzinloze verkwisting, een uitgave, inspanning of consumptie waar niemand van genoot en die tot niets leidde.

   - Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - onverdoens bw - onnodig
   
2. bijwoord

   onverschilleg zonder verschil, het maakt niets uit

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Asser ene, ene klèène kwaam hier òf daor, onverschilleg, dan ging zon vroedvrouw, die ging er meej, hè, omgewikkeld in den èèrem meej en paor (???) erooverheene èn dan ging ze der meej nòr de kèrk èn dan wier zon kind gedopt èn dan kwaam et wir tèùs! Klik hier om dit bestand te beluisteren

Henk van Rijen - onverstandig iemand

aanvollen

aanvragen ònvraoge - vroeg aon - òngevraoge Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANVRAGEN - officieel mondeling of schriftelijk om iets verzoeken.

aanvoelen

1. zelfstandig naamwoord

   begin, aanvang Pierre van Beek - onwèèrk maoke - iets beginnen, aan de draai brengen

   - C. Verhoeven, Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - Herinneringen aan mijn moedertaal (1978) - AANWERK (onwèèrek) o., het aanwerk maken: voorbereiding treffen, b. v. voor een flinke ruzie, uitlokken.

2. A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zelfstandig naamwoord o. aanwerk, begin 'Wie heiget aanwaerk gemakt? - Wie is er met de twist begonnen? Et aanwaerk is gemakt - Het begin ie gemaakt (van een of ander werk gezegd).

aanweven

aanwijzen

WBD, III. 4. 4:282 'onwicht' = onbelangrijk, ook 'ongewichtig

1. naam

   komt onze paa zondag meejeete? hout spròkkele in de bosse van onze grutvadder - in de gemeentebossen Dirk Boutkan (1996) - (blz. 59) onze bruur, onzen oopaa, 'onz ôom (niet: onzen ôom), onze paa

   ► ons
2. naam

   mijn man, echtgenoot

   - Pierre van Beek - "Den onze" zal "die van ons" nooit 'n lel om der oren geven, zegt 'n moeder, die bedoelt, dat haar man de kinderen niet slaat. (Zo'n uitdrukking houdt iets patriarchaals in). (Nieuwe Tilburgsche Courant; Dialect en spreekwijzen; 6 december 1958)
   ► ons

1. werkwoord

   aanzeggen, verwittigen, aankondigen

   - WBD - III. 3. 1:358 'aanzeggen' = dagvaarden

   - WBD - III. 3. 3:319 'het aanzeggen' (rouw)

2. ònzègge - zi aon - òngezeed A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - zw. ww. tr. - aanzeggen, (mondeling) bekend maken, aankondigen Jan Naaijkens, Dè's - Jan Naaijkens, Dè's Biks (1992) - (1992) - 'onzègge' ww - aanzeggen

1. werkwoord

   aanzetten

   - WBD - grijpen (beginnen te gisten: de eerste verschijnselen v. d. gisting, in een brouwerij)

2. Mandos - Brabantse Spreekwoorden (2003) - de voor ònzètte ('87) - een begin maken Henk van Rijen - witte waortie meej kwaam òngezet? - weet je wat hij meebracht? Henk van Rijen - wòr komde naa wir meej ònzètte? - wat/wie breng je nu weer mee?

   - ònzètte - zètte(n) aon - òngezèt

3. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANZETTEN - aanwakkeren Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANZETTEN - beginnen, aanvangen van een werk

1. werkwoord

   aanzien, bekijken

   - Cees Robben - agge jou ònziet;

   - Cees Robben - zien wij mekaar mar èfkes aon;

   - ònzien - zaag aon - òngezien

2. Leo Goemans - Leuvens taaleigen (1936) - AANZIEN - In de bet. van 'houden voor', 'achten' is het ww onscheidbaar; in de werkelijke zin van 'bekijken' wordt meer 'bezien' gebruikt. Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - AANZIEN - Frans: regarder (.zowel scheidb. als onscheidbaar): Ik aanzien hem voor geene' goeie. / Ik zien hem veur geene' goeien aan; wachten, geduld nemen. Aanzien wordt verbonden met 'veur', niet met 'als'.

1. zelfstandig naamwoord

   Van Rijen: goulardwater ; loodacetaat tegen huidaandoening

   - - Van Dale - GOULARDWATER - genoemd naar de Franse arts Goulard, die het in 1760 introduceerde; verkoelend en opdrogend heelmiddel, een oplossing van loodacetaat in alcohol, verdund met water (eau de Goulard)

2. De publicatie waarin Thomas Goulard zijn vinding bekendmaakt (1751) - bron: www.gallica

1. zelfstandig naamwoord

   1. het oog, de ogen, oogje

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Haawt Gòd vur ôoge èn de haand vur oew gat, dan zal oe niks ontvalle.

   - "Meens, kijk toch 'n bietjen uit oe soep-ooge!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940)

   - Èn ok zen ôoge waare niemir al te bist. (Henriëtte Vunderink, Vergeefse mankemènte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - zen ôoge

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: Dè zèn de èlf ôoge nie (D16) - Daar is weinig kans op.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: Hij stikt Gòd de ôogen èùt (v- Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1969) - gezegd van iemand die ondanks dat hij het goed heeft, altijd klaagt en meent te kort te komen.

   - Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1972) - moeten trouwen (Vrouwen menen aan de ogen te kunnen zien of iemand in verwachting is.)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: et wiegestrôoj zit nòg in zen ôoge ('7l) - hij is nog niet droog achter zijn oren

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: zó zèùver as en ôog vól matèrrie (N. Daamen, woordenlijst 1916:) - zo schoon (?) als een oog vol etter: dus niet schoon

   - WBD - 'óóge' (II:974) - ogen; ook: 'heejveléúchskes' (heveloogjes) [?]

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - ek gao èfkes men ôoge verschiete - ik ga even een dutje doen.

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - schèèl ôoge geeve - jaloezie opwekken

   - Interview Hermans - 1978 - dronkenschap - dè was en dwèèltocht, war, toedè we tös kwaame èn dan laagen ons ôogen al en bietje boovenop èn dan kwaame we tèùs èn dan viele we in de bèdsteej oover ons moeder heen omdè ge zat waart!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - III.1.1:71 'oogklep', 'oogschelp', 'deksel v. h. oog' = ooglid

3. 2. boomknop waaruit scheuten of loten tevoorschijn komen

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: zó veul ôoge, zó veul vèège (N. Daamen, woordenlijst 1916:)

4. 3. vetringen in de soep

   - Omdè de kender daor niks van snappen lee-t-ie verder uit: "hoe vetter ik wor, hoe kleiner m'n oogen worren. Mee soep is 't krek aandersom; hoe vetter, hoe grotter oogen erop! Hi, hi, hi!... Dès 't verschil tusschen mijn en soep." (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Soep meej ôoge soep met vetringen; vleesbouillonsoep

1. zelfstandig naamwoord

   1. het oog, de ogen, oogje

   - Miep Mandos-v.d.Pol; Aantekeningen Brabantse spreekwoorden - Haawt Gòd vur ôoge èn de haand vur oew gat, dan zal oe niks ontvalle.

   - "Meens, kijk toch 'n bietjen uit oe soep-ooge!" (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; De nuuwe dokter; feuilleton in 4 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 27-1-1940 17-2-1940)

   - Èn ok zen ôoge waare niemir al te bist. (Henriëtte Vunderink, Vergeefse mankemènte, uit: Tis de moejte wèrd; 2011)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - zen ôoge

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: Dè zèn de èlf ôoge nie (D16) - Daar is weinig kans op.

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: Hij stikt Gòd de ôogen èùt (v- Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1969) - gezegd van iemand die ondanks dat hij het goed heeft, altijd klaagt en meent te kort te komen.

   - Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1972) - moeten trouwen (Vrouwen menen aan de ogen te kunnen zien of iemand in verwachting is.)

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: et wiegestrôoj zit nòg in zen ôoge ('7l) - hij is nog niet droog achter zijn oren

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: zó zèùver as en ôog vól matèrrie (N. Daamen, woordenlijst 1916:) - zo schoon (?) als een oog vol etter: dus niet schoon

   - WBD - 'óóge' (II:974) - ogen; ook: 'heejveléúchskes' (heveloogjes) [?]

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - ek gao èfkes men ôoge verschiete - ik ga even een dutje doen.

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - schèèl ôoge geeve - jaloezie opwekken

   - Interview Hermans - 1978 - dronkenschap - dè was en dwèèltocht, war, toedè we tös kwaame èn dan laagen ons ôogen al en bietje boovenop èn dan kwaame we tèùs èn dan viele we in de bèdsteej oover ons moeder heen omdè ge zat waart!. (transcriptie Hans Hessels, 2013)
   
2. zelfstandig naamwoord
   - WBD - III.1.1:71 'oogklep', 'oogschelp', 'deksel v. h. oog' = ooglid

3. 2. boomknop waaruit scheuten of loten tevoorschijn komen

   - Mandos - Brabantse spreekwoorden: zó veul ôoge, zó veul vèège (N. Daamen, woordenlijst 1916:)

4. 3. vetringen in de soep

   - Omdè de kender daor niks van snappen lee-t-ie verder uit: "hoe vetter ik wor, hoe kleiner m'n oogen worren. Mee soep is 't krek aandersom; hoe vetter, hoe grotter oogen erop! Hi, hi, hi!... Dès 't verschil tusschen mijn en soep." (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 2; 16-10-1929)

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Soep meej ôoge soep met vetringen; vleesbouillonsoep
5. werkwoord

   ogen, uitzien, een indruk wekken

   - Theo de Wijs; correspondentie met Cees Robben, bezorgd door Guido de Wijs - Ge mot oew oôge béter opmaoke, dè oôgt mir! (10-01-1970)

ogenblik

1. zelfstandig naamwoord

   ooi

   - WBD - vrouwelijk schaap, ook 'gèrm' genoemd of 'schaop'
2. zelfstandig naamwoord

   ôojeklonje eau de cologne

   ► onjeklonje

eau de cologne, Keuls water, reukwater

ooievaar

1. bijwoord

   ook, eveneens

   - Toine Raaijmakers (informant) - Mar dan dik et ók ôok. - Maar dan deed ik het ook beslist.

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - eete zullie ók gèère kèès?

   - Henk van Rijen - lap et em ok es! - doe het ook maar eens!

   - A.P. de Bont, Dialekt van Kempenland (1958-2005) - ók, voegw. en bijw. 'ok' - ook

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OK bijwoord - ook, Frans: aussi
2. bijwoord

   ook

   - Dialectenquête 1876 - ik ben tevreeje; zêde gê 't oak?

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OOK, Kemp. ok bijwoord, Frans: aussi

1. zelfstandig naamwoord

   oom als achtervoegsel

   - Cees Robben - Piet-oom ((19810508)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 77 12 29 - We meuge Tiest-òòm nie vergeete. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 57 12 27 - Sjarelòòm die wil konjak (...)Jaonusòòm n glaoske wèn... - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 60 01 15 - ze Willemòòm, die skoeter rijdt... - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 61 05 26 - Anneke van onze Tiestóóm - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 80 04 10 - Driekusòòm haauwt nie van sjouwe / Alles doetie op zn gemak. - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 59 05 15 - ze Tienusòòm, die tuinman is... - K. de Beer - Tilburgs Bijnamenboek (2000) - Kees-ôom, Peer-ôom, Sjèf-ôom = gebr. Van Boxtel (blz. 27)

   - Piet van Beers Laandhonger: M'n schôônvadder ha wè bos en wè laand van Kees-omke's ge-orve. (With Love; 1982-1987)

   - Piet van Beers Unne mooien open dag: Mar Jaonusoom die kent gin maot ..(With Love; 1982-1987)

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks: Janòòme, Pietòòme
2. zelfstandig naamwoord

   oomaasfiets omafiets - oma's fiets

   ► pestôorsfiets

oomzegger

opa

open

kruisloze broek, vroeger gedragen door oude vrouwen; ze konden dan gemakkelijk hun behoefte doen Bron: Geheugen van Nederland

grootmoeder oopoe zien uitdrukking

oor

oremus Latijn: Laat ons bidden.

oorvijg

ooit, eens, weleens

autoscooter (kermisattraktie)

overbijter

1. bijwoord

   over

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg -

2. oover drie weeke, oover de schaansmuur; gaotie nie oover?

   - Dialectenquête 1887 Willems - oover aanderse dag - om den anderen dag

   - Van Rijen: 'oover den hòfpat achterom, via de achterdeur

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks: oover vz, bw over

overeind

in ooverènsie - overcompleet, te veel uitdrukking: In ooverènsie - overcompleet, overschietend, overblijvend

overgaan, voorbijgaan oovergaon - ging/gong oover - oovergegaon

overhaler; in de schoenenfabricage

overheen

1. zelfstandig naamwoord

   verhuizing

   - Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven, De Tilburgse Koerier 63 06 14 - De Guust was aon den ooverhèùs/ alles stond ooverènd/ Ik snap nie zeetie tot zen vrouw / wégge begonnen bènt.

2. ooverhieuw verleden tijd van ooverhaawe [nog niet opgetekend] overhield

   - Van de lepkes diesse overhieuw heesse innen regenjas vur mén gemokt. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 15 december 1944)

overhoop

laatst, onlangs

voltooid deelwoord van oovermistere overmeesterd, overspannen

opnieuw

opnieuw

Uitdrukking - Cees Robben - Zn ôôge overschieten... [even de ogen dichtdoen, een dutje doen] (19800314) er over schieten, ongehuwd blijven - Mar jè, hij waar bang dèttie der aanders over zô schiete, dus hij lösterde nie nor mèn. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.) ooversprong oversprong; kinderspel

verhuizen

1. bijwoord

   op

   - Dialectenquête 1876 - ùp (met klinker van Frans oeu)

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - op slòt van zaoke - per slot van rekening

   - Van Rijen: óp de middag - in de namiddag

   - Van Rijen: óp en aander slaope - logeren

   - WBD - (III. 2. 1:395) op, hèl = wakker

   - Jan Naaijkens, Dè's Biks: op vz., bijwoord - op

2. Albert Servaes - Oogstende boeren; 1905

opbinden

opblazen

1. zelfstandig naamwoord

   Foto: CuBra bölleke balletje, bolletje, hoofdje, rond bierglas

   - Rolf Janssen; We hebben gezongen en niks gehad, 1984 wereldbùlleke - wereldbolletje

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1954-03-13 - Kekkis Merie... Twidderaande sôôrt kès... Böllekes kès... en kemène kès...

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek, 1998 - ge mot nie òn dè bölleke pölleke - je moet niet aan dat balletje peuteren

   - Karel de Beer; Tilburgs Bijnamenboek, 2000 - bölleke Tevoore - pastoor Tervooren

   - J. Cornelissen & J.B. Vervliet; Idioticon van het Antwerpsch dialect, 1899 bolleke(n) - verkleinwoord van bol
2. zelfstandig naamwoord

   böllekesdoot Boldoot; merk eau de cologne

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-09-16 - Onjeklonje van Böllekesdoot is de beste, zegge ze!

   - Jan Jaansen (pseudoniem van Piet Heerkens svd); Oome Teun in den trein; Nieuwe Tilburgsche Courant, 1939-09-16 - ...en dan nog twee fleschkes onjeklonje van Böllekesdoot.
3. werkwoord

   bòllieje zich moeizaam voortbewegen, bijvoorbeeld door hoge sneeuw

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven 1965-05-14 - den hillen dag speulen en rondbollieën...

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 - bollië - slenteren

   - WBD III.1.2:122 bollien - rondslenteren, ronddolen; ook rakken

   - WBD - bòllieje - zwijmelen (van een paard); lopen zonder vaste gang, her en der over de weg, van links naar rechts, ook genoemd hòt naor hèèr

   - WBD III.1.2:139 baliën, bolliën - woest,onachtzaam lopen

   - WBD III.1.2:148 balien, bollien - moeilijk vooruitkomen
4. naam

   Bòls, Baols van Baarle-Nassau; Baarles

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - De Bòlse bus komt dur Allefe. - De bus naar Baarle-Nassau komt door Alphen.
5. zelfstandig naamwoord

   bòlscheut bepaalde afstand, namelijk zover als men een bal kan schoppen of werpen

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - Die woone enen bòlscheut hiervendaon, ...enen bòlscheut wèèd - die wonen niet ver van hier.

   - Nicolaas Daamen; Handschrift Tilburgs Dialect, 1916 - bolscheut - afstand die men met een bal werpen kan

   - Willem van Mook; Het land der Brabantsche week; Nieuwe Tilburgsche Courant 1930-07-30 - Van Tilburg is t mar nen goeien bolscheut ver, ge weet wel, de Beerssen op aon, in t laand van zaolighei

   - Cees Robben; Prent van de Week; Roomsch Leven, 1955-07-16 - t Is toch mar unne bolscheut wîjd... - een redelijk korte afstand - Cees Robben; Prent van de Week; Nieuwsblad van het Zuiden, 1985-05-04 - Van t Krèèvent naor t Kedent is mar unne bolscheut... zisse... Mar t stikt zn gat aanders wèèd aachteruit, en t lekt wel op n Bossche rèès...

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - bolscheut - vrij korte afstand

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen, 1836 - bolscheut - eene verwijdering zoo verre als men eenen bal of bol kan werpen

   - C. Verhoeven; Herinneringen aan mijn moedertaal [Udenhouts], 1978 bolscheut - kleine afstand, zover men een bal kan gooien, of schieten; nn bolscheut of anderhalf

   - WNT - ook bolsgooi of bolworp.
6. zelfstandig naamwoord

   bòltje baaltje

   - WBD bòltje rugnet; vliegennet dat over de rug van het paard gehangen wordt, ook genoemd vliegedèk
7. zelfstandig naamwoord

   böltje builtje, zakje

   - Voorbeeld op systeemkaart Sterenborg - int böltje praote - smoezen, achterbaks praten

   - Naarus (pseudoniem van Bernard de Pont); Groot Tilburg, 1941; CuBra - Hoe genoegeluk dèch ge bij Sjef Woestenberg in builtje tebak haolde...

8. Etiket van een shagbuil van Frans Woestenbergh Uitdrukking

   - WBD III.3.1:291 - builtje praten - roezemoezen

   - Jan Naaijkens; Dès Biks, 1992 - in 't böltje praote - zitten smiespelen

   - WTT; Ed Schilders (2022) - met elkaar praten op zachte toon, zodat anderen niet kunnen horen wat er gezegd wordt. Waarschijnlijk is het beeld gevormd doordat de spreker de hand bij de mond hield.
9. zelfstandig naamwoord

   oprisping, opgeboerd maagzuur

   - Gezegde: den vèùlen opbölk krèège - misselijk worden van (te veel) eten

   - Cees Robben - [vrouw tegen drogist:] Nog gèère vur n dubbeltje vur den vuilen opböllik... (19750620)

   - Cees Robben - Wek van den onzen krèèg.. Nou daor zak ginne vuilen opbölk van krèège... [vrouw over haar gierige man] (19650416)

1. werkwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - boeren

   - WBD - III.1.2 - 'opbreken' = zuur oprispen

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ik mot smèèreges gin pap eete; dè blèèf ik hil den dag nòg opbölleke (020507)
2. werkwoord

   opbrènge opvoeden, grootbrengen

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - Van klènsaf aon zèèk opgebròcht van Körvel

1. werkwoord

   opdoen, dee op, opgedaon 1. opdienen

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - het eten op tafel zetten; opdienen

2. 2. leren kennen «Enen blauwe maondag hèb ik toen,/ meej en mèdje omgegaon./ Die hak opt huukske van de straot/ meej et daanse opgedaon» (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Nòg vrij) 3. - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ook: iemand de broek opdoen de verbeelding is niet duidelijk; de betekenis is: iemand zijn vet geven, de waarheid zeggen

   - Piet van Beers Kaorte: Toch hèk ze alle drie de broek opgedaon. Al is den "hoofdprèès" toch men neus vurbij gegaon. (Het zeventiende boekje, 2010)

3. 4. jenever tappen

   - WTT - 2012 -Vruger deejen z'm mee 't half of heel motje op, om wè in huis te hebben as ge volk kreegt of as ge 'ns 'nen aanderen smaok in oeë mond wô't hebben, mar naa zen ze van 'n heel kruikske niemer vies. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)
4. werkwoord

   opdraaje opdraaien; het hoofd op hol jagen

   - Ik heb ze [haar] heelemaal nie opgedraaid en opgevreje! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939)
5. werkwoord

   òpdrêûge

   - Hessels 2020 - Het kind ziet er nu veel beter uit dan kort na de geboorte: - dies nòg goed òpgedrêûgd! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

opfietsen, gaan fietsen

opgaan

voltooid deelwoord van oplègge, bijvoeglijk gebruikt opgelegd

1. w erkwoord, sterk ophouden

   - ophaawe - hiel(d) op - opgehaawe
2. werkwoord

   ophouden in betekenis omhoogsteken, trots zijn op, pronken met - Cees Robben - Ut is n heel schôôn kèènd.. (...) en werd om op-te-haauwe (19580705) andere betekenissen

   - WBD - inhouden van de melk door een koe, ook 'optrèkke' genoemd

   - WBD - III. 1. 4:312 'ophouden' = idem

ophangen

ophopen

opknappen

1. werkwoord

   opjutten, gek maken opjèune - jönde op - opgejönd, met vocaalkrimping; ook vocaalkrimping in tegenwoordige tijd: gij/hij jönt op

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Die kunde gemak opjèùne. - Die kun je gemakkelijk opjutten.

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - t gao zô gééf goed, mar ge môt me nie opjuine (1965)

   - Cees Robben - Ge moet m nie zôô opjuine Toke (19660218)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Jantje wier dur zen kammeraoj opgejönd om bèlleke te trèkke (040309)

   - WBD - III. 1. 4:430 'opjuinen' = de hemel in prijzen

   - Cornelis Verhoeven: OPJUINEN (opjö:ne) ov. ww - gek maken, op slinkse manier iemands geestdrift bevorderen om er dan profijt van te trekken of ermee te lachen.
2. werkwoord

   opkalifaatere opkalefateren, opknappen

   - As ie 'n vrouw krijgt die 'm 'n bietje opkalifatert, dan wor et nog iets fatsoendelijks in de maatschappij... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940)

via enkele treden bereikbare, halfhoge, boven een kelder gelegen kamer

aapje

aanhitsen mogelijk op basis van het geluid om honden weg te jagen: ksst

aanhitsen mogelijk op basis van het geluid om honden weg te jagen: ksst

opkomen

1. werkwoord
   - Van Rijen: opladen

   - WBD - III. 1. 4:232 'zijn eigen opladen' = zich kwaad maken

2. figuurlijk arresteren, meenemen in de politiewagen

   - Iedereen wier opgelaoie èn zoodoende zit ik naa saome meej de naachtburgemister in n cel. (Uit: F. van der Meer, Ferry van de Zaande, verhalen van een echte Tilburger, 2010.)

oplaten

oplappen, verstellen

oplopen

opmaken (in div. bett. )

1. werkwoord

   opjutten, aansporen

   - Ik ha ze allêen un bietje staon op te naaie.(Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007)

   - Cornelis Verhoeven: OPNAAIEN (opnèèje) ov. ww - enthousiast maken met de bedoeling te bedriegen of te profiteren (erop nèèje - erop lostimmeren): lot oew èège nie opnèèje; z'n èègen opnèèje - zich opwinden, steeds enthousiaster of bozer worden. Zie ook: opjuinen, opkloten.
2. werkwoord

   opneeme opnemen, namelijk van sterke drank Om den goeien afloop te vieren zè'k regelrecht nor de Looiersbeurs gestapt en daor hè'k m'n eige getracteerd op drie aawe klaores, die 'k zoo mar stondeweg on 't buffet heb opgenomen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 1; 9-10-1929)

1. zelfstandig naamwoord

   schelm, kwajongen, lastig iemand

   - Paul Spapens et al; Goedgetòld, diksjenèèr van de Tilburgse taol (2004) - tis mar en klèèn opneukerke

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Tis mar en klèèn opneukerke, mar hij heej wèl lef (280307)
2. zelfstandig naamwoord

   klap, vuistsleg

   - Informant Ad Vinken; klap, vuistslag

   - Informant Ad Vinken; hij krêeg me tòch en opneuker

   - WBD - III. 1. 2:42 'opneuker' = oorveeg; ook: 'fleer, draai, klap, klets' enz.

   - A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord mannelijk opneuker - opdonder, opstopper

   - WNT - OPDONDER, n. a. v. synonieme zelfstandig naamwoord in platte taal. De volkstaal kent een aantal synonieme uitdrr. Eenige daarvan zijn afgeleid v. ww die slaan of stompen beteekenen, verg. opdril, opslag krijgen (= afgeranseld worden), en verder: opdoffer, opdokker en opstopper; in navolging hiervan maakte men in scherts andere, die wel schijnbaar van ww waren afgeleid, doch welke ww niet of zeer zelden in de zin van slaan worden gebruikt, b. v. opmepper, opnaaier, opneuker, oppeuter, opwaaier, opzaniker.

3. iets kleins

   - WBD - III. 4. 4:223 'opneukerke' = iets kleins in zijn soort, ook 'geneuk', 'neuk'

opnuut opnieuw

oppassen, opletten

opperleuteraar

1. bijwoord

   opnieuw oppernuut begiene - opnieuw beginnen

   - Dialectenquête 1887 Willems - óppernuuw - herdoens

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'op nuut'

   - ...ieder jaor oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...omdè ge daornao wir oppernuut kost begiene! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...en de stoffen ha'n soms zoo lang gelegen, dè ze weer oppernuut in de mode ware gekome. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) - De meester stopte z'n pijp oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940) - ...en boer Verheie stopte z'n pijpke oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939) - Mee zoo'n schoon mutsken kunde nog 'ns oppernuut aon t vrijen; (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - En aaltij, aaltij oppernuut/ trok me mijn hart naor d'aawe stad... (Piet Heerkens; Zeuventig jaor, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941)

2. Van Rijen: 'oppernuut, oppernuuw, opnuu'

   - WNT - OPNIEUW- In de vormen 'op een nieuw' en 'op het nieuw verouderd.

1. bijwoord

   opnieuw oppernuut begiene - opnieuw beginnen

   - Dialectenquête 1887 Willems - óppernuuw - herdoens

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'op nuut'

   - ...ieder jaor oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...omdè ge daornao wir oppernuut kost begiene! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 31-12-1938 18-2-1939) - ...en de stoffen ha'n soms zoo lang gelegen, dè ze weer oppernuut in de mode ware gekome. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 13-4-1940 24-8-1940) - De meester stopte z'n pijp oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940) - ...en boer Verheie stopte z'n pijpke oppernuut... (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939) - Mee zoo'n schoon mutsken kunde nog 'ns oppernuut aon t vrijen; (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 25-2-1939 18-4-1939) - En aaltij, aaltij oppernuut/ trok me mijn hart naor d'aawe stad... (Piet Heerkens; Zeuventig jaor, gepubliceerd in De Zaaier, bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, 1941)

2. Van Rijen: 'oppernuut, oppernuuw, opnuu'

   - WNT - OPNIEUW- In de vormen 'op een nieuw' en 'op het nieuw verouderd.

1. zelfstandig naamwoord

   getalzijde van een geldstuk

   - WBD - (III. 3. 2:206) oppers (getalzijde van een geldstuk)
2. naam

   òpperst òf mis

   - Interview dhr. Van den Aker - 1978 - obberis - En dan ging et daor meej dè bölleke nèt boove zon sènt, dan liete zem nèt op zon raand valle èn asse dan òpperst was òf mis, dan môogde, òpperst môogde hèbbe mar mis dan môogdem nie hèbbe (transcriptie Hans Hessels 2014)

1. werkwoord
   - WBD - (Hasselt) bijeenploegen (de aarde wordt bij het ploegen in de richting van het midden van de akker gekeerd)

2. A.P. de Bont: zwak werkwoord overgankelijk. - opploegen

oprapen

opruimen

opschèp opschepperigheid, opsmuk ...mar 'k geef himmel nie om den opschep, daor bedoel ik mee, wè de vrouwkes schon en sjiek vènen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

opscheppen, namelijk: zoals iets zich voordoet ...mar gère of nie, ge hed 't te nemen zooas Onze Lieve Heer 't opschept en 't biste is er nie over te lammenteeren. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

opschieten Mandos - Brabantse spreekwoorden: hoe meer volk veur, hoe minder dèt opschiet (v- Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 197l) - gezegd mannelijk b. t. een mis met drie heren

1. werkwoord
   - Informant Toine Raaijmakers - omhoogbrengen van de boven het vuur hangende 'sòpkeetel', via in de haak aangebrachte inkepingen
2. werkwoord

   Van Rijen: aan de zoldering ophangen, opbergen op zolder

opschrijven, namelijk: op de bon geslingerd worden door de politie Hij [een Tilburgse politieagent belast met de sluitingstijd van kroegen] zal oe nog veul liever tien keer worschouwen dan oe eene keer opschrijve. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 4; 2-11-1929)

opslaan (in div. bett.) Kees & Bart (ca. 1935): ''t teveul dè opgeslaon moet worren'

besmeren met boter o. i. d. - nen botteram opsmèère

1. werkwoord

   mogelijk van 'opserveren'; alleen gevonden in verband met het zoeken naar een (tweede) echtgenoot, waarbij een koppelaarster een rol speelt; zie:

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Zal ik veur jou is naor unne goeije kloris uitkèke [?] - Nè, veur men ginnen opgesolferde (13-07-1966)

2. De informatie van - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs werd door - Cees Robben - gebruikt in zijn Prent van de week van 19 augustus 1966.

1. werkwoord

   PM uitvaren, uitvallen, opspelen

   - opspeule - spulden op - opgespuld ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij spult op

2. Cornelis Verhoeven: OPSPELEN (opspeule) onov. ww - op zijn poot spelen, iemand een standje geven, uitvallen A.P. de Bont: zw. ww. intr. 'opspeulen' - opspelen, razen, uitvaren, te keer gaan.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OPSPELEN - opspannen, in gramschap uitvaren; in 't N.: OPSPEULEN

As dè mèn nog is vergund moog zèn, dan zok dè liefst zoo opstaoi meugelijk wille doen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) v- Dialectenquête 1887 Willems - kalm aan v- Dialectenquête 1887 Willems - enen ópstaoje meens - een kalme mens , die alles langzaam doet (Tilburgse Taaklplastiek 175) Van Rijen: 'Ut gong ammòl mar opstaoj aon' - Het ging allemaal maar rustig aan Van Rijen: rustig, kalm, langzaam

1. werkwoord

   opstaan Cees Robben: vruug opstaon dè is gin profèèt;

   - opstaon - stond op - opgestaon; ik stao, gij staot, hij stao op

   - WTT - -2012: de oudere verleden tijd: Toenk vumèrge opstind was t règen. (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

2. A.P. de Bont: onr. st. ww. intr. opstaan, opkomen (van plannen, gedachten, neigingen enz. gezegd. )

1. werkwoord

   opstoken, aanzetten tot kwaad v- Dialectenquête 1887 Willems - zenèègen opsteuke - zich kwaadmaken

   - WBD - III. 1. 4:420 'opstoken' = ophitsen

   - Dialectenquête 1887 Willems - opsteuke - stukte op opgestukt; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij stukt op

2. KAREL. Stil nou en stukt oe égge nie op. (Dialoog Karel en Sjarel , in: Groot Tilburg , 8 december 1944)

   - Cees Robben - En hier kan ik mn èège toch zôô over opsteuke war... (19870403)
3. werkwoord

   Jan Naaijkens, Dè's Biks: 'opsteujke' ww opstoken; Indien afleiding van 'stooke', dan wijziging stamklinker

opstuiven Mandos - Brabantse spreekwoorden: opstèùven as ene zak vol vlooje ('72) - naar alle kanten wegvliegen

1. werkwoord
   - WBD - de koe laten paren, ook 'stiere' genoemd

   - lange ie

2. A.P. de Bont: zwak werkwoord overgankelijk. - opstieren, hetz. als 'sti. jere(n)', maar minder gebruikelijk.

opstoken

optasten, opstapelen

aantal

optuigen

een thuisweefstuk opvouwen/oprollen

optrekken, opdonderen, wegwezen

de betekenis is obscuur; mogelijk is de betekenis op stel en sprong, binnenkort - Cees Robben - opval (19801031) - Cees Robben - Ons Wies wô gaon witte opval... (19620209) - N. Daamen, woordenlijst 1916: "opval wel - waarschijnlijk wel"

opvatten, oppakken, opbeuren, oplichten

1. zelfstandig naamwoord

   afwas, vaat Daor wier aaltij alles van één bord gegeten, al waren et vier gangen, wè nôot vurkwaam. Den opwaas zô aanders te grôot worre en wè dochte gij van de zéép, die dè ging kosten en de afdreughanddoeken nie te vergeten. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Wij hebben pas toen we onder de meense kwamen, geleerd det omwaas waar en gin opwaas, wij zin ok aaltij zjam wè zjèm moes zèèn, we liepen wè dè betrof wel un bietje aachter. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

   - WBD - (III. 2. 1:286) opwaas, afwaas, omwaas = vaat
2. werkwoord

   opwaase omwassen, de vaat doen Ik weet zeker: as de leeje van den bond 'n tedje opgewaassche hebbe op n aander desse al héél gauw héél blij zulle zen asse mee durren opwaasch vort thuis meuge blève. (Dialoog Karel en Sjarel , in: Groot Tilburg , 8 december 1944) En ik weet zeker dechcher nie ut minste bezwaor tegen hadt om na afloop van de eterij de rommel mee op te waassche. (Dialoog Karel en Sjarel , in: Groot Tilburg , 8 december 1944)

Van Rijen: de vloer met zand bestrooien na het vegen Jan Naaijkens, Dè's Biks: 'opsante' ww - opzanden: met zand bestrooien

1. werkwoord

   opzètte - zètte(n) op - opgezet het opzetten van een gezin / huishouden

   - Cees Robben - Ge het n schôôn vrouw opgezet/ Kees.. (19640221) - Cees Robben - Gij moet n vrouw opzette, Sjef.. Gao op de Zaandpad noemer zeuve mar is aon de bel hange... Daor zitte nog twee aauw soepkiepe.. (19720211)

2. in de huisweverij

   - WBD - ópzètte (II:999) - bomen, (een kepertje, een platte, 'n andere ketting opzetten; ook: beume of (de ketting) klaorzètte genoemd

3. verhogen

   - WBD - III. 3. 1:61 'opzetten', 'opslaan' = verhogen
4. werkwoord

   voor de maaltijd Bron: Woordenboek van de Brabantse dialecten III, 2, 3 Eten en drinken (2004) Beschrijving van het WBD: De tafel voor de maaltijd gereed maken. De tafel krijgt eventueel een tafellaken en wordt voorzien van borden, bestek en glazen. Waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam. Zie ook Opdèkke, Klaormaoke, Klaorzètte, Tòffel Diverse betekenissen

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OPZETTEN - opschikken, opsmukken; een dier aankoopen om het te vetten; op het vuur zetten.

opzuipen

opzoeken, bezoeken

oordeel

verleden tijd van 'èèrve' erfde

1. zelfstandig naamwoord

   orgel, kerkorgel, straatorgel, handorgel

   - ...toen 't nuuw örgel ingeweje wier. (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Oome Teun als opvoeder; feuilleton in 6 afl. in Nieuwe Tilburgsche Courant 2-3-1940 6-4-1940)

   - Ik heur zoo gère zingen in de kerk en 't örgel is veur mijn gewoonweg 'n feest! (Jan Jaansen; pseudoniem van Piet Heerkens svd; Boere-Profeet; feuilleton in 5 afl. in de Nieuwe Tilburgsche Courant 1-7-1939 29-7-1939)

   - Ze zonge alle liekes mee/ die dörgels mar won speule... (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Vruuger...veul muuger)

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - En dan wonde Fons (Aleejaose = Elissen), die wonde daor op de Noordhoek, dè kefeejke, ik weet nie òf ge dè ôot wèl nie, dè, dieje kefeej daor ôot gekènd hèt èn daor stond aaltij enen örgel

   - Piet Heerkens - melodieus as örgelspel (uit: Brabant, Ons eige plat, 1941)

   - èn Peer Luite meej zen örgeltje [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - Die, die, die, kom, dan hattie zon örgeltje vur zenen bèùk hange, zon draajding [- Interview (audio) uit 1978 met het echtpaar Staps; transcriptie Hans Hessels, 2015]

   - WBD - III. 3. 3:l65 'orgel spelen, 'het orgel spelen

   - WBD - III. 3. 3:167 'orgel trappen', 'orgel treeën'

   - A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord mannelijk 'urgel' - orgel

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ÖRGEL (uitspr. ö'rregel) zelfstandig naamwoord, Frans: orgue, is meest overal v., doch op sommige plaatsen o. of mannelijk
   

2. zelfstandig naamwoord, vrouwelijk zeer gebruikelijk in Tilburg

   - Voorbeeld van systeemkaart Sterenborg - Wörom spult den örgel nie? - Waarom speelt het orgel niet?

   - R. J. - 'de köster liet den ürgel giechelen'

   - A.J.A.C. van Delft - Wij plukken "brem bezemen" en "knoesels" en spreken van "eenen houteren haomer", die in eenen "euregel" klopt, daarmede bedoelend braambessen, kruisdorens, een houten hamer en een orgel.(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'nen aawen örgel'

   - Cees Robben - Unne örgel in de liste mis... (19701113)
   ► ölleger

3. Piet Heerkens - D'n örgel - 1938

Uit een Tilburgs liedschrift van Toos van Poppel-van Es. Peer Luyten was een bekende Tilburgse straatmuzikant örgeltrapper degene die het orgel trapt

yorkshire (bep. varkensras: met staande oren)

toponiem Oirschot

toponiem Oirschotsedijk

etymologie onbekend

verleden tijd van 'èèrve' erfde

oorzaak

1. zelfstandig naamwoord

   Mandos - Brabantse spreekwoorden: daor is ginnen òs oover gemolke (v- Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1971) - gezegd als men iets onmogelijk acht

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - as dè lukt, dan kalft den òs - . . . dan is het een wonder
2. zelfstandig naamwoord

   òssehaos ossenhaas

   - WBD - III, 2, 3 Stuk vlees uit de lenden van een rund. Waardering voor Tilburg door WBD: zeldzaam.
   ► Filet, haos, runderhaos.

1. zelfstandig naamwoord

   aas

   - Pierre van Beek; Tilburgse Taalplastiek aflevering 152, 11-04-1972 - "Mee aoze (azen) kunde (kun je) nie maoze!" zei een rijmelende kaartspeler toen een ploegmakker die bij het rikken "mezjère" (niets halen) deed, "er in speelde". Een troost in een dergelijke situatie ligt in de waarheid-als-een-koe: Er in gespeeld is ook gespeeld.

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs wôordeboek, 1998 - ek hò nen aos - ik had een aas
2. zelfstandig naamwoord

   Van Rijen: aasje

bep. meesje, pimpelmees (Parus caeruleus) N. Daamen, woordenlijst 1916: "ossenköpke - zwartkopmees"

1. zelfstandig naamwoord

   asem, adem Hij hò ginnen òssem mir. Ze gaaf ginnen òssem = Ze reageerde niet. N. Daamen, woordenlijst 1916: "z'nen ossem waas te kort (hij had geen centen genoeg om te doen wat hij voorhad N. Daamen - handschrift 1916 - "(adem) Ik zò er wel over gesproken hebben as ie er mar iet of wè ossem van gegeven ha (als hij er maar iets over losgelaten had)"

   - Cees Robben - En as ge drie keer het gesnakt/ Zèèdoewen ossum kwèèt... (19600219) - Cees Robben - kort van ossum (19700925)

2. PVb aachter zenen òssem zèèn - buiten adem zijn Mar vurtie halverweege kwaam/ wassie al bèùte òssem (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Aanders...)

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ik hèb mar êenen òssem èn twee haande - ik kan niet alles tegelijk

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - ak ernòr kèèk, zèèk al tèènen òssem
3. zelfstandig naamwoord

   Mijn ogen jeuken allemol, ik hoest ak ossum haol... (Tony Ansems,Zak moete niese akkum aai?; van de cd Tilburgse Liekes American Style 2; 2009)

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Ik heb mar êenen òssem èn twee haande - Ik kan niet alles tegelijk. (081210)

   - WBD - III. 1. 2:235: 'kort van asem' = kortademig

   - WBD - III. 1. 2:236: 'nie achter zijn asem komen' = stikken

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Blijkens krt.44 ligt T. op de grens van de gebieden met s resp. j.

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - ADEM, ASEM - zelfstandig naamwoord mannelijk : Den - inhouden; kort van - ; enz.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ASEM - adem: Kört van asem - kortborstig

   - WBD - III. 2. 2:54 'naar aden happen', 'asem tekort komen' = reutelen

1. werkwoord

   ademen R. J. 'daor ossemt m'n ziel dan deurheen'

   - WBD - III. 1. 2:233 'zwaar ademhalen', 'moeilijk esetnen' = hijgen

   - WBD - III. 1. 1:182 'asemen' = ademen

2. òsseme - òssemde - geòssemd

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Blijkens krt. 44 ligt T op de grens v. d. gebieden met s resp. j .

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - ADEMEN, ASEMEN wkw. Daar hebben ze niet meer over geasemd = over gezwegen.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - ASEMEN - ademen

v- Dialectenquête 1887 Willems - iemand die niet goed ter been is; = mikhòrst ' Van Rijen: 'Hè lopt as unnen ossestaawer' - Hij loopt wel erg moeilijk

1. zelfstandig naamwoord

   oogst, oost

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - óst (= oogst) (krt. 47) met korte vocaal (blz. 115)

   - Leo Goemans; Leuvens taaleigen (1936) - OOGST - ust, zelfstandig naamwoord mannelijk

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OO(G)ST zelfstandig naamwoord mannelijk , Frans: moisson. Spr. Zijnen oo(g)st opdoen - eene goede gelegenheid waarnemen om een goeden voorraad op te doen.

2. Jan Naaijkens, Dè's Biks: okst zelfstandig naamwoord - oogst

oogsten

1. zelfstandig naamwoord

   unster, weegschaal Daamen 1916 - "öster - klein weegwerktuigje dat de boeren wel mede naar de markt nemen; het werkt met een veer" Pierre van Beek "Ze hebben 'm aon den öster gehad!" Het betekent, dat iemand "gewogen" is naar z'n geldelijk bezit, een hebbelijkheid, waarin zich bepaalde klassen uit de bevolking nog al eens schuldig maken. Speciaal wordt het gebruikt in verband met een jongeman, die om de hand van iemands dochter gaat vragen. Een öster noemt men in het beschaafd Nederlands unster. Dat is een enigszins primitief weegapparaat, dat werkt met een veer en waarbij men op een met streepjes verdeelde plaat het gewicht afleest. Het meest kenmerkende van dit weegapparaat is wel zijn gering formaat zodat men het gemakkelijk in de zak kan steken. Veel ziet men het tegenwoordig niet meer gebruikt, doch wij herinneren ons, dat in onze jeugd alle "toddenkooplui" er mee waren uitgerust. Zuiver wegen doet het apparaat niet, maar het geeft het gewicht toch zo "te rauwste" aan. (Tilburgse taalplastiek 7 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 18 maart 1950) Pierre van Beek Er is aanleiding nog eens terug te komen op hetgeen wij in ons vorige artikel zeiden over "den öster". Lowie Van Dorrus Misters is nl. van mening, dat de beschrijving, die wij van een unster gaven, niet die van de echte ouderwetse unster geweest is. Zo'n unster zag er volgens onze geachte opmerker als volgt uit: Hij was een stalen (ook wel houten - Tilb.) lat, die aan een haak kon worden opgehangen en welke lat voorzien was van inkervingen. Een tweede haak diende ter bevestiging van het te wegen voorwerp en dan bevond zich aan het apparaat nog een gewicht (waarschijnlijk een pond), dat over de lat heen en weer bewogen kon worden. De schuifring van het pond had boven aan de onderkant een nokje, dat greep in de inkervingen zodat de ring bij het verschuiven wat gelicht moest worden. Als het pond met het aangehangen voorwerp in evenwicht was en de lat derhalve waterpas hing, kon hierop het gewicht worden afgelezen. Om het pondsgewicht noemde men "den öster" ook wel "punder". (Tilburgse taalplastiek 8 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 25 maart 1950) Pierre van Beek Als een jongeman het plan had om bij een zeker soort gegoede lui te proberen kennis aan te knopen met de dochter maar zelf geen vermogen bezat, werd hij wel eens gewaarschuwd door zijn vrienden met het gezegde: "Denk er om, daor hangt den öster of punder aachter de deur." Bedoeld was dan de voordeur en het betekende, dat hij eerst "gewogen" zou worden voor hij gelegenheid kreeg de woning verder binnen te gaan. (Tilburgse taalplastiek 8 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 25 maart 1950)

   - Cees Robben - Ge zèèd nie goed aon oewen öster... (19670908)

   - WNT - UISTER zie 'unster'. - UNSTER - ons(t)er, ens(t)er, eunster, anster, uister, huiser, oister, uuser, ulster. Van 'ons' (mnl. unce) met -er, al dan niet met epenthetische t.
2. zelfstandig naamwoord

   Cornelis Verhoeven: UNSTER (öster) m - ponder, balans met ongelijke armen. achterste, derrière op oewen öster valle - op je gat vallen

   - Cees Robben - Ge zèèd nie goed aon oewen öster... (19670908)
3. naam

   N. Daamen, woordenlijst 1916: "ik viel op m'nen öster (achterste); hij kreeg vur z'nen öster (billen)" Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek 1974 (ca.) - öster (dialect) - "Hij is op z'nen öster gevallen " "Hij heej z'nen öster flink gestôôte" - "öster" = achterste - is afkomstig van 'uiterste. (Pierre van Beek typoscript Archief Pierre van Beek) OSTER 5 Pierre van Beek Veertien dagen geleden hebben we hier stilgestaan bij de unster en in verband daarmede bij de uitdrukking: "Hij is op z'nen öster gevallen." We dachten, dat deze Tilburgse uitdrukking niets met het weegapparaat te maken had. Thans is Louis van Dorrus Misters zo vriendelijk het raadseltje van de afkomst, zoals hij die ziet, op te lossen. Hij herinnert er aan, dat men de veer-unster, waarover wij het hadden, wel gemakkelijk in de zak kan steken, maar... niet zo gemakkelijk er weer uithalen. Dit wordt namelijk bemoeilijkt door de aanwezige haak, die in de stof blijft steken. Hij vindt het daarom natuurlijk, dat na het gebruik de öster werd opgehangen aan de broeksband. En wel achter op de dij. Aan de voorkant zou hij namelijk kunnen hinderen met 't bukken en opnemen van zak of pak. Viel nu Jan de "toddekrèmer" op z'n derrière, dan kon hij gemakkelijk letterlijk "op z'nen öster" vallen met alle nadelige gevolgen van dien omdat de haak pijnlijke verwondingen mogelijk maakt. Daar zo'n voddenkoopman gewoonlijk een bekende figuur was, ging het verhaal van Jan, die "op z'nen öster gevallen" was al spoedig van mond tot mond. Daarna is de uitdrukking in de volksmond blijven leven - ook al betrof het een val, waar helemaal geen unster of verwonding meer bij betrokken was. Aldus L. v. D. M., die in ieder geval een vernuftig gevonden verklaring geeft. (Tilburgse taalplastiek 10 Nieuwe Tilburgse Courant zaterdag 8 april 1950)

toponiem Van Rijen: Oisterwijk

1. bijwoord

   uit

   - Dialectenquête 1876 - ùt (met fr. oeu)

   - Theo de Wijs; schriftelijke mededeling aan Cees Robben, 04-07-1969 - (Gehoord van twee jongens die samen overnachten) Doe-de gij oew zwarte sokke nie uît ? Die hèk uît. Oh, dan kan ik de mèn ôk wel uît doen!

   - Lodewijk van den Bredevoort, pseudoniem van Jo van Tilborg; Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006 - Tôontje waar me toch lam mar die hatter ok veul èùt, heurde ik dan. [er veul èùt hèbbe: veel gedronken hebben]

   - WBD III.4.4:236 'uit' - helder (Korvel)

   - Dirk Boutkan & Maarten Gosling Kossmann; Het stadsdialekt van Tilburg, 1996 'èùt/ öt' als ww-deel
2. bijwoord

   uit Wè mòkt et èùt, dèttie et ötmòkt. Wè maok et èùt Cees Robben: van vruuger, öt verleeje tèèd; de krintjes öt de mik pölleke; Cees Robben: Gao öt de licht staon! hij frèt öt de rèùf;

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - der is ene spòrt öt de leer; de rôome spöt öt den èùjer van de koej
3. voorzetsel

   Van Rijen: 'Öt diéjen bööl komt nie veul ööt' - er komt niet veel uit die zak. Van Rijen: 'T-is ööt licht' - Het is volop dag.

1. werkwoord

   uitbakken

   - WBD - gewicht verliezen tijdens het bakproces

2. ötbakke - bakte(n) èùt - ötgebakke

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - UITBAKKEN (met 'zijn') onder 't bakken zijne tocht, zijn sap verliezen en hard en droog worden.

1. werkwoord

   v- Dialectenquête 1887 Willems - uitleggen, verklaren, duidelijk maken

   - vervoeging: zie 'beduije'

2. A.P. de Bont: sterk werkwoord overgankelijk. , 'uitbeduiden'- uitduiden WS Contaminatie uit 'ötlègge' en 'beduije'

uitvlakken, onderschatten - Gewoonlijk in negatief gebruik. Kees & Bart (ca. 1935): Dè moete nie ötboezeroene!

uitbotten; uit de kiem opgroeien van planten; uitlopers krijgen, loten vormen van planten en bomen; ötschiete.

uitbreiden

1. werkwoord

   uitbroeden Cees Robben: Dènkte naa dèk van zonne stommen haon nog êen aaj wil ötbroeje?

   - WBD - III. 1. 4:19 'uitbroeden' = broeden

   - ötbroeje - broejde(n) èùt - ötgebroejd

2. A.P. de Bont: zwak werkwoord overgankelijk. - uitbroeden

uitdelen Kees & Bart (ca. 1935): uitgedild ötdeele - dilde èùt - ötgedild ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: gij/hij dilt èùt

deur naar buiten, vluchtweg, uitvlucht, smoesje

1. werkwoord

   uitdoen, doven, uitweiden, rooien van gewas ötdoen - di èùt - ötgedaon (zie: doen) Op den oogenblik zen we druk bezig mee gruunplukken en mangelpeejen utdoen. (Kubke Kladder; pseudoniem van Pierre van Beek; Nieuwe Tilburgsche Courant; Uit t klokhuis van Brabant 3; 23-10-1929)

   - WBD - (van koeien) naar de wei brengen

   - WBD - (III. 2. 1:214) 'uitdoen', blussen = doven

2. A.P. de Bont: onr. ww. tr. - uitdoen, in versch. opvattingen, zoals 1) een schuld doorhalen, 2) aardappels rooien, 3) koeien uit de stal brengen, 4) mest uit de potstal verwijderen.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - UITDOEN - ten einde doen, voltrekken; de(n) stal uitdoen - het mest uit den stal trekken. Eindigen: De meester héet de school vandaag 'en half uur eer uitgedaan.

uitdrogen

uitdruipen

v- Dialectenquête 1887 Willems - verklaren, uitleggen

uitdunnen

uit elkaar vallen Mandos - Brabantse spreekwoorden: ötêenvallen as enen braojappel (D16) uit elkaar vallen als een gebraden appel : over iets onbenulligs kwaad worden

Van Rijen: uiteinde

1. werkwoord

   uitgaan de kèèrk gao èùt die meense gaon veul èùt Cees Robben: vurdèttie de deur 'ötgao'; ze doe niks as rôoken èn ötgaon;

   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - as ge ötgaot, moete oewen èèrmoej töslaote

   - WBD - III. 3. 1:42 'uitgaan', 'aan de zwier gaan, de hort opgaan, op stap gaan, op sjanturnel gaan, pierewaaien, zwalken, dweilen' = uitgaan

2. ötgaon - ging/gong èùt - ötgegaon

voltooid deelwoord Van Rijen: buitengezet, het vertrouwen verspeeld

tot het eind gediend hebbend

uitgelaten

1. zelfstandig naamwoord

   het uitgepakte, het uitgestalde uitsluitend in de uitdrukking: Nòr et ötgepakt gòn kèèke = In de dagen voor het Sinterklaasfeest gaan kijken naar de etalages in het centrum van de stad.

   - WTT - 2020 - de uitdrukking is gebaseerd op het idee dat Sinterklaas is gearriveerd en dat de geschenken die hij meebracht nu uitgepakt en te bewonderen zijn. Voor ouders was 'naar het uitgepakt gaan kijken' een handige manier om te bepalen wat hun kind van Sint zou willen krijgen op 6 december. Het gebruik dateert uit de negentiende eeuw en richt zich vooral op kinderen, getuige de volgende advertenties.

2. Advertentie in de Tilburgsche Courant op 24 november 1878. Advertentie uit Weekblad voor Tilburg, 19 november 1871

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'naor 't uitgepakt weest te kijken'

   - Kees & Bart (ca. 1935): 'mee de klein mannen naor 't uitgepakt kijken

   - Theo de Wijs; correspondentie met - Cees Robben - bezorgd door Guido de Wijs - Gao de gij kèke naor t uitgepakt / of wochtte op de klottermert? (11-02-1965)

   - Cees Robben - 'k Gao mee de kènder naor t uitgepakt kèèke... (19651119)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 72 11 30 - De kènderkes staon allemol / - èrme zò goed as rèke - / Mee d'r nuske teege de ruit / Naor 't uitgepakt te kèke.

3. 2 voltooid deelwoord van ötpakke uitgepakt

   - Hessels 2020 - dooddoener - Je afvragend waar pa en ma die dag of avond naar toe moeten: - nòr et ötgepakt kèèke! of: -nòr husse meej oew neus er tusse! of: -nòr hòdde, kierze plukke! (Zegsman dhr. Hessels (1931-2006).
   ► Volledige bron:

4. Illustratie bij een sinterklaasverhaal in De Engelbewaarder van 1949 Het uitgepakt in de etalage van de Hema in 1950

uitgevlogen

uitgaansdag v- Dialectenquête 1887 Willems - de dôoj hebben ok enen ögòsdag (wordt gezegd als een mop of grappige opmerking niet begrepen wordt)

uithouden, volhouden, harden Ik kos et nie öthaawe - ik kon het niet volhouden

1. werkwoord

   uithalen

   - A.J.A.C. van Delft - Een boer wijkt niet gaarne ver uit en dan zeggen wij, dat hij "niet genog uithaolt".(Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 110; 20-04-1929)

   - WBD - öthaole (II:1049) - uithalen (v. e. paddevoet), ook ötrèffele - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - de klomp öthaole - eruit halen wat Sinterklaas erin gelegd heeft
2. werkwoord

   öthaole - hòlde(n) èùt ötgehòld; ook in tegenwoordige tijd vocaalkrimping; gij/hij hòlt èùt Een vrouw vinden, zoals een vogel uit een nest wordt gehaald Cees Robben: Die et veugeltje vènt die heeget nie, mar die et öthòlt. - Interview Jolen - 1978 - Die [m,ijn vrouw] was ok van Tilburg, die heej ok bij Vendoore gewèrkt, bij Vendoore-Dams. Daor hèb ik ze tenminste ötgehòld, hèhè! Wè deese daor? Jao, stukke, stukke meej nòppe èn stòppe èn zôo. Jèjèjèjèjè!! (transcriptie Hans Hessels, 2013)

uitkijken ötkeeke - keek èùt - ötgekeeke met vooaalkrimping in de tegenwoordige tijd: gij/hij kèkt èùt

uitkleden, ook fig.

Van Rijen: sarren, tergen, voor de gek houden

1. werkwoord

   ötkoome - kwaam èùt - ötgekoome aansluiten Cees Robben: dè stuk wèg dè op dieje wèg ötkomt. uitlopen op Mandos - Brabantse spreekwoorden: óp etzèlfde stròtje ötkoome (v- Dialectenquête 1887 Willems -Tilburgse Taalplastiek '70) - steeds hetzelfde vertellen; een gesprek altijd naar hetzelfde punt leiden van gewas

   - WBD - III. 4. 3: 30 'uitkomen' = bloeien

2. als zelfstandig naamwoord: de lente, het voorjaar

   - Een roestpraatje, Van de Schelde tot de Weichsel (deel 1, 1882; en niet in dezelfde tekst in Weekblad van Tilburg , 5 oktober 1867): En 't [vaarsje] is sens den uitkome al èning keere gelaaid. Daar geannoteerd als: sinds de lente.

uitkruien

1. werkwoord

   uit zijn model raken van b. v. gebreid goed (intransitief) v- Dialectenquête 1887 Willems - en ötgelèbberde trui - die aan een kant lager is komen hangen dan aan de andere. (Tilburgse Taaklplastiek 127)

   - WNT - kent wel een transitief 'uitlebberen' (uittrekken, uitrekken, langer of wijder maken), evenals 'uitlepperen', lebberen, lepperen enz.

2. Cornelis Verhoeven: LEBBEREN onov. ww - 1) slurpen, 2) uitrekken.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - UITLEBBEREN - uitrekken, uittrekken; ik zal oe' ooren is uitlebberen, deugniet'.

Van Rijen: afgraven Jan Naaijkens, Dè's Biks: ötlêêge ww - afgraven

uitlenen

uitleggen

1. werkwoord

   uitlikken; uitlekken Cees Robben: naa maag onzen oopaa zeeker et pènneken ötlèkke;

   - Gezegde: v- Dialectenquête 1887 Willems - As de pestoor gao praote, lèkt alles èùt.

2. ötlèkke - lèkte(n) èùt - ötgelèkt

uitlopen; loten vormen van planten en bomen, uitlopers krijgen; 'sprèùte', 'ötschiete', ötbotte

Van Rijen: uitloten

uitmaak, smoesje

uitmaken

uitmelken

1. werkwoord

   uit: öt + meutel (= wrikken)

   - WBD - ötgemeutelde lèst, ötmeutelende lèst (II:1051) - uitrnetelende /uitgemeutelde lijst: (te) slappe zelfkant van geweven stof; ook 'slèèchte kaant' genoemd.
2. werkwoord

   ötmiste uitmesten Dan wier dieje stal goed ötgemist... (G. Steijns; Grôot Dikteej van de Tilburgse Taol 2003)

uitnodigen

uitnoemen; benoemen, beschrijven, verklaren

uitnodigen

uitproberen

uitpoetsen

Mandos - Brabantse spreekwoorden: ötgepurgeerd zèèn (D16) - er (gauw) van afzijn, ermee klaar zijn N. Daamen, woordenlijst 1916: "hij waas gaauw uitgepurgeerd - hij had er gauw mede gedaan, het was er gauw mede afgeloopen"

uitrekenen

1. werkwoord

   v- Dialectenquête 1887 Willems - uitrafelen (onoverg. + overg. ?)

   - WBD - ötrèffele (II:1049) - uitrafelen (v. e. paddevoet), ook 'öthaole'

   - WBD - III. 1. 3:16 'uitreffelen' = uitrafelen

   - ötrèffele - rèffelde(n) èùt - ötgerèffeld

2. A.P. de Bont: zwak werkwoord overgankelijk. + intr. uitreifelen, uitrafelen.

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - UITRIJFELEN - uitrafelen

uitrusten Cees Robben: Ist koffiedrinken of ötruste?

1. werkwoord

   uitscheiden, ophouden Schaaj èùt, òf ik begien ôok ötschaaje - scheej èùt - ötgeschaaje/ ö tgescheeje

   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - schaaj ööt meej dè pènnekes-geschèèr - hou op met dat panne-schrapen

2. Dirk Boutkan: ötschèje - scheej èùt - ötgescheeje Audio-opname 1978 Dhr. Bertens Toen ging den buk zon bietje meer aachterèùt èn toen isser de man ötgescheeje, witte wèl (Collectie Heemkundekring Tilborch; transcriptie: Hans Hessels

   ► Klik hier voor audiofragment)

1. werkwoord

   uitschelden

   - WBD - III. 3. 1: 'uitschenden' = uitschelden

   - Stadsnieuws Tilburg, rubriek Tilburgs huukske; 2006 e.v. - Mister, hij leej mèn allemòl öt te schèène (050308)

   - ötschèène - scheen èùt ötgescheene; in tegenwoordige tijd vocaalkrimping: hij/gij schènt èùt

2. Cornelis Verhoeven: ÖTSCHÈÈNE: deze samenstelling betekent ook wel: noemen, maar met ontleende woorden.

leegschrapen Gè meut de pan ötschèère

v- Dialectenquête 1887 Willems - een blauwtje lopen, bot vangen, ernaast zitten, van de koude kermis thuiskomen

uitschuiver de etymologie is niet duidelijk voor de bron:

1. werkwoord
   - WBD - uitschieten; 'ötloope', 'ötbótte', 'sprèùte'; uitlopers krijgen, loten vormen; gezegd van planten en bomen;

   - uittrekken (van kleren) : Schiet oewe jas mar èùt.

   - WBD - brood uit de oven halen

   - WBD - III. 2. 3:112 'uitschieter' = aardappeluitwas

   - ötschiete - schôot èùt - ötgeschoote

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - UITSCHIETEN: zijn rok aanschieten, uitschieten. Ook fig. gebruikt.

2. A.P. de Bont: sterk werkwoord overgankelijk. uitschieten: iets ergens uit verwijderen; 2) snel uittrekken (kleding)

1. zelfstandig naamwoord

   uitslag (i. a. b. )

   - WBD - III. 1. 2:324 'uitslag' = huiduitslag

   - WBD - III. 1. 2:331 'uitslag' = exzeem

2. R. J. èn den ötslag wòrdt bekènd

   - WBD - III. 1. 2:340 'uitslag' = uitslag onder de neus

   - den ötslag wòrt bekènd

Van Rijen: uitslag, antwoord - Cees Robben - de naoste week krèèg ik den uitsleutel... (19641009) [van een medisch onderzoek]

1. werkwoord

   bespottelijk maken door de wijsvingers over elkaar te strijken v- Dialectenquête 1887 Willems - sliep èùt, sliep èùt: roept men tijdens de handeling

   - WBD - (III. 3, 2:66) ötsliepe = uitsliepen
2. werkwoord

   Jan Naaijkens, Dè's Biks: ötsliepe ww - uitlachen

   - WNT - UITSLIEPEN, uitslijpen, bespotten door met den eenen wijsvinger gedurig over den anderen te strijken alsof men een mes slijpt; inz. in den vorm 'sliep uit!' als uitroep waarmee men deze handeling meestal vergezeld doet gaan. (XVII III 1433)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - UITSLIPPEN - beschimpen, uitlachen met den eenen wijsvinger herhaaldelijk over den anderen strijkend.

Van Rijen: uitslag, antwoord - Cees Robben - de naoste week krèèg ik den uitsleutel... (19641009) [van een medisch onderzoek]

uitspelen; het spel beginnen in een speelbeurt het spel beëindigen, resp. winnen

zich onhandig bewegen, spartelen Mar toen ik docht dèk klaor waar en zô gaaw meugluk dè donker hok ötspolderde, kwaam de kapelaon ôk öt zen hok en ging naor de frater. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006)

uitspreiden

't Lekt vergimme wel of detter utspres om gedaon wordt! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 18 mei 1945) - Cees Robben - Nie uitspres gedaon?! (19631011)

uitstaan; vooral in de zin van 'er iets mee van doen hebben', ontkenning van enig verband, zoals:

uitstap, eindpunt waar men uit het openbaar vervoer stapt

1. zelfstandig naamwoord

   uitstapje Kees & Bart (ca. 1935): 'ötstapke' ötstòns bijwoord uitstaans, ermee te maken hebben

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Daor hèbbek gin ötstòns meej Daar heb ik niks mee te maken; daar heb ik niets mee uit te staan.
2. zelfstandig naamwoord

   öttakking vertakking, aftakking

   - Interview Van den Aker (1978), transcriptie door Hans Hessels (2014) - De Piushaove dèttis, dè hèbbe ze toen nòdderaand ok meejpesaant tegelèèk oope gemòkt daor, hè, dè kenaol, dè is durgetrokke van, jè, van, van, van Den Bosch aaf, zak mar zegge, nòr hiere toe èn toen in de Piushaove hèbbe ze daor zon öttakking gekreege

uittellen

1. zelfstandig naamwoord

   deur naar buiten, vluchtweg, uitvlucht, smoesje

   - Gezegde: - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - de ötdeur zuuke - een uitvlucht zoeken (v- Dialectenquête 1887 Willems - Tilburgse Taalplastiek 1965)
2. zelfstandig naamwoord
   - Henk van Rijen; Mèn Tilbörgs Wôordeboek (1998) - gè zuukt aatij den ötteur - jij zoekt altijd een uitvlucht

automobiel, auto Kees & Bart (ca. 1935): 'ottomobiel'

1. werkwoord

   uittrekken

   - A.J.A.C. van Delft - Als bijv. ouders tegen een verloving zijn, "trekt er een zoon of dochter wel eens uit"; ook "zetten ze ooit de kont tegen de krib" en geven enkel kostgeld af om dan toch tegen beters wil en wensch in te trouwen. Een beschaafder spreker drukt dit uit door te zeggen: "Men slaat de verzenen tegen de prikkels." (Nieuwe Tilburgsche Courant; Van Vroeger Dagen afl. 117; 5 juni 1929)

2. Cees Robben: Ik wó dèk ze indertèèd gebraajd ha dan kós ik ze naa öttrèkke. öttrekke - trok èùt - ötgetrokke

letterlijk: uittrouwen, namelijk uit het huis waarin men woont tot aan het huwelijk

zijn gang gaan - speciaal in onderstaande uitdrukking: v- Dialectenquête 1887 Willems - lòt ema aar öttuijere - laat hem zijn gang maar gaan; geef hem de ruimte

lot, toeval den ótval moet et goedmaoke

1. zelfstandig naamwoord

   uitvaart, begrafenis

   - WBD - III. 3. 3:321 ötvaort = begrafenis

2. A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord vrouwelijk uitvaart 1) begrafenis; 2) de gezamenlijke familieleden van een overledene bij zijn/haar begrafenis

uitvinden

uitvinder Kees & Bart (ca. 1935): 'uitveiner' De vorm 'ötvender' zou ook kunnen bestaan.

1. zelfstandig naamwoord

   uitvaart, begrafenis

   - WBD - III. 3. 3:321 ötvaort = begrafenis

2. A.P. de Bont: zelfstandig naamwoord vrouwelijk uitvaart 1) begrafenis; 2) de gezamenlijke familieleden van een overledene bij zijn/haar begrafenis

3. uitvaart

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol . 06 en korke vur te zinge meej ötvorten èn zôo meer

doorvragen

uitpluizen, uitvissen

1. werkwoord
   - Frans Verbunt; Tilburgs vur tonpraoters èn aandere saawelèèrs (7de perbeersel, 1996) - een uitzet meegeven, toerusten, met name: van voedsel voorzien om mee te nemen naar werk of voor onderweg

   - Cees Robben - Ik moet munne man nog uitzakke.. (19860425)

2. ...zis man moes worre ötgezakt/ drie sneekes mik, vier dikke rogge/ meej en flitterke gehakt (Lechim; pseudoniem van Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Moederdag) Eén ding weet ik zeker, zittie de woorden die ik nôotmir vergeete ben: Ik zal mèn kènder beter ötzakke dan dèttiezen kènder heej gedaon, dè sloeg op wè ons moeder indertèèd ha meejgekreegen. (Lodewijk van den Bredevoort pseudoniem van Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) Jan Naaijkens, Dè's Biks: 'ötsakke' ww - uitzakken

doorvertellen (wat vertrouwelijk is)

1. werkwoord

   uitzetten; uitspoken Wè hedde toch uitgezet? (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 9 februari 1945)

   - WBD - ötzètte - uitzetten, nabewerking van gelooide huid, om overtollig water weg te halen en het leer glad te maken (II 648)

   - WBD - ötzètter - uitzetter (werktuig), botte, smalle ijzeren strook in een houten handvat (II 649)
2. werkwoord

   ötzèùnigge uitzuinigen, bezuinigen, uitsparen

   - Audioregistratie 1978 - èn dan vatte ons moeder en stuk zwart brôod, dè krêege we zèllef dikkels ok mar hòr want bij ons wier et ötgezèùnegd bij et eete! Dè weet ik nòg goed zuur brôod, jè, meej zuurdêeg gebakke nèt as den Dötser dieje kuch doen, hè! (- Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

uitzien ötzien - zaag èùt ötgezien; tegenwoordige tijd 3e pers.: zie èùt

Van Rijen: uitzondering

uitzoeken

uitzoeten

1. naam

   u, jou, je vroeger ook geschreven (en uitgesproken?) als 'ou'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Bij de streken waar de vorm met nadruk 'jou' klinkt, is T niet vermeld (blz. 123)
2. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'je'

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - "oe - jou"

   - Heerkens - zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - et is en 'uw' geleeje dèk oe gezien hèb

   - Cees Robben - Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Cees Robben - k Wil oe hier wel kwèèt... (19600701) - Cees Robben - Dn tèèd die zal t oe leere (19600916) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122)
3. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'u'

   - Cees Robben - Dies verzuuk ik oe ootmoedig (19660916) [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop]

   - Cees Robben - Nao al t zuut der vurrige daogen/ t zilte naa op oewen dis..... (19540306)

   - Cees Robben - smerrige vingers op oe pet (19540703) - Cees Robben - Gao-de meej oe bloei te veld... (19560804) - Cees Robben - En denkt aon oe boezeroen... (19570622) - Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander (19600116) - Cees Robben - Mar snut irst oe neus (19640522) - Cees Robben - Bende klaor meej oe wèèrik Merie? (19650917) - Cees Robben - Gij meej oe kaskenaade.. (19661021) - Cees Robben - Ge het mepessaant toch n weltje oe verzet gehad... (19810417)

   - Henk van Rijen - oew ôoge verschiete - een tukje doen

   - Henk van Rijen - oew schaoj inhaole - je schade (achterstand) inhalen

   - Henk van Rijen - oewen daas - je sjaal

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OEW bvw. Uw: oewen hof, oew huis.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OE bez. voornaamwoord - Uw, Frans: votre, tien. Oe huis, oeë stok, oeën hond.

4. pers. vn. u, jou, je Laot leven mij, 'k laot leven ou . . . (H.A. Sterneberg s.j., Een Busselke Braobaansch, uit: Vurreej , 1932) zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OU vrnw. - U. Dat is van ou. Ik heb 't tegen ou gezeed.

1. naam

   oud

   - Grôot diktee van de Tilburgse taol 08 ge wòrt nôot zo oud as dègge der ötziet

   - oud - aawer - oudst
2. zelfstandig naamwoord

   outer altaar ... as ik naauw nog is in de Noordhoekse kerk koom en ik zie daor zn praachtige schilderingen, zne prikstoel, zn ramen, den outer en dieën schonen uileger, dan vergao k van plezier... (Naarus; pseudoniem van Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

En toch gink ut vruit! (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 9 februari 1945) Verleden tijd - eerste persoon meervoud SJAREL. Jè, dè zik. As we naaw zomer han dan ginke we nor den wenter. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 2 februari 1945) Verleden tijd - derde persoon meervoud En toen de auto's wir durgereeje ware, ginke die medjes mee bekare staon te smoeze. (Karel en Sjarel, dialoog in Groot Tilburg , 9 februari 1945)

1. naam

   Tegenwoordige tijd eerste persoon meervoud Verleden tijd - Derde persoon enkelvoud ...en nie lang daornao gonk-ie dood... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in NTC 31-12-1938 18-2-1939) Cornelissen keek er van op en ie vroeg, of et om 'n flinke som gong... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; feuilleton Bad Baozel, 8 afl. in NTC 31-12-1938 18-2-1939) Op staonde voet gonk ie naor huis terug... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; Kareltje Vinken; feuilleton in 10 afl. in NTC 13-4-1940 24-8-1940) De zon waar nog mar amper op of Teun gonk op pad... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; Oome Teun in den trein; NTC 16-9-1939)Ze gonk de gang in... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; NTC 15-10-1938) Ze gong aon 'n sleutelgat luisteren... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 3; NTC 15-10-1938) ...hij gong veur et venster staon en keek naor den overkaant. (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 18-4-1939) ...mar 't waar beter as ie naor huis gonk. (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 18-4-1939) Toen et vis-sezoen wir oope waar/ gong kaort-club «Schuppe aacht»/ as êen van dirste nòr de Maos/ int hartje van de naacht. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Onder waoter) ...en t gonk goed (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) t Gong er over thermiek, thermise strooming en alderhande vliegterme die in hil endje boven mèn petje gonken. (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) Toen et vis-sezoen wir oope waar/ gong kaort-club «Schuppe aacht»/ as êen van dirste nòr de Maos/ int hartje van de naacht. (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Onder waoter...) Driek gong meej en bejaorde-rèès/ enen dag meej nòr de zee... (Lechim; ps. v. Michel van de Ven; ongedateerd knipsel 1960-1980; uit: Gin zin mir...) Ge gongt dan meej zon zwarte ziel rèècht naor de hel (Lodewijk van den Bredevoort ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 2, Tilburg 2007) en ons moeder zette mar thee, dè gong er wel in... (Lodewijk van den Bredevoort ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Verleden tijd - Eerste persoon meervoud ...wè dunkt oe as we 'ns saomen gongen roeien op een van de vennen daor in Oisterwijk? (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; Den Sik van Baozel; feuilleton in 8 afl. in de NTC 25-2-1939 18-4-1939)

   - dan gonken we vaoren, schotsenrijers vangen, steentje kletsen en spatten en poelieën (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)
   

2. Toen de groote verhuiswaogen et dörp binnen kwaam gerejen, gongen al de gerdijntjes opzij... (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; De nuuwe kapelaon van Baozel, afl. 1; NTC 1-10-1938)

   - Lechim (pseudoniem van Michel van de Ven), De Tilburgse Koerier, 71 04 08 - De Paoshaos en de Paosvogel / Gonge saome aon t praote...

3. Asset afgelôope waar, gongen we meej hil de femilie bij onze opa eten. (Lodewijk van den Bredevoort ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) We gongen veur dè we naor school gongen aaltij irst nog naor de kerk, naor de mis van half aacht. (Lodewijk van den Bredevoort ps. v. Jo van Tilborg, Kosset den brèùne eigeluk wel trekken? Dl. 1, Tilburg 2006) Verleden tijd - Derde persoon meervoud ...nao 't eten gongen ze aon den heerd zitten om den aovond in te praoten. (Jan Jaansen; ps. v. - Piet Heerkens svd; t Spook; NTC 3-1-1940) ...die gonken mee de kermis nor den Haag... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra) ...dè schon vertessel van die drie mènnekes die saome gonke waandele... (Naarus; ps. v. Bernard de Pont; in: Groot Tilburg 1941; CuBra)

   - Twee oude vrouwtjes uit de Koningswaai stonden gisterenavond te bibberen bij de generale repetitie en bij het (weer) zien der Duitse uniformen merkte een harer op: "Jè, zò was 't krèk. Wè gonge ze toch te keer!" (Jan Triborgh, pseudoniem van John Majoie, in een serie van 4 artikelen uit de Nieuwe Tilburgsche Courant over de feestelijkheden vanaf 27 oktober 1954 ter herdenking van de tiende bevrijdingsdag van Tilburg.)

1. naam

   u, jou, je vroeger ook geschreven (en uitgesproken?) als 'ou'

   - A.A. Weijnen; Onderzoek dialectgrenzen in Noord-Brabant (1937) - Bij de streken waar de vorm met nadruk 'jou' klinkt, is T niet vermeld (blz. 123)
2. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'je'

   - N. Daamen, Handschrift 1916 - "oe - jou"

   - Heerkens - zilverblinkend bölleke waoter, / geere zing ik over ou. (Piet Heerkens; uit: De Kinkenduut, Dröpke dauw, 1941)

   - A.A. Weijnen, Dialectatlas van Noord-Brabant (1952) - et is en 'uw' geleeje dèk oe gezien hèb

   - Cees Robben - Hij is wel vrimd... Mar nie vremd vur oe... (19580510)

   - Cees Robben - k Wil oe hier wel kwèèt... (19600701) - Cees Robben - Dn tèèd die zal t oe leere (19600916) - Cees Robben - Ge wit toch (...) dek veul van oe haauw... (19820122)
3. naam

   persoonlijk voornaamwoord 'u'

   - Cees Robben - Dies verzuuk ik oe ootmoedig (19660916) [een missionaris schrijft een brief aan zijn bisschop]

   - Cees Robben - Nao al t zuut der vurrige daogen/ t zilte naa op oewen dis..... (19540306)

   - Cees Robben - smerrige vingers op oe pet (19540703) - Cees Robben - Gao-de meej oe bloei te veld... (19560804) - Cees Robben - En denkt aon oe boezeroen... (19570622) - Cees Robben - Ruurt oe tungske op n aander (19600116) - Cees Robben - Mar snut irst oe neus (19640522) - Cees Robben - Bende klaor meej oe wèèrik Merie? (19650917) - Cees Robben - Gij meej oe kaskenaade.. (19661021) - Cees Robben - Ge het mepessaant toch n weltje oe verzet gehad... (19810417)

   - Henk van Rijen - oew ôoge verschiete - een tukje doen

   - Henk van Rijen - oew schaoj inhaole - je schade (achterstand) inhalen

   - Henk van Rijen - oewen daas - je sjaal

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OEW bvw. Uw: oewen hof, oew huis.

   - Cornelissen & Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OE bez. voornaamwoord - Uw, Frans: votre, tien. Oe huis, oeë stok, oeën hond.
4. naam

   uw, jouw, je

   - J.H. Hoeufft; Proeve van Bredaasch Taal-eigen (1836) - OUW, voor 'uw', veel gebezigd, niet zonder voorbeeld bij de ouden. Niet uitgesproken als in 'oud'; ook niet 'auw', maar als 'oew'. Ik acht het veel minder onbeschaafd dan het Hollandsche jouw .

   - Josef Cornelissen & J.B. Vervliet, Idioticon van het Antwerpsch dialect (1899) - OUW - uw. Ouwe vrind. Ouw kind
5. zelfstandig naamwoord

   ouwbaoker de etymologie is niet opgehelderd

   - Zegsman Hans Hessels; Uit het geheugen van Hans Hessels, 2022 - Ouwbaoker Ouwoer
6. werkwoord

   ouwehoere ouwehoeren

   - Audioregistratie 1978 - Ik kan van teej ok wel ouwoeren hor! Mar van en borreltje gaoget wèl gemakkeleker! Oôo jè! En zachte wènk, hi! (Interview met Heikanters - Transcriptie door Hans Hessels)

altaar